Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жануарларға арналған бас киімдер
Animal headgear
Жаға немесе бас бау – мал мен кейде басқа жануарларды жетелеу немесе байлау үшін қолданылатын бас киім; ол құлақтың артына (тақалдың артына) және тұмсықтың айналасына кигізіледі. Жануарды басқару үшін, әдетте, жетектеу арқан бекітіледі. Іріткі сияқты кішкентай жануарларға тізгін бекітіледі.
A halter or headcollar is headgear placed on animals used to lead or tie up livestock and, occasionally, other animals; it fits behind the ears (behind the poll), and around the muzzle. To handle the animal, usually a lead rope is attached. On smaller animals, such as dogs, a leash is attached to the halter.
Тарих
Алтынайлар жануарларды ерте үйрету дәуірінен бастау алған болуы мүмкін, бірақ олардың тарихы жетек немесе хакамор тарихындай жақсы зерттелмеген. "Алтынай" сөзі герман тілдерінде "бір нәрсені ұстап тұруға арналған нәрсе" деген мағынаны білдіреді. Бір алтынай дизайны 1894 жылдың 13 ақпанында Айова штатының Толедо қаласының тұрғыны Генри Вагнер АҚШ-та патенттеген.
Halters may be as old as the early domestication of animals, and their history is not as well studied as that of the bridle or hackamore. The word "halter" derives from the Germanic words meaning "that by which anything is held." One halter design was patented in the United States by Henry Wagner of Toledo, Iowa February 13, 1894.
Қолданылуы
Бағытшы – жануарды жерге жетелеп бара жатқанда бақылау үшін, сондай-ақ байлап қойғанда ұстап тұру үшін қолданылады. Ол малдың көптеген түрлерінде қолданылады. Бағытшы ең көп жылқы, есек және қашыр сияқты жылқы тұқымдастарымен байланысты. Дегенмен, олар ірі қара, ешкі сияқты шаруашылық жануарларында, түйе, лама және як сияқты жұмыс жануарларында да қолданылады. Бағытшы әдетте пілдерге немесе жыртқыш аңдарға қолданылмайды, бірақ иттерге арналған бағытшылар бар. Бағытшылар көбінесе қарапайым дизайнда болады және күнделікті жұмыс құралы ретінде қолданылады. Жануарды жетелеп бару немесе байлап қою үшін бағытшыдан басқа, жетектеу арқаны, жетектеу тізбегі немесе жетектеу бау да қажет. Ол көбінесе жақ астындағы немесе сирек жақ бөлігінде, әдетте, жалғағыш арқылы, бірақ кейде тікелей бағытшыға тігіледі. Стандартты жұмыс арқанының ұзындығы шамамен ... болады. Арнайы жасалған, кейде әшекейленген бағытшылар жылқы көрмелеріндегі қолмен немесе "бағытшы" класында және басқа мал көрмелерінде қолданылады. Көрмеге қойылған жануар үшін көрме бағытшысы жұмыс бағытшысына қарағанда тығыз орнатылады және басқарушының командаларын жетектеу арқылы жасырын жеткізу үшін басты қысып тұратын жетектеу тізбегі болуы мүмкін. Арқанды тартып, жануардың басына қысым түсіретін тізбек жануарды байлау үшін қолданылмайды. Бағытшылар жануарларды ұстап, жетелеп, байлап қою үшін ғана жасалған. Кейде "каубой бағытшысы" деп аталатын ол батыс жүргізу дәстүрімен байланысты, сондай-ақ табиғи ат шаруашылығына қызығушылықтың артуымен танымал болды. Францияда ол "американ бағытшысы" деп аталады, ал "этологиялық бағытшы" (licol éthologique), сөзбе-сөз "тоқымалы бағытшы" деп аталады. Немец тілінде ол түйінделген бағытшы (Knotenhalfter) деп аталады. Көрме бағытшылары жалпақ немесе дөңгелек болуы мүмкін, бірақ әдетте былғарыдан немесе ұқсас синтетикалық материалдан жасалады және жануардың басын әдемілеумен қатар, нақты бақылауды қамтамасыз ету үшін жасалған.
