Кіріспе

Бернт Балхен (1899-1973) – норвегиялық полярлық авиатор, навигатор, ұшақтарды механикалық жағынан жөндейтін инженер және әскери жетекші. Норвегияда туған ол кейіннен америкалық азамат болып, Ерен ұшу кресімен марапатталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Әуе күштерінде қызмет еткен кезде Арктиканы зерттеудегі тәжірибесін Скандинавия және Солтүстік Еуропа аймағындағы одақтастарға көмектесу үшін пайдаланды. Соғыстан кейін Балхен АҚШ Әуе күштерінде ықпалды көшбасшы болып қалады, сондай-ақ Арктика және авиация саласындағы жобаларда жоғары саналатын жеке кеңесші болды.

Алғашқы жылдар

Ауыл дәрігерінің ұлы Балхен Норвегияның Кристиансанд қаласының сыртындағы Твейт қаласындағы Мйрен шаруашылығында дүниеге келді. 1916 жылы норвегиялық орта мектепті бітіргеннен кейін, 1917 жылдан 1918 жылға дейін Орман шаруашылығы мектебінде оқыды. Содан кейін ол Француз әскерінің шетелдік легионына қабылданды, ал оның бөлімшесі Бірінші дүниежүзілік соғыста Верден майданына жіберілді. 1918 жылы, соғысқа қатыспастан бұрын, Балхен Норвегияға қайтарылды. Ол Норвегия армиясына ауысып, артиллерия мектебіне барып, оны ақырында бітірді. Ауыр жарақат алып, ұзақ емдеуден өткеннен кейін, Балхен ертеден қызығған жеңіл атлетикаға қайта оралып, 1920 жылғы Олимпиадада Норвегия құрама командасынан боксшы ретінде қатысу үшін қарқынды жаттығулар жасады. Бокспен қатар, ол шебер мерген және дамыған шаңғышы да болды. Балхен дала және солтүстік аймақтарда тіршілік ету туралы көп білген, бұл дағдыларын кейін пайдаланды. Олимпиадаға қатысуға дайындық кезінде Балхен ұшқы дайындығына да қабылданғанын білді, нәтижесінде 1921 жылы Норвегия корольдік әскери-әуе күштеріне пилот болып кірді.

Амундсен-Эллсворттың көмек экспедициясы

Белгілі ұшқыш ретінде танылғаннан кейін, Норвегия қорғаныс министрлігі 1925 жылы Балхенді Амундсен-Элсворттің көмек экспедициясының құрамына енгізу үшін таңдады. Бұл экспедиция ұшу лейтенанты Лютцоу Холм басқаратын, жоғалған саяхатшы Роалд Амундсенді құтқару миссиясы болды. Екі гидросамолеттан тұратын экспедиция Шпицбергенге, Свалбард архипелагына жіберілді. Осы тапсырма Амундсенді, бұрыннан таныс досты, өмір бойына серік және сенімді серігіне айналдырды. Келесі жылы Балхен лейтенант Дж. Хёвер басқаратын құрлықтағы топқа қосылды, ол Роалд Амундсен, Линкольн Эллсворт және Умберто Нобильдің Арктика экспедициясына техникалық қолдау көрсетті. Нәтижесінде, «Норвег» атты ауадан жеңіл әуе кемесімен Солтүстік полюс үстінен Свалбардтан Алясканың Теллер қаласына сәтті ұшуға қол жеткізілді. Бальчен өте тәжірибелі механик болғанымен, оның басты міндеті итальяндық экипаж мүшелеріне өмір сақтау дағдыларын үйрету және оларды шаңғы тебуге үйрету болды. Амундсеннің соңғы сәттегі шешімімен, ол рекордтық дирижабльмен ұшуға іріктемелмеді, себебі экипажды таңдау құзырындағы Нобильдің құрамында бұдан бұрын 23 адам болды.

