Кіріспе

Австралиялық авиатор (1897–1935)

Сэр Чарльз Эдвард Кингсфорд Смит (9 ақпан 1897 – 8 қараша 1935), «Смити» лақап атымен танымал, австралиялық авиацияның пионері болды. Ол тұңғыш рет Тынық мұхиты арқылы және Австралия мен Жаңа Зеландия арасындағы ұшуды жүзеге асырды. Кингсфорд Смит Брисбенде дүниеге келген. Ол Сиднейде өсіп, 16 жасында мектепті тастап, инженерлік оқушы болып жұмыс істеді. 1915 жылы Австралия армиясына қосылып, Галлиполи шайқасында мотоциклмен хабар жеткізуші болды. Кейіннен Корольдік әуе күштеріне ауысып, 1917 жылы атып түсірілгені үшін Әскери крестпен марапатталды. Соғыс аяқталғаннан кейін Кингсфорд Смит 1921 жылы Австралияға оралғанға дейін Англияда және АҚШ-та әуе акробаты болып жұмыс істеді. Одан кейін ол Батыс Австралия әуе компаниясына елдің алғашқы коммерциялық ұшқыштарының бірі ретінде қосылды. 1928 жылы Кингсфорд Смит тұңғыш Тынық мұхиты арқылы ұшуды аяқтады – Калифорниядан Гавайи және Фиджи аралдары арқылы Брисбенге жасалған үш кезеңдік сапар. Ол және оның серігі Чарльз Ульм, сондай-ақ экипаж мүшелері Джеймс Уорнер мен Гарри Лайон елге танымал болды. Сол жылы ол және Ульм Мельбурннен Пертке дейінгі және Австралиядан Жаңа Зеландияға дейінгі алғашқы тоқталмайтын ұшуды сәтті аяқтады. Олар кейіннен Австралия Ұлттық әуе компаниясын құрды, бірақ бұл әуе компаниясы және Кингсфорд Смиттың басқа да бизнес жобалары коммерциялық сәттілікке жете алмады. Ол әуе жарыстарына қатысып, авиациядағы жаңа жетістіктерге ұмтылды. 1935 жылы Кингсфорд Смит және оның серігі Томми Петибридж Австралия мен Англия арасындағы жылдамдық рекордын жаңаруға тырысқанда Андаман теңізінде жоғалып кетті. Ұлы депрессия кезінде ол ұлттық батыр ретінде құрметке ие болды және өмірінде көптеген наградалар алды. Оның өлімінен кейін Сиднейдегі басты әуежай оның құрметіне аталды және ол көп жыл бойы Австралияның жиырма долларлық банкнотасында бейнеленді.

Ерте және жеке өмір

Чарльз Эдвард Кингсфорд Смит 1897 жылдың 9 ақпанында Брисбендегі Гамильтон қаласындағы Ривервью Террасасында, Квинсленд колониясында Уильям Чарльз Смит пен оның әйелі Кэтрин Мэридің (Ричард Эш Кингсфордтың қызы, Квинсленд заң шығарушы ассамблеясының мүшесі және Брисбен мен Кернс қалалық кеңестерінің мэрі болған) ұлы ретінде дүниеге келді. Оның тууы ресми түрде тіркеліп, сол кезде оның отбасы қолданған Смит тегімен газеттерде жарияланды. Кингсфорд Смит тегінің алғашқы пайдаланылуы оның үлкен ағасы Ричард Харольд Кингсфорд Смиттен 1901 жылдан бастап, кем дегенде бейресми түрде кездеседі, бірақ ол 1903 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльсте Смит тегімен үйленді. 1903 жылы оның ата-анасы Канадаға көшіп, Кингсфорд Смит тегін қабылдады. Олар 1907 жылы Сиднейге қайтып келді. Кингсфорд Смит алғаш рет Канаданың Ванкувер қаласындағы мектепке барып оқыды. 1909 жылдан 1911 жылға дейін ол Сиднейдегі Сент-Эндрюс собор мектебінде білім алды, онда мектеп соборының хорында хоршы болды, содан кейін Сидней техникалық орта мектебінде оқыды, ал 16 жасында Колониалдық қант өңдеу компаниясында инженерлік оқушы болып жұмыс істеді.

