Кіріспе

1992 жылы шыққан Питер Хёгтің романы "Мисс Смилланың қарға деген сезімі" (Frøken Smillas fornemmelse for sne), Америкада "Smilla's Sense of Snow" деп жарияланды. Бұл 1992 жылы даниялық автор Питер Хёгтің Даниядағы Гренландиялық баланың күмәнді өліміне қатысты тергеуді баяндайтын романы. Әлемдік бестселлер болған бұл кітапты Тина Наннали ағылшыл тіліне аударған (британдық басылымда "F. David" деп көрсетілген).

Атау

Гренландиядағы балалық шағында Смилла қардың барлық түрлері мен олардың қасиеттерін дерлік интуитивті деңгейде түсіне білді. Ересек болған соң, ол бір кезде қар мен мұзға маманданған ғалым болып жұмыс істеді. Баланың қалай өлгені туралы оның нақтылығы осы қарды "сезіну қабілетіне" байланысты.

Өмірбаян

Роман сырттай детективтік және триллерлік туынды болып көрінеді, бірақ романның терең қабаттарында Хёегтің мәдени мәселелер, әсіресе Данияның мәселелі отаршылдықтан кейінгі тарихы және жеке тұлғалар мен олардың жұмыс істеуге міндетті қоғамдар арасындағы қарым-қатынастардың мәні алаңдатады. Басты кейіпкер Смилла Каавикаак Ясперсен осы тұрғыдан симпатиялы және тиімді құрал болып табылады, оның қайтыс болған анасы Гренландиялық инуит, ал әкесі – бай даниялық дәрігер. Смилла бала кезінде Гренландияның кедейлігі мен еркіндігінен Данияның әулетті және жоғары ұйымдасқан қоғамына әкелінгендіктен, Даниямен және даниялық қоғаммен арақатынасы шиеленісті және екіұшты. Смилла көршісінің баласының өлімін тергейді – ол да Гренландиялық, алкогольге тәуелді, немқұрайлы анасы және жасырын қайтыс болған әкесі бар еді. Оқиға Копенгагенде басталады, онда бала қарлы ескі қойманың төбесінен құлап қаза табады. Полиция оны жазатайым оқиға деп есептеуден бас тартады – қарда тек баланың аяқ іздері ғана бар, олар төбе шетіне дейін созылады, бірақ Смилла аяқ іздері баланың төбеден қуылғанын көрсететін бірдеңе бар деп санайды. Оның тергеулері оны Копенгагендегі ондаған жылдарға созылған құпияларға, содан кейін мұзжарғыш кемемен Гренландия жағалауындағы шалғай аралға саяхатқа алып барады, онда шындық ақыры ашылады. Бірақ кітап аяқталмайды, нақты қорытындыға келмейді.

