Кіріспе
Жаңа Мексиканың тілдік оқшаулауы, АҚШ. Керес (/k//ə/'/ɹ//iː//s/), сондай-ақ Кересан (/k//ɛ//ɹ//ᵻ//s//ən/) – Американың түпкілікті халқының тілі, Жаңа Мексикадағы Керес Пуэбло халқы қолданады. Тілдік талдауларға сәйкес, керес кішкентай тілдер отбасы немесе бірнеше диалектісі бар оқшауланған тіл деп есептеледі. Жеті Керес Пуэблосының әрқайсысының нұсқалары ең жақын көршілерімен өзара түсінісе алады. Батыс және Шығыс топтары арасында маңызды айырмашылықтар бар, олар кейде жеке тілдер ретінде қарастырылады.
Keres (/k//ə/'/ɹ//iː//s/), also Keresan ('/k//ɛ//ɹ//ᵻ//s//ən/), is a Native American language, spoken by the Keres Pueblo people in New Mexico. Depending on the analysis, Keres is considered a small language family or a language isolate with several dialects. The varieties of each of the seven Keres pueblos are mutually intelligible with its closest neighbors. There are significant differences between the Western and Eastern groups, which are sometimes counted as separate languages.
Генетикалық қатынастар
Керс тілі қазіргі кезде жеке тіл деп есептеледі. Бұрын Эдвард Сапир оны Хокан-Сиуан тобымен байланыстырған. Моррис Суадеш оның Уичита тілімен туыс екенін ұсынды. Джозеф Гринберг Керс тілін Сиуан, Ючи, Каддоан және Ирокез тілдерімен бірге Кересиуан деп аталатын үлкен тілдік отбасыға біріктірді. Алайда, бұл ұсыныстардың ешқайсысы кейінгі тіл білімі зерттеулерімен дәлелденбеді.
Фоналогия
Кересан тілінде 42-45 дауыссыз дыбыс, 40 дауысты дыбыс бар, бұл талдау мен тілдің нұсқасына байланысты 85 фонемаға дейін жетеді. Тіл құрылыстарының әлемдік атласына сәйкес жіктеме бойынша, керес тілі – дауыссыз дыбыстардың көп санымен ерекше тіл. Дауыссыз дыбыстардың көптігі дауыссыз, демімен айтылатын және жарылысты дауыссыз дыбыстардың (мысалы, /t tʰ tʼ/) үш түрлі айырмашылығымен, сондай-ақ фрикативтердің (мысалы, /s sʼ ʂ ʂʼ ʃ ʃʼ h/) және аффикаттардың орташадан көп санымен байланысты, соңғысы да тоқтату дыбыстарындағы үш түрлі айырмашылықты көрсетеді. Дауысты дыбыстардың көптігі ұзын және қысқа дауыстылардың (мысалы, /e eː/) арасындағы айырмашылықтан, сондай-ақ дыбыс тондарының және дауыссыздықтың болуынан туындайды. Осылайша, бір дауысты дыбыс жеті түрлі түрінде кездесуі мүмкін: /é è e̥ éː èː êː ěː/, олардың барлығы тілдегі сөздерді ажырату үшін қолданылады.
Фонотактика
Керес тілінің түпкілікті сөздерінде кездесетін жалғыз дауыссыздар тізбегі (яғни дауыссыздар жиынтығы) – фрикатив /ʃ ʂ/ және тоқтау немесе аффрикаттан тұрады. Мұндай жиынтықтар сөздің басында ғана кездеседі (яғни буынның басында). Алвеола-палаттық дауыс /ʃ/ C1 ретінде келгенде, ол альвеолалық және палаттық C2 дауыстарымен бірігеді, ал ретрофлекстік альвеолалық /ʂ/ билабиалдық және велярлық C2 дауыстарынан бұрын келеді, бұл толықтыратын таралуды көрсетеді. Дауыссыздар жиынтығы сөздің басында да, ортасында да болуы мүмкін. Тілдің діни маңызы және еуропалық отарлаушылардың Пуэбло дінін жылдар бойы қуғындауы Керес тілі үшін бірыңғай орфографиялық ережелердің болмауына себеп болуы мүмкін. Дегенмен, Лагуна (Kʼawaika) тілі үшін қолданысқа жарамды орфографиялық жүйе жасалған, және олар өте үйлесімді. Керес орфографиялық жүйесінде әрбір символ бір фонеманы көрсетеді. ⟨c q z f⟩ және кейде ⟨v⟩ әріптері қолданылмайды. Диграфтар палаттық дауыстарды (C және ⟨y⟩ тізбегі арқылы жазылған) және ретрофлекстік дауыстарды (C және ⟨r⟩ әрпі тізбегі арқылы бейнеленген) көрсетеді. Батыс Керес тілін жазу үшін қолданылатын осы графималар төменде ⟨ ⟩ ішінде көрсетілген.
Орфографиялық белгілеу тоны
Ағашқар мен Қойқар және оқиға болды ма, жоқ па (полярлық). Екінші жағынан, әрекеттің қашан орын алғаны туралы ақпарат (яғни, уақыт) сөйлемдегі басқа жерлерде, көбінесе үстеулер арқылы білдіріледі. Объектіні қабылдайтын әрекеттер транзитивті етістіктермен бейнеленеді, ал объектіні қабылдамайтын әрекеттер интранзитивті етістіктер арқылы көрсетіледі.
Халықтық ақпарат құралдарында
Керс тілі 2014 жылғы Супер Боул кезінде "Америка әдемі" әнімен бірге көрсетілген Coca Cola-ның "It's Beautiful" жарнамасында қолданылған жеті тілдің бірі еді.