1928 жылы Тынық мұхит аралық рейс

1928 жылы Кингсфорд Смит пен Чарльз Ульм АҚШ-қа келіп, ұшақ іздеуді бастады. Атақты австралиялық полярлық зерттеуші сэр Хьюберт Уилкинс оларға Fokker F. VII/3m монопланын сатты, оны олар «Оңтүстік крест» деп атады. 1928 жылғы 31 мамырда сағат 8:54-те ұшып, 27 сағат 25 минут (87,54 миль/сағ) бойы ешқандай қиындықсыз сапар жасады. Олар Мана, Кауаидегі Баркинг Сэндстен ұшып кетті, себебі Уилердегі ұшу-қону жолағы жеткіліксіз болды. Олар Фиджидегі Суваға қарай 34 сағат 30 минут (91,45 миль/сағ) ұшты. Бұл сапардың ең қиын бөлігі болды, өйткені олар экваторға жақын жердегі үлкен найзағайлы дауылдан өтті. Үшінші кезең ең қысқа болды – 20 сағат (84,15 миль/сағ), және олар 9 маусымда сағат 10:50-де Брисбенге ұшып бару үшін солтүстікке бұрылмас бұрын Баллина маңындағы Австралия жағалауын кесіп өтті. Ұшудың жалпы қашықтығы шамамен болды. Кингсфорд Смитти Eagle Farm әуежайында 26 000 адам қарсы алды және оны батыр ретінде құрметтеді. Австралиялық ұшқыш Чарльз Ульм резервтік ұшқыш болды. Ұшақ экипажында американдықтар да болды: радио операторы Джеймс Уорнер және навигатор-инженер капитан Гарри Лайон. Австралияның Ұлттық кино және дыбыс архивінде Кингсфорд Смит туралы «Авиатор еске алады» деген деректі фильмі мен Кингсфорд Смит пен Ульмнің сапар туралы әңгімелері сақталған. 1978 жылы Австралия почтасы ұшудың 50 жылдығына арналған Кингсфорд Смит пен Ульмнің суреті бар маркалар шығарды. Транс-Тынық мұхитынан кейін Австралияда өткен кеште Кингсфорд Смитпен кездескен жас жаңазеландиялық Жан Баттен оған: «Мен ұшуды үйренемін» деді. Кейін ол оны «Оңтүстік крест» ұшағымен ұшуға көндірді және оның кеңесіне емес, мысалына еліктеп, рекордтарды жаңартатын авиатор болды («Ерлердің рекордтарын бұзуға тырыспа және түнде ұшпа», – деді ол 1928 жылы, кейін әзілмен еске алды).

1928 жылы Транс-Тасман рейсі

1928 жылы тамызда Мельбурн қаласына жақын Пойнт Куктан Австралияның батысындағы Пертке алғашқы тоқтамай ұшуды жасағаннан кейін Кингсфорд Смит пен Ульм өздерін Австралия ұлттық әуе жолдары ретінде тіркеді (төменде қараңыз). Олар Тасман теңізінен Жаңа Зеландияға ұшуды әлі ешкім жасаған жоқ болғандықтан және Австралия үкіметі Australian National Airways компаниясына тұрақты почта тасымалдауға субсидия бермек деген үмітпен бастауға шешім қабылдады. 1928 жылғы қаңтарда жаңа зеландиялықтар Джон Монкрифф пен Джордж Худ із-түзсіз жоғалып кеткендіктен, Тасман теңізінен бұрынғы әрекет сәтсіз аяқталған соң, ол ұшпай қалды. Кингсфорд Смит рейсі 1928 жылдың 2 қыркүйегінде Сиднейге жақын Ричмондтан ұшуға жоспарланған, ал 3 қыркүйекте сағат 9:00 шамасында Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралының бас қаласы Крайстчерч маңындағы Вигрэм әуежайына қону көзделген. Бұл жоспар Жаңа Зеландия шіркеу өкілдерінен наразылық тудырды, олар "сенбі күнінің қасиеттілігіне нұқсан келтірілді" деп мәлімдеді. Крайстчерч мэрі шіркеу өкілдерін қолдап, Кингсфорд Смитқа наразылық телеграммасын жіберді. Ақырында, Тасман теңізінде қолайсыз ауа райы орнады және ұшу кейінге шегерілді, сондықтан Кингсфорд Смит телеграмманы қалай ескеретіні белгісіз. Крайстчерчте зор қарсы алу болды, онда "Оңтүстік крест" 14 сағат 25 минуттан кейін 09:22-де қонды. Вигрэмге шамамен 30 000 адам келді, оның ішінде мемлекеттік мектептердің көптеген оқушылары да болды, оларға демалыс берілді, ал мемлекеттік қызметкерлерге сағат 11-ге дейін рұхсат берілді. Жаңа Зеландия әуе күштері "Оңтүстік крестті" тегін жөндеп берген кезде, Кингсфорд Смит пен Ульмді Жаңа Зеландия бойынша құрметті турға алып шықты, олар Бристоль истребительдерінде ұшты.