Бірдтің Солтүстік полюске ұшуын қолдау

Амундсен өзінің бәсекелесінің бірі, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің командир-лейтенанты Ричард Бердке тиесілі Fokker тримоторы "Жозефина Форд" ұшағының апатқа ұшырағанын көрген соң, Балхеннен Солтүстік полюске ұшу үшін ұшақты дайындауға көмектесуді сұрады. Балхеннің қадағалауымен, зақымдалған ұшақ шаңғылары, құтқару қайығының ескекшелерінен жасалған ағаш тіректерімен жөнделді, ал Бердке ұшу үшін кейбір аман қалу құралдары берілді. Бұл Берд пен оның ұшқышы Флойд Беннеттке 1926 жылдың 9 мамырында Солтүстік полюске ұшып, қайта оралуға мүмкіндік берді. 1926 жылы Джозеф Ванамакердің қолдауымен Балхен ресми түрде Бердтің тобына, Флойд Беннеттпен бірге, екінші ұшқыш және навигатор ретінде қосылды. Олар "Жозефина Форд" ұшағымен 50-ден астам американдық қалаға турне жасап, коммерциялық авиацияны қауіпсіз, сенімді және пайдалы көлік түрі ретінде насихаттады. Осы турдан кейін Балхен Энтони Фоккер тарапынан Нью-Джерси штатындағы Тетерборо әуежайындағы Fokker ұшақ компаниясының сынақ ұшқышы ретінде жұмысқа алынды.

Атлантиканы аралай ұшу

1927 жылғы 29 маусымда Балчен, бас ұшқыш Берт Акостамен бірге, ұшқыш-инженер Джордж Отто Новилл және навигатор және әуе рейстерін ұйымдастырушы командир Берд, АҚШ пошта қызметінің әуе поштасы ұшағы – Fokker Trimotor America ұшағымен Атлант мұхиты арқылы Лонг-Айлендтегі Рузвельт алаңынан ұшты. Акостаның ұшақтың аспаптары арқылы сәтті ұшуға қабілетсіздігі және ұшудың көп бөлігіндегі қолайсыз ауа-райы себепті, Балчен ұшудың көп бөлігін өзі жүзеге асырды. Франциядағы нашар ауа-райы мен көрінудің нашарлығы, олардың бірнеше рет әрекеттенуіне қарамастан, Париж әуежайына қонуды мүмкінсіз етті. Ұшақтағы авиациялық бензин азайып бара жатқанда, Балчен Францияның батыс жағалауына қайта ұшуға шешім қабылдады және ол Fokker Trimotor ұшағын суға қондырды – бұл ұшақ суға қону үшін арналмаған еді, бірақ ешкім зардап шекпеді.

Бременді құтқару

1928 жылдың сәуір айының соңында «Бремен» ұшағының үш адамнан тұратын экипажы Еуропадан Атлант мұхиты арқылы шығыстан батысқа бірінші тоқтамай ұшудан кейін Канаданың Гринли аралында қиын жағдайға түсті. Балчен мен Флойд Беннет Ford Trimotor ұшағымен құлаған ұшқыштарға көмек беру үшін ұшып келді. Беннет бұрынғы апаттан кейін пневмония ауруына шалдықты. Беннет 25 сәуірде ұшу кезінде қызбадан көз жұмды. Балчен қалған сегіз сағатты өзі басқарды, ал осы еңбегі үшін оған 10 000 доллар төленді. Балчен ақшаны Беннеттің әйеліне сыйлады.

Оңтүстік полюске ұшу

1929 жылы 28-29 қарашада «Флойд Беннет» атты өзгертілген Ford 4 AT Trimotor ұшағының пилоты ретінде Балчен Оңтүстік полюстің үстінен ұшқан алғашқы төрт адамның бірі болды. Балчен бас пилот болды, онымен бірге оның орынбасары және радиооператоры Гарольд Джун, ұшудың фотографы Эшли Маккинли және командир Ричард Э. Бёрд, ұшақтың навигаторы және оның бірінші Антарктика экспедициясының жетекшісі болды. Бұл ұшу тарихындағы ең маңызды авиациялық жетістіктердің бірі деп есептелді.

Амелия Ерхарт

Полярлық, трансатлантикалық және авиация сарапшысы ретінде танымал болғандықтан, Балхен 1931 жылы Амелия Эрхарт тарапынан жоспарланған жеке трансатлантикалық ұшуға техникалық кеңесші ретінде шақырылды. Баспасөзді жаңылыстыру мақсатында Эрхарт жөнделген Lockheed Vega ұшағын Балхенге тапсырды, ол Антарктидаға ұшуды жоспарлап отыр деген болжам жасалды. Балхен Vega ұшағын Нью-Джерси штатындағы Хасбрук-Хайтс қаласында орналасқан Fokker ұшақ зауытына жеткізді. Онда ол механиктер Фрэнк Найгл және Эдди Горскимен бірге ұшақты жаңа рекордтық ұшуға дайындады. Оның корпусы қосымша отын бактерілерін орнату үшін күшейтілді, олардың сыйымдылығы 420 галлонды құрады, сондай-ақ бірнеше қосымша ұшу аспаптары да орнатылды. Өзгерістер енгізілгеннен кейін Эрхарт 1932 жылдың 20 мамырында осы Lockheed Vega ұшағымен Атлант мұхитын кесіп өтіп, Ирландияға қонды.

