Кіріспе

Германиядағы әскери шақыру туралы мәлімет

Германия Федеративтік Республикасында 1956 жылдан 2011 жылға дейін ер азаматтар үшін әскери шақыру (Wehrpflicht, ) болды. 2010 жылдың 22 қарашасында Германияның қорғаныс министрі үкіметке 2011 жылдың 1 шілдесінен бастап әскери шақыруды тоқтатуды ұсынды. Дегенмен, конституцияда әскери шақыруды қайта енгізуге мүмкіндік беретін ережелер сақталған. Grundgesetz (Германия Федеративтік Республикасының негізгі заңы) және бірнеше арнайы заңдар (мысалы, Wehrpflichtgesetz) осы міндеттерді және ерекшеліктерді реттеді. Әскери шақырудың соңғы жылында ерлер әскери қызметте кем дегенде алты ай қызмет етуге міндетті болды, одан бас тартуға болатын, немесе азаматтық қорғаныс ұйымында кем дегенде алты айға балама азаматтық қызмет немесе ерікті қызмет атқаруға мүмкіндік берілді. Нацистік режимнің құрбандары болған отбасылар (көбінесе яһудилер) әскери шақырудан босатылды, бірақ кейбіреулері өз еркімен қызмет етті. Әскери шақырудың сипаты әскери болғанымен, шақырудың соңғы күндері әскери қызметтен бас тартатындардың саны балама қызметтерге шақырылғандардан екі есе көп болды. Әйелдер әскери шақыруға жатпады, олар өз еркімен әскери қызметке қатысуға рұқсат етілді.

Әскери міндеттілердің әскери қызметі

Ар-ожданынан бас тартқандарын айтпаған және азаматтық қорғау қызметін сұрамаған әскерге шақырылғандар Bundeswehr (Германияның федералдық қорғаныс күштері) әскери қызметіне (Wehrdienst) автоматты түрде шақырылды. Негізгі дайындық (Allgemeine Grundausbildung) үш айлық жауынгерлік дайындықтан, содан кейін тағайындалған орнында үш айлық қызметтен тұрды. Әскерге шақырылған сарбаз әдетте Obergefreiter (НАТО коды OR 3, АҚШ армиясының аға сержантымен салыстырылады) шеніне жетті. Қызмет кезінде ол тегін медициналық көмек, тұрғын үй, тамақ және үйі мен әскери бөлімше арасында саяхаттауға мүмкіндік беретін теміржол билеті алды. Әскерге шақырылғандарға тәулігіне 9,41 – 10,95 евро (шенеуіне байланысты) негізгі жалақы, сондай-ақ үйден алыс болғаны үшін, қызметтен тыс күндері қосымша тамақ ақысы және басқа да үстеме төлемдер берілді. Әскерге шақырылғандарды олардың қалауына қарсы қақтығыстарға жіберуге болмайды. Ауғанстандағы ISAF немесе Косоводағы KFOR сияқты күштерге Германияның үлесі тек кәсіби сарбаздар мен еріктілерден ғана құралды. Мұндай миссияларға қатысқысы келген әскерге шақырылғандар оған ерікті түрде келуі керек еді; бұл міндетті қызмет мерзімін ұзартуға ерікті келуді де қамтыды (өйткені көбінесе 9 айлық міндетті қызмет мерзімі, жаңадан келгендерді даярлау, бейімдеу дайындығы, миссияға дайындық, миссия және миссиядан кейінгі жұмыстардың бәріне жеткіліксіз болар еді).