Сюжет

Смилла Каавикаак Джасперсен – 37 жастағы, инуит әйел-аңшы мен бай даниялық дәрігердің құйынды одағының нәтижесі. Ол бұзылған тамырларымен өмір сүруге күресетін жалғызбасты адам. Копенгагендегі Кристианшавендегі қарапайым пәтерлер үйінде жалғыз тұратын ол, Исайямен дос болады – оның ішкілікті көршісінің назарына ілікпеген ұлы, себебі ол да гренландтық және Данияда өз үйінде емес. Смилланың романдық флэшбэктерде баяндалған Исайямен достығы оның жалғыз өміріне мән береді. Исайяның күрт қайтысы ресми түрде ойын кезінде шатырдан құлаумен түсіндіріледі, бірақ Смилла баланың қарлы шатырда қалдырған іздерін түсінгенде, мұның рас емес екеніне көз жеткізеді. Ол полицияға шағымданады және дереу билік пен басқа да тараптардан кедергі мен жаушылыққа ұшырайды. Исайяны бұрыннан білетін және жақсы көретін көрші механик Питермен жұмыс істеп, оның тәуелділікке түсуінен қорқынышпен, Смилла Гренландияның шетіндегі оқшауланған мұздық арал Гела Альтада (латынша gelo – «тоңдыру» етістігіне сілтеме болуы мүмкін) және Солтүстік Норвегиядағы Алта немесе Канададағы Алта көлі, немесе әйелдік латындық сөйлем alta – «биік, терең» сияқты жерлерге қатысты құпия бар екенін біледі. Бұрынғы экспедициялар сол жерден бір нәрсе тапқан (Исайяның әкесі суға секіруші еді, ол олардың бірінде қайтыс болды деп есептеледі) және қазір оны қайтару жоспарлануда. Исайяның өлімі де осы қастандықпен байланысты. Копенгагендегі ұзақ саяхаттан кейін, ол механик өзі айтқандай емес екенін білген соң, Смилла қорқыту мен қауіп-қатерге төтеп беріп, құпия экспедицияға арналған кемеге отырады. Соңғы оқиға кемеде және аралда өтеді. Смилланы кеме экипажы күдікпен қарайды – олардың барлығы қандай да бір жолмен зардап шеккен және құпия Тёрк Хвийдтің жалақысына түседі, ол экспедицияның нағыз басшысы. Өзін билік өкілі деп ойлаған экипаж мүшелерінің бірнеше рет өміріне қол жұмсау әрекеттеріне қарамастан, Смилла шындықты табандылықпен іздейді, тіпті Питер оны алдап, сатқанын білгенде де. Аралдың құпиясы мұздыққа сіңген метеорит екені анықталады, ол ерекше құнды, тіпті қандай да бір түрде тірі болуы мүмкін. Алайда, оны қоршаған су Гвинея құрттарына жататын, Исайяның әкесінің өліміне себеп болған қауіпті паразиттермен толған. Исайяның үйдің шатырынан құлауына себеп болған себебі, ол бұрынғы экспедицияда әкесімен бірге болған, метеориттің орналасқан жерін білген, ал паразит оның денесінде ұйықтаған. Смилла Тёрк Хвийд Исайяны шатырдан итеріп өлтіргенін білгенде, оны мұздай теңізге қуып шығады. Ол кемеге жетіп, оны кетуге мәжбүрлеуге тырысады, бірақ Смилла оны қуады, өзінің интуитивті мұз сезімін пайдаланып, оны оқшаулау мен қауіпке жетелейді. Роман осымен аяқталады.

Қабылдау

"Нью-Йорк Таймс" романы "Американың скандинавиялық детективтерге ұзақ мерзімді тәуелділікке бастаған алғашқы кітабы" деп атады. Ол 1993 жылы Time және Entertainment Weekly журналдары бойынша "Жылдың үздік кітабы" атанды және "Нью-Йорк Таймс" бестселлер тізімінде жиырма алты апта бойы тұрды. Роман он жеті тілге аударылып, отыздан астам елде жарық көрді. Жанрлық роман ретінде, кітап 1994 жылы Қылмыстық жазушылар қауымдастығының күміс қанжар сыйлығын жеңіп алды және 1994 жылы Американың детектив жазушыларының Эдгар сыйлығына ие болды. Сондай-ақ, ол 1994 жылғы Диллис сыйлығын жеңіп алды, оны тәуелсіз детектив кітап сатушылар қауымдастығы мүшелері ең көп сататын жылдың детектив кітабы деп таңдады. Әдеби сыншылар оның мәдени тақырыптарын зерттеді, мысалы, оны 1980-ші жылдардағы Дания мен басқа батыс елдерін қамтыған "ашкөздік – жақсылықтың белгісі" көзқарасына жауап ретінде қарастырды, "Дания қоғамын оның шектеулері мен кемшіліктері тұрғысынан, әсіресе Гренландия мен гренландтықтарға қатысты" көрсетті. Немесе отаршылдық тарихымен санасуға тырысқан ел ретінде, "отаршылдық және кейін капиталистік гегемония мен бағыныштылық" құрған бірқатар мәселелерді көрсетті.

Фильмге бейімделу

1997 жылы Биль Август режиссерлік еткен, Джулия Ормонд, Джим Бродбент, Габриэль Бёрн, Ричард Харрис, Юрген Фогель, Марио Адорф және Том Уилкинсон қатысқан "Смилланың қар сезімі" фильмі жарық көрді. Сюжетте өзгерістер енгізілді, әсіресе кітаптағы мақсатты түрде түсініксіз аяқталудың орнына, жаман жігіт Торк Хвидтің өлтірілуімен аяқталады. Ұлыбританияда фильм "Miss Smilla's Feeling for Snow" деген атпен шығарылды.

Марапаттар мен ұсыныстар

1994 жылы Қылмыс Жазушылар Ассоциациясының Күміс Қанжар сыйлығының лауреаты. 1994 жылы Тәуелсіз Құпия Кітап Сатушылар Ассоциациясының Дилис сыйлығымен марапатталды. 1994 жылы Эдгар сыйлығына үміткер болды.