Османдық Бұлғариядағы Ақпан көтерілісі және Еуропалық резонанс

Кіріспе

Апрель көтерілісі (Априлско въстание) – 1876 жылдың сәуір-мамыр айларында Осман империясында болгарлар ұйымдастырған көтеріліс. Көтеріліс Османның басқыншы, бейтарап азаматтарды да қасақана өлтірген баши-базук жасақтарымен жаншылды. Стамбулдағы Роберт колледжі маңындағы американдық қауым, Пловдивтегі Дж. Ф. Кларк басқарған протестант миссиясы, сондай-ақ журналист Януарий МакГахан мен дипломат Юджин Шойлер сынды екі американдық Османның зұлматтарын еуропалық жұртшылыққа жеткізуде маңызды рөл атқарды. Олардың «Болгар қорқынышы» және «Ғасырдың қылмысы» деп танылған оқиғалар туралы хабарлары Еуропа бойынша үлкен наразылық тудырып, қарапайым халық пен танымал зиялыларды Болгария жерлерін басқарудағы сәтсіз Осман үлгісін реформалауға шақырды. Осман империясының бұрынғы ең жақын одақтасы – Британ империясындағы қоғамдық пікірдің өзгеруі 1878 жылы жеке болгар мемлекетінің құрылуына әкелді.

Өмірбаян

Еуропада 18 ғасырда классикалық ұлттық емес мемлекеттер – көптеген этникалық топтарды қамтитын және көптеген тілдерде сөйлейтін Осман империясы мен Австро-Венгрия империясы сияқты көпұлтты империялар болды. Ұлт мемлекет идеясы 19 ғасырда кеңінен таралды. Ең көзге түсетін ерекшелігі – ұлттық мемлекеттердің экономикалық, әлеуметтік және мәдени өмірде ұлттық бірліктің құралы ретінде мемлекетті пайдалану деңгейі болды. 18 ғасырдың соңына қарай Осман империясы ғылым, технология және өнеркәсіп салаларында Еуропаның қалған бөлігінен қалып қойды. Алайда, болгар халқы Осман билігі тұсында әлеуметтік және саяси тұрғыдан қысымға ұшырады. Сонымен қатар, бұрынғы көтерілістермен салыстырғанда, 1870 жылдардың ортасында Осман империясының бастан өткерген ауыр ішкі және сыртқы проблемалары үлкен жұмылдырудың тікелей себептеріне айналды. 1875 жылы мемлекет банкротқа ұшырауы мүмкін деген қорқынышпен мұсылман емес азаматтарға салынатын салықтар көтерілді, бұл мұсылмандар мен христиандар арасындағы шиеленісті күшейтіп, Герцеговина көтерілісіне және Болгариядағы Стара-Загора көтерілісіне әкелді. Осман империясының Герцеговина көтерілісін сәтті басқара алмауы Осман мемлекетінің әлсіздігін көрсетті, ал оны басу кезінде жасалған қиянаттар халықаралық аренада оның беделін түсірді. 19 ғасырдың соңында болгар элитасы еуропалық ұлтшылдық идеяларын қабылдады.

Дайындық

1875 жылы қарашада Болгария революциялық орталық комитетінің белсенділері Румынияның Гюржиу қаласында кездесіп, саяси жағдай жалпы көтеріліс жасауға мүмкіндік береді деп шешті. Көтеріліс 1876 жылдың сәуір немесе мамыр айларына жоспарланған. Ел аумағы Вратса (жетекшісі Стоян Заимов), Велико-Тарново (Стефан Стамболов), Сливен (Иларион Драгостинов), Пловдив (кейіннен өзінің көмекшісі Георгий Бенковскийге орнын берген Панайот Волов) және София (Никола Обратенов) орталықтары бар бес революциялық округке бөлінді. Көтерілісшілер біраз уақыттан бері қару-жарақ пен оқ-дәрілерді жинап, тіпті вишня ағашынан жасалған уақытша зеңбірек те жасады. Көтеріліске дайындық барысында ұйымдастырушылар Софияда бесінші революциялық округ құру туралы идеядан бас тарды, себебі жергілікті революциялық комитеттердің жағдайы нашар болды, сондай-ақ төртінші революциялық округтің орталығын Пловдивтен Панагюриштеге көшірді. 1876 жылы 14 сәуірде Панагюриштеге жақын жердегі Обориште ауылында төртінші революциялық округ комитеттерінің жалпы жиналысы өтті, онда көтеріліс жариялау мәселесі талқыланды. Бірақ делегаттардың бірі Осман билігіне құпияны ашты. Осының салдарынан Осман полициясы 1876 жылдың 2 мамырында Копривштицадағы жергілікті революциялық комитеттің жетекшісі Тодор Кабельшковты тұтқындауға тырысты. 1876 жылдың 17 сәуірінде Бенковский төрағалық еткен Болгария революциялық орталық комитетінің хаттамасында, көтеріліске қарсылық көрсеткен аралас аймақтардағы түрік және мұсылман халқына қарсы шаралар талқыланды. Бұл шараларға кісі өлтіру, мүлікті өртеу және мүлікті тәркілеу кірді. Екінші жағынан, қарсылық көрсетпеген мұсылмандар болгар халқымен бірдей қорғалуға тиіс еді. Комитет қалалар мен ауылдарды өртеуге де рұқсат берді. Алайда, бұл жоспардың іске асырылғанына ешқандай дәлел жоқ.