Норвегия

1930 жылдардың ортасында Балхен Норвегияға қайтып, Norwegian Airlines компаниясында жұмыс істеді. Кейін ол Солтүстік пошта одағын құру үшін жұмыс істеген топқа кірді, ал Еуропада соғыс басталуы анық болғандықтан, Балхен Америка Құрама Штаттарымен әуе қатынасы туралы шарт жасасуға көмектесті.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылы Балчен Хельсинкиде болды, Финляндияға АҚШ-тың жол тасымалдаушы ұшақтарын жеткізу туралы келісімшарт бойынша жұмыс істеді, сонда Кеңес Одағы Финляндияға шабуыл жасады. Норвегия Әуе күштеріне қатысып, ол «Норвегия үкіметінің Америка Құрама Штаттарында осындай материалдарды сатып алу мүмкіндігі туралы мәселемен, ұшақтарға қатысты жабдықтар мен оқ-дәрілерді» келіссөздер жүргізу үшін маңызды міндетпен АҚШ-қа келді. Норвегия және Американың қос азаматтығына ие болуымен және авиация саласындағы кең байланыстарының арқасында Лондондағы Норвегия үкіметінен алған тапсырмасы жаңа директиваға айналды: Канадада эмигрант норвегиялық ұшқыштар мен сарбаздар үшін оқу лагері мен мектеп құру. Балчен Канада үкіметінің өкілдерімен тікелей келіссөздер жүргізіп, Онтарио көліндегі Торонто аралы әуежайындағы әуежайды пайдалану туралы келісімге қол жеткізді, ол «Кішкентай Норвегия» деп аталды. 1940 жылы «Кішкентай Норвегия» құрылысы кезінде және оның әкімшілік міндеттерін басқалар алғанда, Балчен Норвегия Әуе күштерінен британдықтар үшін транзиттік рейстерді орындауға рұқсат сұрады, сондай-ақ заманауи рекордтарды жаңартқан ұшқыш Клайд Пангборнмен бірге жұмыс істеді. 1941 жылдың басында транзиттік рейсте жүргенде және Филиппин аймағында тоқтағанда, генерал Генри «Хап» Арнольдтың өкілі Балченді іздеді. Арнольд Балхенді АҚШ Әуе күштеріне полковник ретінде қосылуға шақырды, ол Қанаақ және Гренландияның Сондре Стромфьорд аймағындағы АҚШ Әуе күштерінің полярлық әуежайларын құруды қадағалауы керек еді. Бұл құпия базалар ұшақтарды бөлшектеп, жүк кемесімен тасымалдаудың орнына, оларды әуе арқылы Атлантика арқылы жеткізуге мүмкіндік берді. 1943 жылдың 25 мамырында Боинг B-17 «Ұшқыш бекінісінде» ұшып келе жатып, Балчен Гренландиядағы соңғы неміс бекінісін, аралдың шығыс жағалауындағы Сабин аралындағы алдыңғы станцияны жойған бомбалау шабуылына жетекшілік етті. Бұл қирату неміс қарулы күштерінің Гренландиядағы қалыптасуына кедергі келтірді, ол одақтас ұшақтарына жаңылыстыратын радиохабарламалар жіберу үшін және Солтүстік Атлантикадағы неміс күштеріне дәл ауа райы туралы ақпарат беру үшін қажетті метеостанцияны құру үшін қолданылды. Содан кейін Балчен «Қайда және қашан» операциясын басқару үшін Еуропа театрына жіберілді, ол Швецияның солтүстігіндегі Луле Каллакс әуе базасында орналасқан. Балчен 10 Дуглас C-47 ұшағын пайдаланып, құпия әуе тасымалы операциясын басқарды және Ұлыбритания мен Швеция арасындағы көптеген маңызды дипломаттар мен басқалардың нацистерден қашуына мүмкіндік беретін қашу жолын құруға көмектесті. 1944 жылдың наурыз айынан желтоқсан айына дейін Балхеннің «Балдер операциясы» алты B-24 ұшағын ОСС экипажымен бірге пайдалана отырып, кем дегенде 2000 норвегиялық, 900 американдық тұтқын және 150 басқа ұлт өкілдерін Швециядан қауіпсіз эвакуациялады. Норвегиялық полиция әскерлері де Швециядан Финнмаркқа әуе көлігімен жеткізілді. Әуе операциясы сонымен қатар стратегиялық жүктерді тасымалдады; 1944 жылдың шілдесінен қазан айына дейін Шотландиядан 64 тонна операциялық жабдықтар, мысалы оқ-дәрілер, Норвегияның астыртын қозғалысына жеткізілді. Швеция мен Норвегияның солтүстігіндегі аймақтарға шөп пен мал азығы сияқты өмірлік қажеттіліктер жеткізілді, тіпті бір рет дәрігер мен медбикемен толыққандай аурухананы парашютпен жіберді. 1944 жылдың қарашасы мен 1945 жылдың сәуірінде Балхен 200 тонна Арктика жабдықтары мен операциялық жабдықтарды Англиядан Швецияға тасымалдады, олар Швециядан Норвегияға құпия жер арқылы тасымалдауды жүзеге асыруға пайдаланылды. 1945 жылдың қысында Балхен Солтүстік Норвегияға одақтас экспедициялық күштерінің барлау операциялары үшін баға жетпес құндылыққа ие болған байланыс жабдықтарын жіберді. Норвегияның соғыс кезіндегі жетекші ұшқышы Свен Хеглунд әскери атташе қызметін атқарды және Балхенмен бірге жұмыс істеді, кейіннен Каллакстегі уақыты туралы жазды. Сол кезеңде Каллакс қаласында болған тағы бір норвегиялық, жақын дос болған теңіз биологы және зерттеуші Тор Хейердал, кейіннен «Ра I» және «Ра II» және «Кон-Тики» экспедицияларымен танылды.