A halter is used to control an animal when leading on the ground, and as a restraint when tying them up. It is used on many different types of livestock. Halters are most closely associated with Equidae such as horses, donkeys, and mules. However, they are also used on farm animals such as cattle and goats and other working animals such as camels, llamas, and yaks. Halters generally are not used on elephants or on predators, though there are halters made for dogs. Halters are often plain in design, used as working equipment on a daily basis. In addition to the halter, a lead line, lead shank or lead rope is required to actually lead or tie the animal. It is most often attached to the halter at a point under the jaw, or less often, at the cheek, usually with a snap, but occasionally spliced directly onto the halter. A standard working lead rope is approximately long. Specially designed halters, sometimes highly decorated, are used for in hand or "halter" classes at horse shows and in other livestock shows. When an animal is shown in an exhibition, the show halter is fitted more closely than a working halter and may have a lead shank that tightens on the head so that commands from the handler may be more discreetly transmitted by means of the leadline. A shank that tightens on the animal's head when pulled is not used for tying the animal. Halters are designed to catch, hold, lead and tie animals, and nothing else. occasionally called a "cowboy halter", is associated with the western riding tradition, popularized with the wave of interest in natural horsemanship. It is called an "American halter" in France. or an "ethological halter" licol éthologique, literally a "halter with knots". In German, it is called a knotenhalfter. Show halters may be flat or round, but are generally made of leather or a similar synthetic and are designed to enhance the attractiveness of an animal's head as well as to exert precise control.
Жылқының торттары
Жылқының тоқалдарын кейде тоқал немесе хакамормен шатастырады. Тоқал мен тоқалдың (не хакамордың) арасындағы басты айырмашылық – тоқалды иесі жерде жануарды жетелеп баруға немесе байлауға қолданады, ал тоқал не хакаморды әдетте осы мақсатта оқытылған жануарды мінетін не айдайтын адам қолданады. Тоқалды байлау үшін пайдалану қауіпсіз, себебі егер жылқы байланғанда кері тартылса, тоқалдың ауыздық бөлігі не хакамордың ауыр мұрындығы жылқыны жарақаттауы мүмкін. Сонымен қатар, тоқалдар мен хакаморлар көбінесе жеңіл материалдардан жасалады және сындырылуы мүмкін. Кейбір жағдайларда, жылқыны жерде ұстағанда, оған тоқал не хакамор арқылы көбірек нақтылық пен бақылаумен әрекет етуге болады. Көп тараған тоқалдың бір дизайны жалпақ нейлон таспа не жалпақ былғарыдан жасалады, мұрынды айналдыра бір сақинасы болады, ол әдетте жетектеу арқанын бекіту үшін жақ астынан өтеді, ал басының екі жағында екі сақинасы бар. Мұрындықтың белдеуін әдетте жақ сүйектерінің ұшы мен ауыз бұрыштарының арасында, беттің берік, сүйекті бөлігімен кесісетіндей етіп реттейді. Мұрындықтың белдеуі екі жағында маңдай сүйегінің жанынан жоғары көтеріліп, көз деңгейінен сәл жоғары орналасқан екі сақинамен қосылатын маңдайлыққа жалғасады. Бұл сақиналар тамақ тұтқасымен және маңдайшамен жалғасады. Маңдайша – бұл тоқалдың оң жағындағы құлақтың артынан өтіп, маңдайдан асып, сол жақтан келген қысқа белдеуге бекітілген ұзын таспа. Тамақ тұтқасы тамақтың астынан өтеді және кейде тоқалды тоқал сияқты алып тастауға мүмкіндік беретін қапсырмасы немесе иісі болады. Көптеген тоқалдарда мұрындық пен тамақ тұтқасын жалғайтын тағы бір қысқа белдеу болады. Арқаннан жасалған тоқалдың да негізгі бөліктері бірдей, бірақ әдетте сақиналарға тігілгеніне қарағанда түйіндермен біріктіріледі. Көптеген конструкцияларда металл бөліктері жоқ, кейде жақ астындағы металл сақинадан басқа, онда жетектеу арқаны бекітуге болады немесе сирек жағдайларда маңдайшаны жалғауға болатын ойыс ілмек болады. Алайда, көп жағдайларда маңдайшаның сол жағында ілмек жасалады, ал маңдайшаның оң жағы жай ғана жылқының басынан өтіп, ілмек арқылы және түйінмен байланады.