Кейінгі ұшулар, Макробертсон әуе жарысы, 1934 жылы Тынық мұхиты рейсі

Ол өзінің "Ескі автобусын" (Southern Cross) Голландиядағы Fokker авиакомпаниясынан алып, күрделі жөндеуден өткізгеннен кейін, 1930 жылы маусым айында Дублиннің солтүстігіндегі Портмарнок жағасынан (The Velvet Strand) ұшып, 31 1/2 сағат ішінде Атлантика мұхитын Ирландиядан Ньюфаундлендке дейін батыс-шығыс бағытында кесіп өтті. Нью-Йорк оны құлшыныспен қарсы алды. 1928 жылы басталған әлемді айналып өтуді аяқтап, Southern Cross Оуклендке (Калифорния) қарай жалғасты. 1930 жылы Англиядан Австралияға дейінгі әуе жарысына қатысып, жеке ұшып, 13 күнде жарысты жеңіп алды. Ол 1930 жылы 22 қазанда Сиднейге келді. 1931 жылы ол Австралиядан Англияға ұшуға тырысу үшін Avro Avian ұшағын сатып алды. Кейін ол ұшақты капитан В.Н. "Билл" Ланкастерге сатты, ол 1933 жылы 11 сәуірде Сахара шөлінің үстінен жоғалып кетті; Ланкастердің дене қалдықтары 1962 жылға дейін табылған жоқ. Southern Cross Minor ұшағының қирандысы қазір Квинсленд мұражайында сақталуда. 1930 жылдардың басында Смит қосымша жоба ретінде Southern Cross автомобильін жасауды бастады. 1933 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Севен Майл Бич Кингсфорд Смит үшін Австралия мен Жаңа Зеландия арасындағы алғашқы коммерциялық рейстің ұшу-қону жолағы ретінде пайдаланылды. 1934 жылы ол Макробертсон әуе жарысына қатысу үшін Lockheed Altair ұшағын, Lady Southern Cross деп атап, сатып алды.

Жоғалу және өлім

Кингсфорд Смит және оның көмекші ұшқышы Джон Томпсон "Томми" Петибридж "Леди Саузерн Кросс" ұшағымен Аллахабадтан (қазіргі Праяградж), Үндістаннан Сингапурға түнде ұшып бара жатқанда, 8 қарашаның таңертеңгі сағаттарында Андаман теңізінде жоғалып кетті. Олар Англия-Австралия жылдамдық рекордын, оны С.У.А. Скотт пен Том Кэмпбелл Блэк ұстап тұрған, бұзуға тырысқан кезде бұл оқиға болды. Ұшқыш Джимми Мелроуз "Леди Саузерн Кросс" жағалаудан 150 миль (241 км) қашықтықта, теңізден 200 фут (61 м) биіктікте дауылмен күресіп, қозғалтқышынан от шыққандарын көргенін айтты. Бенгал шығанағында британдық ұшқыш Эрик Стэнли Гринвуд, OBE, 74 сағат іздегеніне қарамастан, олардың денелері табылған жоқ. Шассиге жабысқан шөптерді зерттеген ботаниктер ұшақтың аралдан көп алыс емес жерде, шамамен 6 метр тереңдікте жатқанын болжады. 2009 жылы кинорежиссер және зерттеуші Дэмиен Лей "Леди Саузерн Кросс" ұшағын тапқанына сенімді екенін мәлімдеді. Табылған жердің "Бенгал шығанағында" орналасқандығы туралы қате ақпарат таратылды. Бірақ 2009 жылғы іздеу 1937 жылы шасси табылған Андаман теңізіндегі Ай аралындағы сол жерде жүргізілді. Кингсфорд Смиттің артында әйелі Мэри, леди Кингсфорд Смит және үш жасар ұлы Чарльз кіші қалды. Кингсфорд Смиттің "Менің ұшқан өмірім" атты автобиографиясы 1937 жылы жарық көрді және бестселлерге айналды. 2009 жылы Австралия-Мьянма бірлескен "Леди Саузерн Кросс" іздеу экспедициясы II (LSCSEII) аяқталғаннан кейін Лей Мьянмаға апат орнынан қалдықтарды алу үшін тағы он экспедиция ұйымдастырды. 2011 жылы Лей апат қалдықтарын тапқанын мәлімдеді, бірақ бұл мәлімдемеге көптеген қарсылықтар туды және оны растайтын ешқандай дәлел табылмады. Апат орнының орналасқан жері, Мьянма жағалауынан шамамен 1,8 миль қашықтықта, әлі күнге дейін жарияланған жоқ. Лей 2005 жылдан бері Кингсфорд Смит және Петибридж отбасыларымен тығыз байланыста болып келеді. Жеке қаржыландырылған жобаға Мьянма үкіметі мен халқы қолдау көрсетті. 2017 жылдың желтоқсанында Лей әлі де "Леди Саузерн Кросс" ұшағының бөліктерін іздеп жүрді.