Азаматтық қорғау қызметтеріндегі қызмет

Әскерге шақырылғандар азаматтық қорғанысқа қатысуға да мүмкіндік алатын, бұл заң бойынша әскери қызметке теңестірілетін еді. Бүгінде бұл көбінесе жедел жәрдем және апаттарды жою ұйымдарынан (Katastrophenschutz) тұрады. Бұл жергілікті билік органдарымен бекітілуге тиіс болды, олар әдетте туған жылына осындай еріктілердің белгілі бір санын бекіте алатын. Осылайша, Техникалық көмек көрсету қызметі (Technisches Hilfswerk, немесе THW), ерікті өрт сөндіру бөлімдері, немесе Қызыл Крест сияқты басқа да төтенше жағдайларда көмек және дағдарысты басқару агенттіктері апаттарға жауап берудегі ерікті қызметтерін атқаруға қолдау көрсетілді. Жедел жәрдемде олардың қызметі, саналы түрде әскери қызметтен бас тартушылардың қызметімен үйлесуі мүмкін. Азаматтық қорғанысқа шақырылғандар киім және көлік шығындарына өтемақыдан басқа ешқандай жалақы алған жоқ, себебі олар ерікті (ehrenamtlich) қызмет атқарды.

Ар-ожданға қарсылық

Германияның "Негізгі заңы" ар-ожданға қарсы тұру мүмкіндігін талап етеді, сондықтан әскерге шақырылғандарға азаматтық альтернативті қызмет (Zivildienst немесе Wehrersatzdienst) атқаруға рұқсат берілді. Ар-ожданға қарсылық білдіруді жергілікті әскери комиссариатқа (Kreiswehrersatzamt) жеке хатпен, сонымен қатар адамның моральдық наразылықтарын көрсететін қосымшамен жариялау қажет болды. Әскери комиссариат бұл қосымшаны азаматтық қызмет жөніндегі Федералды кеңсеге (Bundesamt für den Zivildienst) мақұлдауға немесе қабылдамауға жіберді. 1983 жылдан бастап ар-ожданға қарсылық туралы өтінішті қабылдамау сирек болды, ал бұрын наразы адам өз ұстанымын әскери комиссариаттың алдындағы комиссияда қорғауға міндетті болды. Бұл наразылық соғысқа және әскери қызметке қарсы болуы керек еді, жағдайларға қарамастан, егер ол ақырында қабылданбаса (ол кезде бұл жиі кездесетін жағдай), жалғыз заңдық шара – шешімді әкімшілік сотта шағымдану болып табылды. Ар-ожданға қарсы тұру заңмен қарастырылса да, бұрын одан бас тарту үшін бірнеше кедергілер болды. 1983 жылға дейін ар-ожданға қарсылық білдіргендер "ар-ождан тексеруінен" (Gewissensprüfung) өтуге тиіс болды, яғни олардың ниеттерін бағалайтын комиссия алдында ауызша жауап беруге тиіс болды, ол оларға ар-ожданға қарсылық білдіру мәртебесін бермейді деп шеше алатын еді. Наразылық білдіргендер әскери қызметпен салыстырылатын мерзімге азаматтық альтернативті қызмет атқаруға міндетті болды, сонымен қатар бір айға қосымша қызмет ететін еді. Олар балабақша, аурухана, оңалту орталығы немесе қарттарға көмектесетін мекеме сияқты қоғамдық қызметтерді ұсынатын азаматтық мекемеде жұмыс істеуге мүмкіндік алды. Альтернативті қызмет әскери қызметке қарағанда ыңғайлы болуы мүмкін еді, себебі әскерге шақырылған адам әскери казармада емес, үйде тұруға мүмкіндік алды. 1990 жылы Германияның бірігуіне дейін Батыс Берлиннің азаматтары әскерге шақырудан босатылды, өйткені Батыс Берлин формальды түрде ФРГ-ға жатпады. Кейбір жас жігіттер әскерге шақырудан мүлдем құтылу үшін орта мектепті бітіргеннен кейін дереу Берлинге көшіп кетті, сондықтан олар әскерде де, альтернативті қызметте де қызмет етпеді. Барлығы шамамен 50 мың батыс немісі міндетті әскери қызметтен қашу үшін Берлинге көшіп кетті. Шығыс Германияда қару ұстағысы келмейтін әскерге шақырылғандар Ұлттық халық армиясына "құрылысшы-әскерлер" (Bausoldaten) ретінде шақырылды. Олар қоғамдық құрылыс жобаларында жұмыс істеді, кейде Шығыс Германия экономикасының әртүрлі салаларындағы жұмысшылардың жетіспеушілігін толтыру үшін, мысалы, тау-кен өнеркәсібінде пайдаланылды. "Құрылысшы-әскерлер" ретінде қызмет еткен ер адамдар қызметтен кейін де Шығыс Германия мемлекеті тарапынан кемсітуге ұшырады. Мысалы, бұрынғы "құрылысшы-әскерлерге" университетке түсуге тыйым салынды.