Horse halters are sometimes confused with a bridle or a hackamore. The primary difference between a halter and a bridle is that a halter is used by a handler on the ground to lead or tie up an animal, but a bridle or hackamore is generally used by a person who is riding or driving an animal that has been trained in this use. A halter is safer for tying, as the bit of a bridle or the heavier noseband of a hackamore may injure the horse if the horse sets back while tied. In addition, bridles and hackamores are usually made of lighter materials and will break. In some cases, a bridle or hackamore may be used when handling an equine on the ground in order to exert more precision and control. One common halter design is made of either flat nylon webbing or flat leather, has a noseband that passes around the muzzle with one ring under the jaw, usually used to attach a lead rope, and two rings on either side of the head. The noseband is usually adjusted to lie about halfway between the end of the cheekbones and the corners of the mouth, crossing over the strong, bony part of the face. The noseband connects to a cheekpiece on either side that go up next to the cheekbone to meet with a ring on either side that usually is placed just above the level of the eye. These rings meet the throatlatch and the crownpiece. The crownpiece is a long strap on the right hand side of the halter that goes up behind the ears, over the poll and is buckled to a shorter strap coming up from the left. The throatlatch goes under the throat, and sometimes has a snap or clip that allows the halter to be removed in a manner similar to the bridle. Many halters have another short strap connecting the noseband and the throatlatch. The halter design made of rope also has the same basic sections, but usually is joined by knots instead of sewn into rings. Most designs have no metal parts, other than, in some cases, a metal ring under the jaw where the lead rope snaps, or, occasionally, a recessed hook attachment where the crownpiece can be connected. However, in many cases, a loop is formed in the left side of the crownpiece and the right side of the crownpiece simply is brought over the horse's head, through the loop and tied with a sheet bend.
Қосымша құралдар
Жануарды жетекке қою немесе байлау үшін қорғасын арқан немесе тізгін қолданылады. Қорғасын көбінесе жақ астындағы нүктеде, сирек жақтан, одан да сирек мұрыннан бекітіледі. Жылқыларда, жеңіл бас киім немесе бас жағасы көбінесе маңдайға таспаға балауызды мақтадан жасалған немесе жұқа былғары жолақтарын бекіту үшін қолданылады. Кейбір құс бетперделері бас жағасына ұқсас пішінде жасалады және көбінесе липучкалармен бекітіледі. Бұл маскаларға құлақ пен мұрынды қорғау қосылуы мүмкін. Жылқы мен иттің екеуіне де тұмсық тағу үшін бас киімдер қолданылуы мүмкін.
To lead or tie an animal a lead rope or leash is used. The lead is attached to the halter most often at a point under the jaw, less often at the cheek, and less often, over the nose. On horses, a lighter version of a headcollar or headstall is also used to attach a fly veil of waxed cotton strands or light leather strips onto a browband. Some fly masks are also made in a similar pattern to a headcollar and are often fastened with velcro tabs. These masks may also have ear and nose protection added to them. On both horses and dogs, halters may be used to attach a muzzle.