Соғыстан кейінгі іс-шаралар

1948 жылдың қарашасынан 1951 жылдың қаңтарына дейін Балчен АҚШ Әуе күштерінің 10-шы құтқару эскадрильясына қолбасшылық етті. Эскадрилья Алясканың оңтүстігінде орналасқан болатын, бірақ Алясканың барлық аймақтарында және Канаданың солтүстігінде апатқа ұшыраған әуешілерді құтқарумен айналысты. Балчен бұл эскадрильяны суық ауа райында іздеу-құтқару жұмыстарында кеңінен қолданылатын техниканы әзірлеуге жетекшілік етті. Сонымен қатар, ол АҚШ Әуе күштерін Арктикада маңызды іздеу-құтқару ұшағына айналған de Havilland Canada DHC 2 Beaver бұталық ұшағын сатып алуға итермеледі. 1949 жылдың 23 мамырында 10-шы құтқару эскадрильясына қолбасшылық еткен кезде Балчен Дуглас C-54 Skymaster ұшағымен Алясканың Фэрбанкс қаласынан Солтүстік полюс арқылы Гренландияның Туле әуе базасына ұшты. Балчен 1951 жылы қатал ауа райы жағдайында, өзінің ұсынысы бойынша құпия түрде салынған Гренландиядағы Туле стратегиялық әуе базасын салуды бастап, дамытуға тікелей жауапты болды. Бұл база Стратегиялық әуе күштерінің (SAC) қабілеттерін арттырып, оларды Кеңес агрессиясына қарсы маңызды тежеуші күшке айналдырды.