Ұзақтығы және төлемі

Германия конституциясы азаматтық қызмет мерзімі әскери қызметтен аспауын талап етеді. 2003 жылдан бастап азаматтық қызмет әскери қызметпен айлар саны бойынша бірдей болды. Бұрын екі қызмет түрінде де толық жұмыс істеуге тиіс сағаттардың нормасы болған, ол әскери және азаматтық қызметтегі орташа тәуліктік жұмыс уақытына бөлінетін. Осылайша, азаматтық қызмет әскери қызметтен 1-3 айға дейін ұзаққа созылуы мүмкін, себебі бұрын азаматтық ұйымдарда аптасына 50 сағат жұмыс істесе, әскерилерде 40 сағат жұмыс істеген. Бұл төрт "әскери аптаның" бес "азаматтық аптаға" теңесуіне әкелді. Бұл тәжірибе, жобаның мерзімі 10/12 айдан 9/9 айға, содан кейін 6/6 айға дейін қысқартылғанда тоқтатылды.

Қызметтен босату

Әйелдер бұл жобаға қосылмаған, бірақ олар өз еркімен қызмет ете алатын. 1975 жылдан бастап әйелдерге медициналық және музыкалық топтарда қызмет етуге рұқсат берілді. 2001 жылы Еуропалық сот әйелдерді осы лауазымдармен шектеуді еуропалық заңға қайшы деп шешті. Содан кейін Бундесвердегі барлық лауазымдар әйелдерге ашылды. Германия Қорғаныс министрлігі мен Германиядағы еврейлердің Орталық кеңесі арасындағы келісім бойынша, Холокост құрбандарының үшінші буынына дейінгі еврейлер әскери қызметтен босатылды, бірақ олар ерікті түрде әскери қызметке түсуге құқылы болды. Он жылдар бойы Германия еврей қауымдастығында әскери қызметке ерікті түрде түсуге тыйым салынды, бірақ соңында еврейлер қатарына қосыла бастады. 2007 жылы Бундесверде шамамен 200 еврей сарбазының қызмет еткені хабарланды. Ер адамдар да түрлі себептермен қызметтен босатылуы мүмкін. Босатудың ең көп кездесетін себебі – медициналық сараптама (Ausmusterung) бойынша босату. Әскерге шақырылғандардың барлығы, оның ішінде саналы түрде қызметтен бас тартқандар, бірақ басқа себептермен босатылғандар емес, жергілікті аудандық әскери комиссариатта (Kreiswehrersatzamt) медициналық тексеруден өтуге міндетті болды. Белгілі бір талаптарға сай келмегендер әскери немесе азаматтық қызметтен босатылды. Бір жылдан астам мерзімге сотталған немесе бейбітшілікке, демократияға, мемлекетке немесе мемлекеттік қауіпсіздікке қарсы қылмыс жасады деген айыппен күдіктелгендер әскери қызметке шақырылмады. Діни қызметкерлер әскери қызметке шақырылмады. Тағы бір ереже екі бауыры бар кез келген адамды әскери қызметтен босататын. Әскери немесе азаматтық қызметте қайтыс болған әкесі, анасы немесе бауыры бар ер адамдарға да осы ереже қолданылды. Некеде тұрған, тіркелген одақта тұратын немесе баласы бар ер адамдар өздері үшін таңдау жасауға құқылы болды. Маңызды мемлекеттік мүдделер саласында жұмыс істейтін жұмысшылар өтініш бойынша әскери қызметтен босатылуы мүмкін. Бұл көбінесе полиция қызметкерлеріне, кәсіби өрт сөндірушілерге және телекоммуникация немесе инженерлік қызметтер мамандарына қатысты.