Қауіпсіздік пен қауіпсіздік мәселелері
Байлау кезінде, баудың жануардың күшін көтере алатындай берік болуы керек пе, әлде жануардың жарақат алмауы үшін белгілі бір кернеуге жеткенде үзіліп түсуі керек пе деген мәселе даулы. Егер байланған малға қарап тұрсаңыз және қорғасын арқанды жануар қорқып кеткенде тез шешіліп кететін түйінмен байласаңыз, көбінесе бұл мәселе аса маңызды болмайды. Бірақ, егер тайғақпайтын түйін байланса, немесе жұмсақ арқанды қатты тартып, түйін шешілмесе, немесе мал қараусыз қалдырылса, қорқып, қашуға тырысқан мал ауыр жарақат алуы мүмкін. Жарақаттану қаупі қашу қаупінен гөрі маңыздырақ деп санайтындар, былғарыдан жасалған мойындық, ажыратылатын қапсырмалар немесе оңай ажыратылатын қорғасын арқан сияқты, өзінен-өзі ажыратылатын элементтері бар бауларды ұсынады. Ал қашудың үлкен қауіп екенін санайтындар, қашу туралы алаңдаудың немесе малдың босап кетуге үйреніп, оны байлап ұстау мүмкін болмайтын жаман әдетке ие болуының қаупіне байланысты, иесі әдейі түйінді шешіп немесе қорғасын арқанды кесіп тастамаса, сынбайтын берік бауларды ұсынады. Бұл екі пікірдің арасында, мал бір сәт қорқып немесе қарсылық көрсеткенде сынбайтын, бірақ шын мәнінде қорқып кеткен жағдайда, мысалы, құлағанда сындыратын берік бауларды ұсынатындар да бар. Кейбір мал өсірушілер малды әрқашан, тіпті тұрған немесе жайылымға шығарылған кезде де баулы ұстайды. Ал енді біреулері малды тек жетелеп бара жатқанда, ұстап тұрғанда немесе байлап қойғанда ғана баулы ұстайды. Бауды үнемі тағып жүрудің артықшылығы – малды ұстап алу оңайырақ. Ал кемшілігі – мал бір нәрсеге ілігіп, тұтқындалып немесе жарақаттануы мүмкін. Малды жайылымға шығарғанда бауын шешуге кеңес берілсе де, егер бау қараусыз қалдырылса, күнделікті пайдалануға жарамды болатын, бірақ қауіпті жағдайда өзінен-өзі ажыратылатын баулар ұсынылады.
For tying, it is disputed if a halter should be made strong enough not to break under stress, or if it should give way when tension reaches a certain point in order to prevent injury to the animal. Usually the issue is of minimal concern if a tied animal is attended and the lead rope is tied with a slip knot that can be quickly released if the animal panics. However, in cases where a non slip knot is tied, or if a soft rope is drawn tight and the knot cannot be released, or if the animal is left unsupervised, an animal panicking and attempting to escape can be seriously injured. Those who argue that the risk of injury is more of a concern than the risk of escape recommend halter designs that incorporate breakaway elements, such as a leather crownpiece, breakaway buckles, or easily detachable lead rope. Those who believe that escape is the greater danger, either due to concerns about escape or creating a recurring bad habit in an animal that learns to break loose that could become unable to be kept tied at all, recommend sturdy designs that will not break unless the handler deliberately releases a slipknot or cuts the lead rope. Between the two camps are those who recommend sturdy halters that will not break under normal pressure from a momentarily recalcitrant or frightened animal, but ultimately will break in a true panic situation, such as a fall. Some users have the animal wear a halter at all times, even when stalled or turned out. Others have the animal wear a halter only when being led, held, or tied. The advantages of leaving a halter on are that the animal is often easier to catch. The disadvantages are that an animal may catch the halter on an object and become trapped or injured in some fashion. While experts advise leaving halters off when animals are turned out, if halters are left on unattended animals, breakaway designs that still will hold for everyday leading are recommended.