Құрметтер мен мұра

1930 жылы Кингсфорд Смит "Жерде, суда [немесе] әуеде ерекше шеберлік, батылдық және бастамашылық" көрсеткені үшін Segrave Trophy сыйлығының алғашқы иегері атанды. 1932 жылы Кингсфорд Смит Корольдің туған күні құрметіне жарияланған тізімде Бакалавр рыцарь дәрежесіне ие болды. Ол 3 маусым 1932 жылы Австралияның генерал-губернаторы Сэр Исаак Исаакстан авиация саласына қосқан үлесі үшін марапат алды, содан кейін Австралия Корольдік әуе күштерінің құрметті әуе коммодоры болып тағайындалды. 1986 жылы Кингсфорд Смит Сан-Диего әуе және ғарыш мұражайындағы Халықаралық әуе және ғарыш даңқы залына енгізілді. Оның құрметіне Сиднейдегі маңызды әуежай, Маскот қалашығында орналасқан, Кингсфорд Смит халықаралық әуежайы деп аталды. Әуежайға жақын федералды сайлау округі Кингсфорд Смит округі деп аталады және Кингсфорд қалашығын қамтиды. Оның ең танымал ұшағы – "Оңтүстік крест" қазір сақталып, Брисбен әуежайының халықаралық терминалының жанындағы Кингсфорд Смитке арналған ескерткіште көрсетілуде. Кингсфорд Смит 1935 жылы ұшақты Австралия үкіметіне 3000 фунт стерлингке сатты, осылайша оны тұрақты түрде қоюға мүмкіндік берді. Ұшақ қазіргі ескерткіш салынғанша көп жыл бойы сақтаулы болды. Брисбендегі Кингсфорд Смит даңғылы оның туған жері – Гамильтон қаласынан өтеді. Кенберраның Белконнен ауданындағы тағы бір Кингсфорд Смит даңғылы "Оңтүстік крест" даңғылымен қиылысады. 2009 жылы ашылған Кингсфорд Смит мектебі атақты авиатордың құрметіне аталды, сондай-ақ Ванкувердегі (Британдық Колумбия, Канада) Сэр Чарльз Кингсфорд Смит бастауыш мектебі де оның есімімен аталады. Оның суреті Австралияның 20 долларлық қағаз банкнотасында (1966 жылдан 1994 жылға дейін қолданыста болды, содан кейін оны алмастыру үшін 20 долларлық полимерлік банкнота енгізілді) бейнеленген, оның авиацияға қосқан үлесі мен өміріндегі жетістіктері үшін құрмет көрсетілді. Оның суреті сондай-ақ 1997 жылы, оның туғанына 100 жыл толуына орай, Австралияның бір долларлық монетасында бейнеленді. Сувадағы Альберт паркі, ол мұхиттық рейсінде қонған жер, қазір Кингсфорд Смит павильонына ие. Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Севен Майл Бичінде Жаңа Зеландияға алғашқы коммерциялық рейс жасалғанын еске алу үшін ескерткіш орнатылған. Qantas өзінің алтыншы Airbus A380 (VH OQF) ұшағын Кингсфорд Смиттің құрметіне атады. KLM өзінің бір Boeing 747 (PH BUM) ұшағын Кингсфорд Смиттің есімімен атады. Сатурнның транс-Энке винтілі айшары, оның есімімен аталған. Австралиялық авиация әуесқойышы Остин Бёрн 1928 жылдың маусым айында Сиднейдегі Маскот әуежайында "Оңтүстік крест" және оның экипажының сәтті мұхиттық рейсінен кейін қарсы алуға жиналған көпшілік қатарында болды. Осы оқиғаға куә болған Бёрн Кингсфорд Смитке сыйлау үшін "Оңтүстік крест" ұшағының масштабты моделін жасауға шабыланды. Авиатордың жоғалуынан кейін Бёрн өзінің құрметін суреттермен, фотосуреттермен, құжаттармен және өзі жасаған, жобалаған немесе тапсырыс берген өнер туындыларымен кеңейтуді және жақсартуды жалғастырды. 1930 жылдан 1993 жылы қайтыс болғанға дейін Бёрн өмірін "Оңтүстік крест" ескерткіштерін жасауға және көрсетуге арнады.