Zivildienst-ке баламалы қызметтер

Тағы бір балама – шетелдік "даму жәрдемшісі" ("Entwicklungshelfer") болу, яғни, адам екі жылдан кем емес мерзімге мойындалған "дамушы елде" техникалық маман ретінде жұмыс істеуі керек еді. Бұл мүмкіндікке ие болу үшін үміткер таңдалған агенттіктің талаптарына сай болуы қажет, соның ішінде ресми кәсіптік оқыту немесе дамушы елде пайдалы активке айналдыратын, нарықта сұранысқа ие біліктілікті беретін білім беру бағдарламасы болуы керек. Осы жолды таңдаған көптеген ерлер мұндай елдердің даму қажеттіліктеріне осылай беріліп кетіп, заңмен белгіленген мерзімнен әлдеқайда ұзақ жылдар бойы шетелде қалды. Дамушы елдердегі көптеген халықаралық көмек, табиғатты қорғау, медициналық және техникалық көмек ұйымдарында жұмыс істейтін неміс азаматтарының үлесінің жоғары болуы осы тенденциямен тікелей байланысты болуы мүмкін. Әйелдер мен әскерге шақырылмаған ерлер "Freiwilliges Soziales Jahr" (FSJ) және "Freiwilliges Ökologisches Jahr" (FÖJ) деп аталатын әлеуметтік немесе экологиялық мекемеде бір жылдық ерікті қызметті таңдаған болуы мүмкін. Бұл әскери қызметке толыққанды балама емес еді, бірақ іс жүзінде саналы түрде әскери қызметтен бас тартушылардың міндетті түрде атқаруы тиіс азаматтық қызметтен еш айырмасы болмады. Бұл қызмет мерзіміне әлеуметтік қамсыздандыруды қамтыды және жас адамға болашақ мансабына бағыт беруге, сондай-ақ қажетті жұмсақ дағдыларын жетілдіруге мүмкіндік берді.

Жалпы резисторлар (Totalverweigerung)

Егер әскерге шақырылған адам әскери қызметтен немесе басқа да балама қызметтен бас тартса, ол заңмен қудаланатын және түрмеге қамалуға үкім шығарылуы мүмкін еді. 2007 жылы 20 жастағы жігіт Бундесвер тарапынан рұқсатсыз қашу (AWOL) үшін ұсталды. Жазалау шарасы әскерге шақырылған адамның қызметтен бас тарту тәсіліне байланысты болды. Әскери қызметте бұл мәселе әскери заңмен қарастырылды. Азаматтық балама қызметте ол рұқсатсыз қашқан (AWOL) болып есептелді. Сот әскери сот емес, жалпы сот болды. Айыпталушы көбінесе жасөспірімдерге қатысты заңмен қарастырылып, теориялық тұрғыдан 5 жылға дейін бас бостандығынан айырылуға немесе айыппұл төлеуге жазалануы мүмкін еді. Бірақ іс жүзінде көбінесе 3 ай мерзімге сотталды, себебі "жақсы мінез-құлық туралы анықтамада" (Polizeiliches Führungszeugnis) тек ұзақ мерзімді жазалар ғана тіркеледі.

