Кіріспе

Жанның өлмеушілігі туралы сократтық диалог, платондық диалог. Федо немесе Федо ( /f//iː//d//əʊ/; Φαίδων, Phaidōn), сонымен қатар ежелгі оқырмандарға «Жан туралы» деп белгілі, Платонның орта кезеңіндегі «Республика» және «Симпозиуммен» бірге ең танымал диалогтарының бірі. Диалогтың философиялық тақырыбы – жанның өлмейтіні. Оқиға Сократтың өліміне дейінгі соңғы сағаттарында өрбітеді және бұл Платонның философтың соңғы күндерін егжей-тегжейлі баяндайтын төртінші және соңғы диалогы, «Евфифро», «Апология» және «Критоннан» кейін жазылған. «Федоның» басты тақырыптарының бірі – жанның өлмейтіні туралы идея. Диалогта Сократ өлім жазасын өтеуге бір күн қалғанда, қап-қара шарап ішу арқылы өлімнен кейінгі өмірдің мәнісі туралы әңгімелейді. Сократ Афиналық қазылар алдында мемлекеттік құдайларға сенбегені үшін (бірақ кейбір ғалымдар бұл демократияға қарсы «философ патшаларды» қолдағандығы үшін) және қаланың жастарын адастырғаны үшін түрмеге қамалып, өлім жазасына кесілді. Сократтың достарымен, оның ішінде екі тебандық – Кебес және Симмиаспен диалектикалық әңгіме жүргізе отырып, Сократ жанның өлмейтіндігін дәлелдейтін әртүрлі аргументтерді зерттейді, жанның өлімнен кейін де өмір сүретінін, ал жұптар мен ізгі адамдар үшін «барлық сүйіспеншілікке толы нәрсемен» үйлесімде болып, грек құдайларынан да күшті болатынын көрсетуге тырысады. Федон айтуынша, ол және басқалары Сократтың өліміне куә болған. «Федоны» грек тілінен латын тіліне алғаш рет Апулей аударған, бірақ бірде-бір түпнұсқа сақталмаған, сондықтан Генрих Аристип 1160 жылы жаңа аударма жасаған.

Циклдық аргумент

Себб өлімнен қорқатынын Сократқа айтады: "Олар [жан] денені тастап кеткенде, оның орны ешқайда болмауы мүмкін деп қорқады, және өлім күні ол жойылып, денен босағаннан кейін бірден жойылып, қашып бара жатқанда жоқ болып кетуі мүмкін". Сократ Себстің жаны өлгенде жойылады деген уайымын басу үшін, жанның өлмейтіндігіне қатысты алғашқы дәлелін келтіреді. Бұл аргумент көбінесе циклдық аргумент деп аталады. Ол жан өлмейтін болуы керек деп есептейді, себебі тірілер өлгендерден пайда болады. Сократ былай дейді: "Егер тірілер өлгендерден пайда болса, онда біздің жандарымыз басқа бір әлемде болуы керек, әйтпесе олар қалай қайта туды?". Ол, мысалы, ұйқы мен ояну, ыстық пен салқын сияқты қарама-қарсы жағдайлардың бірінен бірі туындайтынын көрсетеді. Адам оянғаннан кейін ұйықтайды, ал ұйықтағаннан кейін оянады. Ыстық нәрселер суықтан, ал суық нәрселер ыстықтан пайда болады. Сократ содан кейін Себстің өлілер тірілерден өмір арқылы, ал тірілер өлілерден өлім арқылы пайда болады деген қорытындыға келуіне көмектеседі. Өлгендердің жандары қайта тірілу үшін бір жерде болуы керек. Сократ циклдық аргументті одан әрі нығайта отырып, егер қарама-қарсы нәрселер бірін-бірін жаңарта алмаса, Жер бетіндегі барлық тірі организмдер ақырында өліп, ешқашан қайта тірілмейтінін айтады.

Еске алу теориясының дәлелі

Себес циклдық аргумент пен Сократтың еске алу теориясы арасындағы байланысты түсінеді. Ол Сократты осыны атап өту үшін сөзін кеседі: "Сіздің сүйікті доктринаңыз, Сократ, біздің үйренуіміз – жай ғана есте сақтау болса, онда бұл рас болған жағдайда, біз қазір еске түсіріп отырған нәрсені үйренген бұрынғы уақыттың болуын міндетті түрде білдіреді. Бірақ, егер жанымыз осы адам түрінде болудан бұрын бір жерде болмаса, мұндай нәрсе мүмкін емес; демек, бұл жанның мәңгілігіне тағы бір дәлел." Сократтың екінші аргументі, еске алу теориясы, сұрақ қойылғанға дейін бір тақырып бойынша білімі жоқ сияқты көрінетін адамнан ақпарат алуға болатынын көрсетеді (априорі білім). Бұл адам бұл білімді бұрынғы өмірінде алған болуы керек, ал қазір ол оны жай ғана есте сақтап отыр. Сократтың әңгімесіндегі адам сұрақ қоюшыға дұрыс жауап бере алғандықтан, оның жауаптары бұрынғы өмірінде алған білімін еске түсіруден туындаған болуы керек.

