Кіріспе

Құдайдың өлімі мен қайта тірілуі – құдай немесе құдайының қайтыс болып, қайта тірілуін көрсететін діни мотив. Қайтыс болып, қайта тірілген құдайлардың мысалдары көбінесе ежелгі Таяу Шығыс діндерінен келтіріледі. Олардың ықпалымен грек-рим мифологиясы дамыған. Өліп, қайта тірілетін құдай туралы ұғымды алғаш рет Джеймс Фрейзер "Алтын бұта" (1890) еңбегінде салыстырмалы мифология саласында ұсынды. Фрейзер бұл мотивті жылдық өсімдік циклымен байланысты құнарлылық рәсімдерімен байланыстырды. Ол Озирис, Таммуз, Адонис, Аттис, Загрей, Дионис және Иса мысалдарын келтірді. Фрейзердің осы санатқа берген түсіндірмесі 20-ғасырдағы зерттеулерде сынға ұшырады, нәтижесінде "өліп, қайта тірілу" деп аталатын әлемдік мифологияның көптеген мысалдары тек "өлу" ретінде қарастырылуы керек екені, ал нағыз өліп, қайта тірілген құдай ежелгі Таяу Шығыс мифологиясының және кейінгі антикалық мистикалық культтердің ерекше белгісі екені анықталды. "Құдайлардың өлімі немесе кетуі" Стиф Томпсонның халық әдебиетінің мотивтер жинағында (1932) A192 мотиві, ал "құдайлардың қайта тірілуі" A193 мотиві болып белгіленген.

Шолу

Өлі құдай мотиві әртүрлі мәдениеттердің мифологиясында кездеседі, мүмкін құдайлардың қасиеттері күнделікті өмірден алынғандықтан, ал одан кейінгі қақтығыстар көбінесе өлімді қамтиды. Бұл мысалдар скандинав мифологиясындағы Бальдрден бастап, ацтек мифологиясындағы қанатты жылан Кетцалькоатльға дейін, жапондық Изанамиге дейін жетеді. Бальдр қайта тірілмейді, себебі оған барлық тірі жандар көз жасын төкпейді, ал оның өлімі «құдайлардың апатқа ұшуына» әкеледі. Кетцалькоатль өзінің бұрынғы бейнесінде қайта тірілмейді, бірақ оның әңгімесінің кейбір нұсқаларында оның күлінен құстардың үйірі ұшып кетеді. Кейбір нұсқаларда Кетцалькоатль теңізге шығып, ешқашан қайта оралмайды. Кейбір дәстүрлер өмір мен өлімнің маусымдармен байланысты айналымын, өзі өлім мен қайта туу циклін бастан кешіретін құдайлармен байланыстырады. Шын мәнінде, бұл құдайлар өсімдік құдайының бейнесін қабылдайды. 19 ғасырдың соңында, «Алтын тармақ» еңбегінде Массидің фактілік қателіктері оның жұмыстарын жиі жаңылысқа ұшыратады. Мысалы, Масси Киелі кітаптағы Ұлы Ирод туралы айтылғандардың «Геррут» деген зұлым гидра жылан туралы мифке негізделгенін мәлімдеді. Алайда, Ұлы Иродтың өмір сүргені христиандық көздерден тәуелсіз жақсы белгілі. Массидің ғылымы негізгі ағымдағы ғалымдар тарапынан кеңінен қабылданбады, оның ішінде Стэнли Э. Портер сияқты христиандық евангелист жазушылар да бар. Швейцариялық психоаналитик Карл Юнг өлім мен қайта тірілу сияқты архетиптік процестердің ұжымдық бейсананың «жеке емес символизмінің» бөлігі екенін және оларды психологиялық интеграция міндетінде пайдалануға болатынын айтты. Сондай-ақ, ол өліп, қайта тірілген бұрынғы құдайлардың мифтері Мәсіхтің нақты/денелік өлімі мен қайта тірілуін алдын ала көрсетеді деп ұсынды. Озиристің талдауы Карл Юнгтың кейінгі діни психологиясына басқа элементтерден гөрі әлдеқайда күшті әсер етеді. 1950 жылы Юнг Озирис мифіне қатысып, оның өлімінің және денесінің шашырауының ритуалын орындап, өсімдік циклын қайта бастау үшін қайта туғандар «форманың барлық өзгерістерінен асып түсетін өмірдің тұрақтылығы мен үздіксіздігін сезінеді» деп жазды. Юнг Озирис қайта туу процесінің басты мысалын көрсетті, өйткені бастапқыда тек фараондар ғана «Озириске ие болды», бірақ кейіннен басқа мысырлықтар да оны сатып алды және ақырында ол христиандықтағы барлық адамдар үшін жан ұғымына әкелді. Юнг христиан дінінің өзінің маңызын Озирис пен Горус пен Құдай Әке мен оның ұлы Иса арасындағы архетиптік қарым-қатынастан алады деп сенді. Арпа мен бидайды орып алу Озирис өлімімен байланысты болды, ал өскіндердің шығуы Озиристің егістікті қайта тірілту күшіне негізделген деп есептелді. Жалпы алғанда, өсімдік циклына негізделген қайта туу аналогиялары өлім-жітім аналогияларының ең әлсіз элементтері болып саналады. Барри Пауэлл сияқты ғалымдар Дионисті қайта тірілудің мысалы ретінде ұсынды. «Өлген құдайдың қайта тірілу мифіне» ең көне мысал – Иннанның жер асты әлеміне түсуі туралы шумерлік миф. Шумерлік Инанна құдай өзінің қарындасы Эрешкигалмен кездесу үшін жер асты әлеміне барады. Сол жерде ол «ұрып құлап», мәйітке айналады. Үш күн және үш түн бойы Инанна өлі болып, әкесі Энкидің көмегімен қайта тіріледі. Галлалар Инаннаға тамақ пен су беріп, оны қайта тірілтеді.

Ғылыми сын

"Өліп, қайта тірілетін құдай" санаты 20-шы ғасыр бойы талқыланды, қазіргі ғалымдардың көпшілігі оның әлемдік мифологияда кең таралғанына күмән келтіреді. Бұл пікірге қарсы Меттингер (2001) құпия діндердің көптеген құдайлары шынымен де өліп, жер астына түседі, жоқталады, әйелге қайтарылады және қайта тіріледі деп растайды. Дегенмен, Меттингер христиан дінін бұл ықпалдан тыс қалдырады. Фрейзердің "өліп, қайта тірілетін құдай" санатын сынға түсірудегі маңызды ғалымдардың бірі Джонатан З. Смит болды. Оның 1969 жылғы диссертациясы Фрейзердің "Алтын тармағын" талдайды, ал 1987 жылы Мирча Элиадедің "Дін энциклопедиясында" жариялаған "Өліп, қайта тірілетін құдайлар" деген мақаласында бұл санатты "көркем қайта құраулар мен өте кешкі немесе екіұшты мәтіндерге негізделген бұрыс атау" деп есептейді. Ол "өлі құдайлар" мен "жоғалып бара жатқан құдайлар" деп бөліп қарастыруды ұсынады, христиан дінінен бұрын олар екі бөлек санат болған, "өлгендер" қайта оралмаған, ал қайтып келгендер толыққанды "өлмеген". Смит өз көзқарастарын христиандыққа қатысты параллельдер мәселесінде "Құдайға қызмет етудің қиындықтары" (1990) еңбегінде егжей-тегжейлі түсіндірді. Смиттің 1987 жылғы мақаласы кеңінен қабылданды, 1990-шы жылдарда ғалымдардың консенсусы осы тұжырымды тым әрі кеткен жеңілдету деп қарастырды, бірақ ежелгі Таяу Шығыс мифологиясы туралы жазатын ғалымдар оны пайдалана берді. Марсель Детиен "Адонис бақтары" кітабында Адонис мерекесіндегі афиналық дәстүрді, шөп бақтарының өсуі мен қурауының ритуалдарын қарастыра отырып, бұл шөптердің (және Адонис) жалпы егінге (және демек, өлім мен қайта туу цикліне) ұқсамай, гректердің санасында дәмдеуіштермен байланысты ассоциациялардың бір бөлігі болғанын айтады. Бұл ассоциациялар азғыру, алдау, шектен тыс тамақтанып, бала туудың қиындықтарын қамтиды. Басты сын бұл аналогиялар тобын редукционизммен айыптайды, себебі ол әртүрлі мифтерді бір санатқа біріктіріп, маңызды айырмашылықтарды елемейді. Детиен бұл христиан дінін барлық діндерді бағалау стандартына айналдыру қаупін тудырады деп санайды, өйткені өлім мен қайта тірілу христиан дінінде көптеген басқа діндерге қарағанда орталық мәселе болып табылады. Дінтанушы Даг Эйнштейн Эндсё, өліп, қайта тірілетін құдайлар ретінде танылған кейбір тұлғалар, мысалы, ежелгі грек дініндегі кейбір кейіпкерлер, жай ғана өлді және қайта тірілгеннен кейін түрлі дәрежеде құдайларға айналды. Олар құдайлар ретінде өлмегендіктен, "өліп, қайта тірілетін құдайлар" анықтамасына қайшы келеді. Өліп, қайта тірілетін құдайлар санатын қолдайтын Триггв Меттингер 2001 жылы ғалымдардың осы санаттың орынсыз екендігіне келісетінін мәлімдеді. 2009 жылы "Психология және дін энциклопедиясы" қазіргі ғылыми консенсусты екіұшты деп сипаттайды, кейбір ғалымдар Фрейзердің "кең универсалистік санатын" қабылдамай, әртүрлі дәстүрлер арасындағы айырмашылықтарды атап өтуді жөн көреді, ал басқалары санатты қолдануға болады деп санайды. 2010-шы жылдары Паола Корренте "өліп, қайта тірілетін құдай" санасының жағдайына қатысты кең ауқымды зерттеу жүргізді. Ол Фрейзердің нақты дәлелдерінің көпшілігінің қате екенімен келіседі, бірақ санаттың жалпы жарамды екенін, белгілі бір критерийлерді өзгертуді ұсынады. Корренте ерекше назарын бірнеше Таяу Шығыс және Месопотамия құдайларына аударады, олар Фрейзердің (оның көптеген тиісті мәтіндерге қол жеткізе алмағаны) және оның соңғы сыншыларының назарынан тыс қалған. Бұл мысалдарға шумерлік мәтіндердегі Инанна және угариттік мәтіндердегі Баал кіреді, олардың мифтері, Корренте пікірінше, өлім мен қайта тірілудің нақты мысалдарын ұсынады. Корренте сондай-ақ Дионис мысалын келтіреді, оның санатпен байланысы күрделірек, бірақ басқа ғалымдар, оның ішінде Фрейзердің өзі, оның пікірінше, көпшілікке беймәлім немесе қате сипатталған.

Танымал мәдениетте

Homestuck веб-комикінде, Sburb әлем құру ойынының ойыншылары арнайы құрбандық төсегінде өлуді қажет ететін "құдай деңгейіне" көтерілу арқылы шартты өлместікке және керемет күшке ие бола алады. Құдай деңгейіндегі ойыншыларды қалыпты түрде өлтіруге болады, бірақ олардың өлімі "батылдыққа" немесе "әділдікке" лайық деп танылмағанша, жаңадан туып қайта оралады. Ace Combat 5: The Unsung War видео ойынында Разгриз – күшті ертегілік демон, ол бастапқыда өз күшін "[жерге өлім жаудыру] үшін" пайдаланады, содан кейін өліп, ұлы батыр ретінде қайта оралады.