Әскерге шақыруды тоқтату туралы саяси пікірталас

Салқын соғыстан кейінгі Бундесвердің қысқартылуы жас сарбаздарға деген сұраныстың күрт төмендеуіне алып келді. Әскерге шақыруға жарамды жасқа жеткен ер адамдардың жартысынан да азы қызмет өткерді. 2005 жылы шамамен 15% әскери қызметке шақырылса, 31% азаматтық қызмет немесе басқа да балама қызмет түрлерін өтеді. 36% астам адам медициналық себептермен жарамсыз деп танылды. Бұл көрсеткіш бұрын төмен болған (2003 жылы 15%), бірақ қажетті сандардан артық адамдарды шақыруды болдырмау үшін медициналық талаптар күшейтілді. Қалғандары түрлі себептермен әскерден босатылғандарды қамтиды, бірақ басым бөлігі әскер қабылдау жоспарларын орындағандықтан шақырылмаған ер адамдардан құралды. Бұл "әскери теңдік" (Wehrgerechtigkeit) тақырыбында пікірталас тудырды, ол барлық ер адамдарға әскери шақырудың тең және кемсітусіз қолданылуын қамтамасыз ету принципін білдіреді. Wehrgerechtigkeit мәселесі Бундесверді таза кәсіби, ерікті армияға айналдыру туралы саяси тартыстың бір бөлігі болды.

Тарихи дәлелдер

Жобаның қолдаушылары бұл жоба әскерилердің азаматтық қоғамдағы мызғын тамырларын сақтайтынын айтады және кәсіби армия нацистік Германия мен Герман империясы дәуірлерінің әскеришіл, демократияға қарсы және элиталық дәстүрлеріне қайта оралуы мүмкін екенін ескертеді, тіпті сол режимдер міндетті әскери қызметті қолданғанмен. Кейде әскери міндеттілік 1848 жылғы революциядан бастау алатын дәстүр ретінде қорғалады, оның мақсаты демократиялық мемлекеттің үзіліссіздігін қамтамасыз ету болып табылады.

Әскери аргументтер

Әскери міндетті шақыруға қарсылар, әскер саны азайып бара жатқанда, контингент санын сақтап тұру үшін мерзімді қысқартқаннан кейін, шақырылғандардың жеткілікті дайындық алмайтынына байланысты, шақырудың мәнсіз болып кеткенін айтты. Әскери қолдаушылар, қызмет болмағаннан жақсы екенін, азаматтарды әскермен байланыстырып, осылайша әскер мен қоғам арасындағы үзіліс туралы айтылған алаңдаушылықтарға қарсы тұратынын жеткізді. Тағы бір фактор – қарулы күштердің шақыру мерзімінен асып түсетін жоғары лауазымдарға еріктілер табудағы қиындықтары. Көптеген жоғары шенді әскерилер бұрынғы шақырылғандардың қатарынан шығып, өз еріктерімен қызмет мерзімін ұзартуға дайындық білдіргендерден іріктелді. Шақыруды жою бұл әскери жолды жабуы мүмкін. Сондықтан, әскери басшылар шақыру жойылса, жоғары лауазымдарға да жұмысқа алуда тапшылық туындауы мүмкін деп қорқады.

Қаржылық аргументтер

Кейбір қарсыластар әскери шақыруды жою арқылы қорғаныс шығындарында айтарлықтай үнемдеуді күтеді, себебі бұл қарулы күштерді қысқартуға мүмкіндік береді, ал олардың қазіргі көлемі көптеген шақырулыларды қабылдау қажеттілігімен байланысты. Мұндай қысқарту Бундесвердің қабілеттеріне қалай әсер ететіні күмәнді. Қысқартуды жақтаушылар бұл қақтығыс аймақтарындағы әрекет ету қабілетіне әсер етпейді деп санайды, өйткені шақырулыларды мұндай аймақтарға міндетті түрде жіберуге болмайды, сондықтан осындай операциялар қазірдің өзінде жартылай кәсіби армияның құзырында. Әскери шақыруды жойған елдердің, әсіресе АҚШ және Францияның тәжірибесі, кәсіби қарулы күштердің шақырулы армиядан қымбатқа түсуі мүмкін екенін көрсетеді. Кәсіби армиялар өз әскери қызметшілеріне жоғары жалақы төлеуі керек, сондай-ақ жеткілікті сандағы білікті жалдамалыларды тарту үшін үлкен жарнамалық шығындарға жұмсауы тиіс. Жоғарыда айтылған, жоғары шенді әскери қызметшілерді жұмысқа алудағы және қызмет мерзімі біткен осындай жоғары шенді әскери қызметшілерді ұстап тұрудағы қиындықтар, кәсіби армияның жұмыс беруші ретінде бәсекеге қабілетті болу үшін елеулі қаржылық күш салуға тура келетінін көрсетеді.

Азаматтық пікірталастар

Азаматтық сыншылар жобаның көне заманға тән екенін, жас ерлерге артық әскершілдік сезімін ұқтырып, олардың еңбек нарығына қатысуын кешіктіретінін айтады. Басқалары, әсіресе жастар, көбінесе қоғамнан өзін алып қойып, оның мүмкіндіктерін пайдаланады, бірақ міндеттерінен жалтарып, қашуға тырысады деп санайды. Міндетті әскери қызмет ер азаматтарды әскери немесе азаматтық қызмет арқылы қоғамға өтеу беруге міндеттейді. Сонымен қатар, міндетті әскери қызметті жою азаматтық қызметті де жоюмен бірге жүреді. Таза азаматтық міндетті қызмет Германияның негізгі заңына қайшы келеді, ол міндетті шақыруды тек қорғану мақсатында ғана рұқсат етеді. Бұл балалар мен қарттарға күтім жасайтын мамандардың санының айтарлықтай азаюына себеп болды. Мұндай мекемелер көбінесе азаматтық қызметке сүйеніп, өте төмен жалақымен жұмыс істейтін көптеген қызметкерлерді қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, кәсіби армияға көбінесе әлеуметтік жағдайы нашар топтардан адамдар тартылады. 2007 жылғы мәліметтерге сәйкес, міндетті қызметтен кейін ерікті түрде қызмет ететін әскерилердің төрттен бірі (10-нан 4-і) Германияның кедей Шығыс штаттарынан шыққан. Кәсіби армия бұл тенденцияны күшейтеді және қарулы күштерді қоғамның бай топтарынан оқшауластырады деп қауапталады.

Басқа да міндетті қызметтер

Германияда әскери қызметтен өзге, заңмен белгіленген және кейбір муниципалитеттерде іске асырылған немесе іске асыруға болатын бірнеше басқа міндетті қызметтер бар.

Шекара күзет қызметі

Конституциялық заң бойынша, Федералды полиция құрамындағы міндетті шекара күзеті қызметі (неміс тілінде: Bundespolizei) – бұрынғы Федералды шекара күзеті (неміс тілінде: Bundesgrenzschutz) қайта аталған қызмет – іске асырылуы мүмкін. Қазіргі уақытта бұл шақыру, бейбіт уақытта әскери шақыру сияқты, тоқтатылып тұр.

Міндетті өрт сөндіру қызметі

Жергілікті өрт сөндіру бөлімшесі үшін міндетті өрт қызметі бірқатар муниципалитеттерде күшінде.

Дикке арналған көмек қызметі

Су тасқыны мен жарықтар пайда болған жағдайда, Дик көмек қызметі (неміс тілінде: Deichhilfe) шақырылуы мүмкін, ал муниципалитеттер азаматтарды тазалау жұмыстарына немесе диктерді нығайтуға жұмылдыруы мүмкін.

Қолмен және тіркеп беру қызметі

Аталған қол және тіреу қызметтері (Hand und Spanndienste) немесе қазіргі заманғы (міндетті) муниципалды қызметтер (Gemeindedienste) – бұл жергілікті билік тарапынан сұратылатын және муниципалды мүлікті және инфрақұрылымды күтіп ұстау үшін кішкентай қалаларда әлі де қолданылып келе жатқан міндетті қызмет.