Туыстық туралы пікірталас

Сократ жанның өлмейтініне қатысты үшінші дәлелін келтіреді, ол афинитет аргументі деп аталады, онда ол жан көзге көрінбейтін және құдайлық нәрсеге ең жақын, ал дене көзге көрінетін және өлімге бейім нәрсеге ұқсайтынын көрсетеді. Осыдан мынадай қорытынды шығады: дене өлгеннен кейін мәйіт түрінде сақталуы мүмкін болғанымен, жан, дене өлімге ұшыраса да, құдайлық болғандықтан, одан ұзақ өмір сүруі керек. Өмірде шынайы жақсылыққа ұмтылу – әлем астында мәңгілік өмір сүретін ұлы адамның қасиеті. Алайда, өмір бойы жақсылықты таңдамаған, денеге және оның ләззаттарына бой алған жандар туралы да Сократ айтады. Ол мұндай жан: ластанған, кету кезінде таза емес, және ол әрқашан дененің серігі және құлы болып табылады, денеге ғашық және оның құмарлықтары мен ләззаттарына баурап алған, осылай ол шындықтың тек денеде бар екеніне сенуге мәжбүр болады, оны қолмен ұстап, көріп, ішіп, жеп, құмарлықтарын қанағаттандыру үшін пайдалануға болады. Ал жан, денеге көрінбейтін және қараңғы нәрседен қашуға, ақыл-ойымен жете алатын және философиямен таныса алатын нәрседен қорқуға үйренген, мұндай жан таза күйінде кетеді деп ойлайсыз ба? Сократтың айтуынша, мұндай жандар тәндік өмірге қайта тартылады. Олар тіпті Аждахада жазаланатын болады. Бұл жазаның себебі – олардың өзі, себебі олар жанның өлімнен кейінгі ерекше өмірін денеге деген құштарлықтарынан айырылып, көре алмайды. Соңғы кезде мұндай жандар "басқа бір денеге тігіледі". Сократ ізгі адамның жаны өлмейтінін, ал оның әлем астына түсу жолы оның өмір сүру салтына байланысты екенін қорытындылайды. Философ, және оған ұқсас ізгілікке бой алған әрбір адам, өлімнен қорықпай, тәндік өмірді құдайлықтей бағаламай, шындық пен даналықты сүйе отырып, дене өлгеннен кейін жаны мәңгілік тыныштықта болады, ал өлімнен кейінгі өмір жақсылыққа толы болады. Симмиас Сократтың жанның өлмейтініне сенімін бұзып, оның соңғы сағаттарында алаңдатуға ниеті жоқ екенін айтады, ал қатысушылар күмәнділіктерін білдіруге асықпайды. Сократ олардың күмәнін сезінеді және оларға жанның өлмейтініне сенетіндігін, оны дәлелдей алды ма, жоқ па, маңызды емес екенін жеткізеді. Осы себепті ол өлімге ұшырағандарына ренжімейді және олардан дау-дамайлар туралы алаңдаушылықтарын білдірулерін сұрайды. Симмиас оның пікірін айтады: жан лираның гармониясына ұқсас. Егер лира қираса, гармония да жоғалады, сондықтан дене өлгенде, жан да жоғалады. Гармония жойылғаннан кейін, дене қирағаннан кейін де жанның жойылатынын түсінеміз. Сократ үзіліске түсіп, Кебестен қарсылығын білдіруін сұрайды. Ол былай дейді: "Жанның тәнге кіргенге дейін бар екені дәлелденгенін мойындаймын, бірақ өлімнен кейін де жаны бар екені, менің ойымша, дәлелденбеді". Адамның жаны оның жақсы бөлігі, ал денесі – әлсіз бөлігі екенін мойындағанмен, Себес дене өлгеннен кейін де сақталуы мүмкін болғандықтан, жан да одан кейін өмір сүретінін тұжырымдауға дайын емес. Себес тоқымашыны мысалға келтіреді. Тоқымашының киімі тозығы жеткенде, ол жаңасын тоқиды. Бірақ ол өлгеннен кейін, оның жаңа тоқылған киімдері сақталады. Жан кейбір денелерден ұзақ өмір сүре алады, сондықтан кейбір өлімдерден кейін де өмір сүруді жалғастыра алады, бірақ ол соңында әлсіреп, бір күні толығымен жойылуы мүмкін. Ол жанның өлмейтіні әлі дәлелденбегенін және оның өлімнен кейінгі өмір сүруіне күмәндануға болатынын қорытындылайды. Себебі, келесі өлім – жанның соңғы құлауы және одан кейін өмірдің болмауы болуы мүмкін. Себес "жанның өлімнен кейін де тірі екенін дәлелдеу үшін күштірек дәлелдерге сүйенбеуді жөн көреді". Афинаттық аргумент жанның өлмейтіндігін көрсетуге жеткіліксіз болғанын көріп, Федон баяндамасын тоқтатады. Федон Эхекратеске осы қарсылықтан кейін қатысушылардың "сенімі шайқалғанын" және "сандықсыздық пен күмәнділіктің" пайда болғанын айтады. Сократ та осы қарсылықтан кейін үнсіздікке түсіп, пікірталасқа деген жеккөрушілікке, мизологияға қарсы ескертеді.