Зейнеткерліктен кейін

1956 жылы АҚШ Әуе күштерінен зейнеткерлікке шыққаннан кейін полковник Балчен Әуе күштеріне арнайы тапсырмалар бойынша және авиация мен энергетика салаларында консультант ретінде қызметін жалғастырды. 1959 жылы ол General Precision Laboratories компаниясына консультант ретінде қабылданды, сондай-ақ Hughes Aircraft, General Dynamics, Canadair және Electric Boat Company сияқты көптеген компаниялармен жұмыс істеді. 1966 жылы Canadair-де, ал 1966 жылдан 1971 жылға дейін бас компаниясы General Dynamics-те жұмыс істеген Балчен мұзды үзуге арналған кемелер, танкерлер, суасты кемелерін салуға арналған жаңа эпоксидтік материалдар, теңіздегі электрондық ауа райы жүйелері және қар үстінде жүретін көліктер сияқты алуан түрлі жобаларға жауапты болды. 1962 жылы ол АҚШ Әуе күштерімен бірге жұмыс істеп, 1962 жылы Apogee Intercept Defense System (AIDS) жүйесі бойынша ұсыныс жасады, содан кейін Гренландияда орналасқан орташа қашықтықтағы баллистикалық зымырандар (IRBM) жүйесін ұсынған "Iceman жобасының" басты жақтаушысы болды. Полковник Балчен екі полюстен Жер шарының айналасын алғашқы рет ұшқан 27 жолаушының қатарында болды. Ұшақ – жаңа, жалданып алынған Flying Tiger Line Boeing 707 349C ұшағы, АҚШ тіркелімі N322F, алдыңғы жолаушылар салонына қосымша жанармай бактерілері орнатылған. 1965 жылдың 14-17 қарашасы аралығындағы маршрут Хонолулудан Солтүстік полюс арқылы Лондонға; Лиссабонға; Буэнос-Айреске; содан кейін Оңтүстік полюс арқылы ұшып, Храйстчерчтегі соңғы жанармай құю пунктына дейін, одан кейін Хонолулуға оралды. Балчен – төрт ұшқыш, барлығы білікті Boeing 707 командирлері, Оңтүстік географиялық полюс үстінде төрт 360 градустық айналым жасағанда, пилот кабинасына кіруге рұқсат алған жалғыз жолаушы болды. Бұл осындай алғашқы ұшу болғандықтан, ол 1977 жылдың 28-30 қазанында Pan Am Flight 50, АҚШ тіркелімі N533PA Boeing 747SP ұшағы оны басып өткенше ең жылдам ұшу рекордын сақтап тұрды. (1977 жылдың 28 қазаны Pan Am әуе компаниясының алғашқы (әуе поштасы) рейсінің 50 жылдығы болды, Флорида штатының Ки-Уэст қаласынан Кубаның Гавана қаласына дейін: шамамен 90 миль). Балхен – әлемдегі ең көрнекті Арктика сардары болғандықтан, көптеген компаниялар мен үкіметтік мекемелер, соның ішінде Канада мен Норвегия оның кеңесіне жүгінді. Балхен Аляскадан мұнайды құбырлар арқылы өндіру жоспарлары бойынша кеңесші ретінде Hercules Oil, содан кейін Phillips Petroleum және Moran Towing компанияларына жұмысқа алынды. 1972 жылы "The Christian Science Monitor" газетінде жарияланған мақалаға сәйкес, Балхен "Солтүстік полюстегі жалпы жылыну тенденциясы полярлық мұздықты ерітіп, 2000 жылға қарай мұзсыз Солтүстік Мұзды мұхитының пайда болуына әкелуі мүмкін" деп мәлімдеді. Туған жері Норвегияда Балхен Det Norske Luftfartselskap (D. N. L.) ("Норвегиялық әуе компаниясы") құруда жетекші рөл атқарды, ол Солтүстік полюс арқылы Еуропа-АҚШ әуе компаниясының коммерциялық рейстерін бастады. Кейін D. N. L. Дания және Швеция әуе компанияларымен бірігіп, ірі Scandinavian Airlines авиакомпаниясын құрды.

Өлім және жерлеу

Балхен қайтыс болғанға дейін кеңесші ретінде жұмыс істеді. Соңғы жылы ол сүйек қатерлі ісігіне шалдығып, 1973 жылы Нью-Йорк штатындағы Маунт-Киско қаласында дүние салды. Балхен Вирджиния штатындағы Арлингтон ұлттық зиратында жерленді. Ол 2-бөлімде, 4969 нөмірінде, адмирал Ричард Бердтің қабірінің жанында жатыр.

Құрметтер мен сыйлықтар

Балчен авиация саласындағы Хармон кубогының жеңімпазы болды. Америка әуежай басшылары қауымдастығының Солтүстік-шығыс (АҚШ) бөлімшесі ұйымдастырған жыл сайынғы "Халықаралық авиациялық қар симпозиумы" 1976 жылы оның құрметіне қар мен мұзды басқарудағы үздік әуежайларды марапаттау үшін Бернт Балхен сыйлығын тағайындады. 1973 жылы Балчен Ұлттық авиация даңқы залына енгізілді. 1974 жылы Аляскадағы Балхен тауы оның атымен аталып, Антарктидада да оның құрметіне Балхен тауы аталды. 1976 жылы Балхен Халықаралық әуе және ғарыш даңқы залына қабылданды. Балхен сонымен қатар келесі әскери наградалармен марапатталды: