Кіріспе

Сахналық әдемі әрекет (Stage magic trick) – әйелді екіге бөлу – бұл сахналық әдемі әрекеттердің бірнеше түріне берілген жалпы атау, онда адам (көбінесе әйел ассистент) көрінетіндей кесіледі немесе екі немесе одан да көп бөлікке бөлінеді.

Тарих

Сауалнаманың шығу тегі туралы пікірталас әлі де бар, кейбір дереккөздер бойынша Торрини есімді сиқыршы 1809 жылы Папа Пий VII алдында алғашқы нұсқасын орындаған болуы мүмкін. Алайда, бұл оқиғаның шындықтан алыс болуы мүмкін, себебі оның тамыры әйгілі француз сиқыршысы Жан-Эжен Роберт Гуденнің жазбаларында жатыр. 1858 жылы жазылған "Соңғы естеліктерде" Роберт Гуден Торрини есімді сиқыршының жасаған кесу иллюзиясы туралы айтқан. Қазіргі заманғы сиқыр өнертапқышы және тарихшы Джим Штайнмайер, нағыз Торрини болмағанға ұқсайды, ал бұл әңгіме Роберт Гуденнің идеялармен ойнаудың бір жолы болған деген тұжырымға келді. 1922 жылы сотта бұл әдіс ежелгі Египетке дейін жетеді деген пікір айтылды, бірақ бұл мәлімдеме нақты дәлелдермен расталмады. Идея қайдан болса да, 1920 жылдарға дейін ол әдістің іс жүзінде қолданылуынан гөрі, әсер ету үшін ғана қолданылатын идея болып қалды. 1887 жылдың 11 және 12 қаңтарында Уилтширдегі Уорминстер атенайымында өткен «Фаунаның ұлы сиқырлық қойылымы» атты қоғамдық қойылымда Ф.И. Флауэр мырзаның сиқыршының көмекшісі мисс Сильвестрді екіге бөлу иллюзиясы көрсетілді. Бұл оқиға туралы ең алғашқы жазба деп санауға болады. Соңғы кезде ғана британдық сиқыршы П.Т. Селбит 1921 жылдың 17 қаңтарында Лондондағы Финсбери Парк Империя театрында саңылау шашудың алғашқы қоғамдық көрсетілімін жасады деп қабылданды. Кейін 1921 жылы АҚШ-та жұмыс істейтін сиқыршы Хорас Голдин қазіргі көрермендерге таныс болатын нұсқасын ұсынды. Голдиннің көмекшісі аяқтары, басы және қолы сыртқа шығып тұрған қорапта жатты. Голдин қораптың ортасын аралап өтті, кесудің шеттерін жабу үшін металл тілімдерді енгізді, содан кейін екі жартысын аздап бөліп жіберді. Бұл процесс кері қайтарылды және көмекші зардапсыз босатылды. Голдин кейіннен қораптарды пайдаланбай, үлкен араны қолданатын кесу иллюзиясын жасады. Оның алғашқы көрсетілімі 1921 жылдың 3 маусымында Нью-Йорктегі МакАльпин қонақ үйінде өткен Америка сиқыршыларының қоғамының жылдық банкетінде болды. Бұл әдіс сол кезде жақсы қабылдамады. Ол қолданған қорап үлкен және өте алдамшы емес еді, және тартымды әйелдің орнына ол көмекші ретінде қызметшіні пайдаланды. Бұл Голдиннің Британиядағы Селбиттің жетістігінен пайда табуға тырысып, асығыс әрекет еткенін көрсетеді. Алайда, көрермендердің арасында болған, сиқыршы Ховард Турстон, бұл әдістің әлеуетін түсінді және Голдинді оны жетілдіруге көмектесуге көндірді. Турстон бұл иллюзияны жетілдіру үшін Гарри Янсен есімді белгілі сиқыршы және реквизит жасаушыны жалдады. Янсеннің жетілдірілген нұсқасында кішірек қорап болды, одан құрбанның басы мен аяқтары кесу кезінде сыртқа шығатын. Голдин, Турстон және Голдиннің басқа да түрлі сиқыршылары АҚШ-та гастрольдік сапармен жүріп, Кит Орфей тобына қарасты театрларда бұл әдісті үлкен табыспен көрсетті.

Сорғысыз модель

Жұқа модельді кесу – қазіргі заманғы әртістердің ең көп кездесетін трюктерінің бірі. Оқиғаның негізгі құрылымы мен реті Голдин қорабымен кесу сияқты (жоғарыда қараңыз). Дегенмен, Голдиннің қорабы қазіргі стандарттар бойынша үлкен болса, бұл қорап салыстырмалы түрде тым жай көрінеді. Ассистент кіргенде қораптың екі жағы да ашық болады. Ассистент жатқан соң, оның мойны мен білегіне тіреулер орнатылып бекітіледі. Осы тіреулер қораптың екі жағын құрайды. Қораптың жай болуы ассистентке араның қозғалысынан қашуға орын табу мүмкін емес сияқты көрінеді, тіпті ол тіреулерден босап, қораптың бір жағына жиырылса да.

Ашық қораптар

Сиқыршы Лес Арнольд 1976 жылы мөлдір қорапты кесуді (бұл "Кристалл кесу" деп белгілі) бірінші болып ойлап тапқандығы туралы хабар тарады. Пендрагондар "Толығымен мүмкін емес" деп аталатын нұсқасын орындады, онда қолданылатын қораптың өте жұқа және мөлдір екені ерекшеленеді. "Толығымен мүмкін емес" идеясы Джонатан Пендрагонға жатқызылады, ал Пендрагондардың иллюзиясының Лес Арнольдтың идеясынан басты айырмашылығы – мөлдір қораптар көрінбейтіндей жабылмайды.

Қос аралау

"Қос аралау иллюзиясы" – қорап түріндегі аралауға қосымша эффект қосу тәсілі. Ол көбінесе "жұқа модельді" аралау аппаратымен байланысты. Сиқыршы екі түрлі аппаратты пайдаланып екі адамды екіге бөледі. Адамдар әдетте бір-бірінен анық ажыратылатындай етіп таңдалады немесе киіндіріледі. Мысалы, олар әртүрлі түсті костюмдерде, әртүрлі тері түсінде немесе әртүрлі жыныста болуы мүмкін. Қораптың жартылары бөлінгеннен кейін, олар шатастырылып, содан соң қайта құрастырылады, сонда бір қораптың төменгі жартысы екінші қораптың жоғарғы жартысына, ал екіншісінің төменгі жартысы бірінші қораптың жоғарғы жартысына қосылады. Құрбандар пайда болғанда, әрқайсысына екіншісінің төменгі жартысы берілгендей көрінеді. Бұл нұсқаны жасағандық үшін сиқыршы Алан Уэйкелинг мақталады, ол оны әріптес сиқыршы Ченнинг Поллоктың орындауы үшін ойлап тапқан.

Жібек

Бұл иллюзияның нұсқасы көбінесе көрермендерден біреуді көмекші ретінде пайдаланып орындалады, осы адамды екіге бөледі. Көрермендердің қатысушысымен алдын ала дайындықсыз да орындауға болады. Көрермендердің қатысушысы үстелге жатады. Оның денесінің ортасына рамка орнатылады. Содан кейін фокусник электрлік араны көрсетеді де, пышақты рамкадағы ойыққа келтіріп туралайды. Фокусник араны қосып, көрермендердің белін тілгендей болады, бірақ бұл рамкамен жасырылып тұрады. Ара рамканың екінші жағынан шығады. Арамен тілу аяқталған соң, рамка алынып тасталады және көрермендердің қатысушысы тірі, ешбір зақымсыз екені көрінеді.

Бұғана пісіру

Бұл нұсқа джиг-пилотаж сияқты басталады және көбінесе көрермендерден біреуін көмекші ретінде пайдаланады, бұл репетициясыз жасалады. Көмекші үстелге жатқанда, фокусник оның кеудесінің ортасына тіреу құрылғысын орнатады. Содан кейін фокусник қанатты араны көрсетеді және тіреу құрылғысының ішінде ара бағытталған күйде көмекшінің денесін арамен кесе бастайды. Ара көмекшінің денесінен толығымен өткендей болғаннан кейін, тіреу құрылғысы босатылып, алынып тасталады. Содан кейін көмекшінің қанатты араның тұтқасы мен арасымен қоршалғандығы көрінеді.

Бүйір бұранда

Үлкен аппарат ұсынылады, ол үлкен дискілі ара немесе дөңгелек араны ұстап тұратын берік рамадан және адам жатып қалғанда жеткілікті үлкен үстелден тұрады. Үстел астында араның қозғалысына кедерес келтірмейтіндей етіп, араның жолына қойылған кез келген нәрсе тілінетіндей болады. Үстел электр механизмімен немесе қолмен айналдырылатын механизм арқылы қозғалады. Дискілі ара көбінесе электр қозғалтқышымен қоздырылады. Араның толыққанды екенін көрсету үшін үстелге ағаш бөлігі қойылып, толық көрінетіндей етіп екіге тілінеді. Көмекші шақырылып, үстелге көлденең жатқызылады. Кейде фокусник көмекшіні үстелге көтеру алдында гипноз арқылы терең эйфорияға түсіргендей әсер етеді. Ол екі металл "баумен" бекітіледі, олар оның белді қысып, ара жазықтығына жақын орналасады. Оның қолы мен аяқтары да баулармен немесе тізбектермен қосымша бекітілуі мүмкін. Араның бағытында, оның белінен төменге ағаш тілімше салынады. Содан кейін ара іске қосылып, үстел қозғалысқа келеді. Ара көмекшінің денесінен өтетіні көрінеді және әдетте бір нәрсені аралап жатқандай дыбыс шығарады. Үстел қозғалысын аяқтағаннан кейін және ара тоқтатылғаннан кейін көмекші босатылып, бір бөлік және жарақатсыз екені көрсетіледі. Оның астына қойылған ағаш тілімше екі бөлікке тілінгенін көрсетеді, бұл араның шынымен де көрсеткендей кескенін растайды. Гарри Блэкстоун аға бұл эффектіні 1930 жылдары АҚШ-та орындаған.

Өлімнің пісіруі

Өлім пісірісі қашып құтылу әрекетінің дұрыс болмауы ретінде көрсетіледі. Оның ең белгілі орындаушысы – Дэвид Копперфилд. Орындаушы үлкен ара немесе пышақ астындағы үстелге бекітіледі, ол уақытты бақылау механизмі арқылы оның үстіне түсуге дайындалады. Әртүрлі шекпендермен бекітілгеннен кейін орындаушы қорапқа қамалады. Содан кейін ара іске қосылады. Біраз уақыттан соң қораптың қабырғалары құлап, орындаушының шекпендерден босануға тырысып жатқанын көрсетеді. Соңында, орындаушы қашып үлкермей тұрып, ара төмен түседі. Жұмсақ пышақ орындаушының денесін тікелей кесіп өтеді. Үстелдің екі жартысы екі жаққа домалап, орындаушының екі бөлікке бөлінгенін анық көрсетеді. Орындаушы содан кейін бүкіл процесті кері қайтаруға шақырады: дене бөліктері біріктіріледі, ара жоғары көтеріледі, қорап жабылады. Ақырында орындаушы қораптан ешқандай зардапсыз шығады.

Қазіргі заманғы өнер

Жалпы алғанда, "пилотаж" иллюзиясы деп саналмаса да, заманауи өнер кейде "әйелді екіге бөлетін тік" деп таныстырылады. Бұл құрал – тік шкаф, ол жарты биіктіктегі үстел сияқты құрылымның қасында тұрады. Ассистент шкафқа үстелден қарама-қарсы жағындағы есіктен кіреді. Ассистенттің бетін шкафтың үстіңгі бөлігіндегі тесіктен көруге болады, ал шкафтың алдыңғы жағындағы төменгі панель ассистенттің аяқтарын көрсету үшін ашылады. Содан кейін қылыш немесе пышақ жарты биіктіктегі үстелдің жоғарғы жағы шкафпен кездесетін жерге салынады. Шкафтың үстіңгі бөлігі содан кейін үстелге қарай жылжиды, бұл ассистенттің жоғарғы жартысы жаққа жылғанын және осы процесте пышақпен аяқтарынан бөлінгендей сезім тудырады. Шкафтың алдыңғы панельдері ашылып, ассистенттің жоғарғы және төменгі жартысы бөлек болып көрінеді. Шкафтың үстіңгі бөлігі бастапқы орнына қайтарылады және ассистент ешқандай зардапсыз шығады. Бұл эффект пен әдіс дизайнер Джим Штайнмайерге жатқызылады.

Крисс Энгел әйелді жұлып жатыр

Крисс Ангел ашық ауадағы қойылымында қолдарымен әйелді екіге бөліп көрсетті, содан кейін әйелдің жартысы иығымен жүріп кетті. Бұл трюкте сакральды агенезиясы бар әйел және икемділік шебері қатысты. Сиқыршы және тарихшы Рики Джей бұл трюктің бұрын басқа сиқыршы көрсеткенін жазған. Крисс Ангелдің трюгіне шабыттандырған сиқыршы – Раджа Рабойд, ол 1937 жылы Джонни Эк пен оның егіз бауыры Робертпен бірге осы трюкті орындаған.

Әдістер және әсер ету

Жоғарыда сипатталған әртүрлі әсерлер көрсеткендей, кесу иллюзиясын жасаудың көптеген әдістері бар. Осы жылдар ішінде олардың бірқатары ашылды, ал бірнешеуі жарияланды және оңай қол жетімді. Сиқырлы әдістерді жариялау кейде дау тудырады. Бұл әдістерді ашуға бел буғандар мен құпияны сақтау үшін кейде заңға жүгінген сиқыршылар арасындағы күрес болды. Мұндай шайқастардың тарихында кесудің иллюзиясы маңызды рөл атқарды және осылайша сот шешімдеріне әсер етті. 1921 жылдың қыркүйегінде Хорас Голдин, оны көшіріп алуы мүмкін басқа сиқыршылардан бәсекелестікті болдырмау туралы алаңдаушылыққа ұшырап, құпиялылықтан бас тартып, әйелді екіге бөлуге патент сұрады. 1923 жылдың 12 маусымында оған АҚШ патенті № 1,458,575 берілді. Патенттің қысқаша мазмұны төмендегідей:

Бір нұсқа көрерменге қораптың алдыңғы жағын ұсынады (А). Көрермендер қораптың көлемі қалыпты сандықтай болады деп ойлап, "құрбандықтың" (В) араны кесіп өту жолына орналасқан деп есептейді. Шындығында, қорап тереңірек болуы мүмкін (көрермендер бұл көрінбейді), ал "құрбандық" пышақтың жолынан шығу үшін иілген (С). Тағы бір нұсқада қорапқа жалған үстел орнатылған. Бұл әйелге арадан қашып, ойылып жасалған үстелге тығылуға мүмкіндік береді. Оның аяқтары электр моторларымен қозғалатын жалған аяқтармен ауыстырылады. Бұл моторлар аяқтарды қозғай алады, бірақ аздап ғана, себебі еттен жасалған реалистік аяқтарды жасауға немесе аяқ саусақтарын қозғалтуға мүмкіндік беретін технология жоқ; осы себепті барлық жалған аяқтар өнер көрсету кезінде міндетті түрде аяқ киім киюі керек. Бұл әдіс қазіргі күні көбінесе қолданылмайды, өйткені жалған үстел көмекшіні жасыру үшін өте қалың болуы керек. Пенн мен Теллер Лас-Вегаста осы трюктің екінші нұсқасын үнемі қолданады. Олар бұл трюкті теледидарда кем дегенде екі рет орындады: "Үйді жақсарту" бағдарламасында және 2007 жылғы NBA All Star Weekend кезінде. Олар әрқашан трюктің қалай жасалатынын ашып көрсетеді.

Танымал қойылымдар мен суреттер

Бірқатар қойылымдар немесе кесу иллюзиясының бейнелері ерекше атақ немесе жаңғақтыққа ие болды. П. Т. Селбиттің 1921 жылғы қаңтарда Лондонда жасаған алғашқы қойылымдары ерекше болды, себебі әсер сол кездегі көрермендер үшін жаңа және таңғаларлық болды. Селбиттің туындысының әсері соншалық болды, ондаған жылдар бойы басқа сиқыршылар оның жасаған ісін еліктеуге және жақсартуға тырысты, осылайша сахналық сиқыр тарихының бағытын өзгертті. 1956 жылы үнді иллюзионисі П. С. Соркар теледидардағы қойылым кезінде әйелін екіге бөлді. Ол оны бөлген кезде, жүргізуші дереу эфирді жапты, шоу аяқталды. Бұл қорқынышқа ұшыратқан көрермендердің оның қаза тапқанына сене бастауына себеп болды. Шындығында, бұл тікелей теледидар трансляциясы болды және уақыт бітіп қалды. 1957 жылы Friz Freleng мультфильміндегі Show Biz Bugs-та Bugs Bunny осы трюкқа ерікті іздейді, ал Daffy Duck қуана келіседі, осы трюктің жалған екенін ашуға тырысады. Трюк аяқталғаннан кейін Daffy көрермендерге өзі екіге бөлінбегенін көрсетуге тырысады, бірақ ол ашуланғанда оның жоғарғы және төменгі жартысы секіріп кетеді. (Оның жауабы: "Хмммф. Көк Крестке ие болғаныма шүкір.") Перулік сиқыршы Ричиарди-дің тікелей эфирдегі қойылымдары көбінесе кесу иллюзиясының ең қорқынышты нұсқасы ретінде аталады. Ричиарди Соркар қолданғанға ұқсас араны пайдаланды, бірақ ол шок эффектін жалған қан мен ішектерді қосу арқылы арттырды, олар кесу кезінде сахнаға (кейде одан да тысқары) шашырады. 1962 жылы Альфред Хичкок Presents-тің "Солдат шәкірті" эпизодында әйелді екіге бөлу көрсетілді. NBC телеарнасы мен демеуші Revlon эпизодты тым қанды деп шешіп, оны эфирге шығармай қойды. 1990 жылдардың соңында Дэвид Копперфилдтің сахналық қойылымдарында әйелді екіге бөлудің әртүрлі нұсқалары жиі кездесетін, соның ішінде "Көзбен көруге мүмкін емес" (Clearly Impossible) – бұл бастапқыда Орсон Уэллске тиесілі болған ара және Копперфилдтің өзінің "Жартылай кесу" (Blade) иллюзиясы. Көп жағдайда осы қойылымдарда Копперфилдтің қалыңдығы, супермодель Клаудия Шиффер әйел рөлінде ойнады.

Сын-пикірлер мен өзгерістер

Джим Штайнмайер Селбиттің кесу иллюзиясын енгізуі сиқыр өнері тарихындағы шешімді момент болды деп санайды, одан кейін Джон Невил Маскелин сияқты көңілді стильдер қайта келмейтіндей құлдырап, Гранд Гвиньол театрының шок эффектісіне ұқсас, сенсациялық қойылымдармен ауыстырылды. Штайнмайер кесу иллюзиясын әйел ассистенттердің құрбандық рөлінде көрінетін сиқырдың жаңа бағытының бастауы деп атап көрсетеді. Оның сөзінше, "әдемі қыздарды сиқыршылар қинап-мазалап азаптайды" деген клише Селбиттің иллюзиясынан бұрын болған емес. Сиқыр тарихында және Виктория дәуірінде ер ассистенттер жиі кездесетін, ал сол кездегі киімдердің ауырлығы әйелдерге кейбір трюктарға қажетті тар кеңістікке сыйысуды қиын еткен. 20-шы ғасырдың басындағы сән өзгерістері Селбиттің әйел құрбандықты таңдауын орынды етті. Сондай-ақ, жіңішке денелі әйелге арналған иллюзия ер адамға қарағанда ықшамдау және көбірек алдауға мүмкіндік беретіні де факт. Бірақ, одан да әсерлісі, әйелдердің азаттығына ұмтылысы және соғыс салдарынан сезімталдығын жоғалтқан, жаңа ойын-сауық құбылыстарымен танысқан халықтың Селбиттің таңдауына жауап беруі жұртшылықтың назарын өзіне тартты. Штайнмайердің айтуынша: "практикалық мәселелерден асып, қауіп-қатердегі әйелдің бейнесі ойын-сауықтағы ерекше сәнге айналды". Бұл трюктің 100 жылдығы 2021 жылдың қаңтарында тойланды.