Өмір формасының дәлелі

Сократ жанның өлмейтініне қатысты соңғы дәлелін келтіре бастайды. Ол, "Егер абсолютті сұлулықтан өзге сұлулық болса, онда ол тек абсолютті сұлулыққа қатысу арқылы ғана сұлу болады" дейді. Осының салдарынан, абсолютті сұлулық – бұл Идея, ал Өмір де сондай, сондықтан Өмірмен жанданған кез келген нәрсе Өмір Идеясына қатысады. Мысал ретінде ол былай дейді: "Үш саны жойылуды немесе тіпті жұп санға айналудан гөрі, үш болып қала бере отырып, жоғалуды көбірек шыдамай ма?". Демек, Идеалдық формалар ешқашан өз қарсысына айналмайды. Жан – денеге өмір сыйлайтын нәрсе, ал өмірдің қарсысы – өлім, сондықтан "жан әрқашан әкелетін нәрсеге қарама-қарсысын ешқашан қабылдамайды". Өлімді қабылдамайтын нәрсе өлмейтін деп есептеледі. Сократ осылай қорытындылайды: "Олай болса, Себес, жан өлмейтін және жойылмайтын екендігіне еш күмән жоқ, ал біздің жандарымыз шынында да басқа бір әлемде болады. Өлгеннен кейін адамның жаны Аидқа барады және", – дейді Сократ, – "Мен қалдырып кеткендерімнен жақсы адамдардың арасында болады". Өйткені ол өзі сияқты нағыз философтардың арасында болады.

Мұра

Платонның "Фадон" еңбегі ежелгі дәуірде кең оқырмандар қауымына таралды және Аргостық Гарпократион, Порфирий, Ямблих, Патерий, Афиналық Плутарх, Сириан және Прокл сияқты көптеген ежелгі философтар оған түсініктемелер берді. Ежелгі әлемнен бізге жеткен осы диалогқа қатысты ең маңызды екі түсініктеме – Александриялық Олимпиодор мен Афиналық Дамаскидің еңбектері. "Фадон" еңбегі – Батыс философиясы, теологиясы және психологиясына екі мың жылдан бері терең бойына сіңген көптеген қарама-қарсылықтардың классикалық тұжырымын қалыптастырған маңызды туынды саналады: жан мен дене, ой мен материя, интеллект пен сезім, ақыл мен эмоция, шындық пен сыртқы көрініс, біртүтас пен көптүтас, толықтық пен кемшілік, өлмейтін және өлтілетін, тұрақтылық пен өзгеріс, мәңгілік пен уақыттық, құдайлық пен адамдық, аспан мен жер.

Аудармалар

Сократтың соңғы күндері, «Евтифрон», «Апология», «Критон», «Федон» аудармасы. Хью Треденник, 1954 жыл. 1986 жылы BBC радио спектаклі ретінде қойылды. Платон: «Федон». «Хаккет классикасы» кітабының екінші басылымы. Хакет баспасы, 1977 жыл. Аудармашы: Г. М. А. Груб. Платон. Толық еңбектер жинағы. Хакет, 1997 жыл. Аудармашы: Г. М. А. Груб. Платон: «Менон» және «Федон». Философия тарихы бойынша Кембридж мәтіндері. Дэвид Седли (редактор) және Алекс Лонг (аудармашы) құрастырған. Кембридж университетінің баспасы, 2010 жыл.