Аурудың басталуы және оны жою

Обориште қабылданған шешімдерге сәйкес, жергілікті көтеріліс комитеті 1876 жылғы 20 сәуірде Копривштицадағы Осман полициясының штабына шабуыл жасап, оны қоршады. Кем дегенде екі Осман полиция қызметкері қаза тапты, ал командир Несип Ага тұтқындалған көтерілісші күдіктілерді босатуға мәжбүр болды. Несип Ага мен оның жақын адамы құршаудан қашуға үлкерді. Бірақ осы оқиғадан кейін болгар көтерілісшілері жоспарланған күннен екі апта бұрын көтеріліс жариялауға мәжбүр болды. Бірнеше күн ішінде көтеріліс бүкіл Средна-Гораға және Родоптардың солтүстік-батыс бөлігіндегі бірқатар қалалар мен ауылдарға тарады. Көтеріліс басқа революциялық округтерде де болды, бірақ ауқымы әлдеқайда шағын болды. Габрово, Трявна және Павликень, сондай-ақ Сливеннің солтүстігі мен оңтүстігіндегі және Берово (қазіргі Солтүстік Македония) маңындағы бірнеше ауылдар да көтеріліске қатысты. Османдық жауабы дереу және қатаң болды. Бейресми баши-базуктар, кейде әскер бөлімдерімен бірге, жылдам жұмылдырылды. Олар 25 сәуірде алғашқы көтерілісші қалаларға шабуыл жасады. Османдықтар бейбіт тұрғындарды қырды, олардың ішінде Панагуриште, Перуштица, Клисура және Батак (Бatak қырғынына қараңыз) ең ірі орындар болды. Портаның қосымша тұрақты әскер бөлімдерін жіберуден бас тартуы және Эдирне мен Филибе билерінің баши-базук күштерін қаруландыру шешімі көтерілістің құрбандарының санын және оны басудың салдарын айқындады. Осылайша, көтерілістің ең жақсы дайындалған орталықтарының бірі болған және жаудың шабуылына бірнеше күн бойы қарсы тұра алған Братсигово ауылы, Осман әскерінің тұрақты бөлімшесімен шайқасқаннан кейін барлығы 250 адамнан, оның ішінде азаматтық тұрғындардан аз ғана зардап шекті. Братсигово қарсылығының жетекшісі Василий Петлешков болған оқиғаның барлық кінәсін өз мойнына алды. Керісінше, баши-базук күштеріне қарсы тұрған Перуштица, Панагуриште және Батак, барлығы зор құрбандықтарға ұшырады, Шкайлердің бағалауынша, тиісінше 1000, 3000 және 5000 адам қаза тапты. Шкайлер көтерілісті нашар дайындалған және Османдық жауаптың қатыгездігіне лайық емес деп сипаттады. Көтерілісшілердің нашар дайындығына қарамастан, олардың іс-әрекеттерінің ауқымды салдары болғандықтан, американдық протестант миссионері және жазушы Генри Отис Дуайт осы көтерілісті "адамдарды өлімге жеткізген ең ақымақ әрекет" деп атады. 3 қала мен 11 ауылды аралағаннан кейін, Шкайлер 65 ауылдың өртелуі, 5 монастырьдің қирауы және кем дегенде 15000 адамның – көтерілісшілер мен бейбіт тұрғындардың қаза болуы туралы есеп дайындады. Яннуарий МакГахан болгарлардың қаза тапқандарының санын 15000 деп есептеді, бірақ бұл көрсеткіш Балқанның солтүстігіндегі көтерілісті қамтымайды. Француз және ресейлік консулдар жүргізген келесі тергеулер болгарлардың құрбандарын 25 000–40 000 деп бағалады. Бэрінгтің сөзіне қарағанда, көтеріліс мұсылман азаматтық халқына айтарлықтай әсер етпеді. Бұл туралы Евгений Шкайлер мен Джеймс Ф. Кларктың есептері де куәландырады, олар тыныш мұсылмандардың өте аз саны өлтірілгенін мәлімдеді. Шкайлердің мәліметінше, мұсылман құрбандарының саны 115 адамды құрады, оның ішінде 12 әйел мен бала.

In conformity with the decisions taken at Oborishte, the local rebel committee attacked and surrounded the headquarters of the Ottoman police in Koprivshtitsa on 20 April 1876. At least two Ottoman police officers were killed, and the commander, Necip Aga, was forced to release arrested rebel suspects. Necip Aga and his close officials managed to escape the siege. However, due to this incident, the Bulgarian rebels had to proclaim the insurrection two weeks in advance of the planned date. Within several days, the rebellion spread to the entire Sredna Gora and to a number of towns and villages in the northwestern Rhodopes. The insurrection broke out in the other revolutionary districts, though on a much smaller scale. The areas of Gabrovo, Tryavna, and Pavlikeni also revolted in force, along with several villages north and south of Sliven and near Berovo (in present day North Macedonia). Ottoman response was immediate and severe. Irregular bashi bazouks, sometimes accompanied by army detachments, were swiftly mobilized. These forces attacked the first insurgent towns as early as 25 April. The Ottomans massacred civilian populations, the principal places being Panagurishte, Perushtitza, Klisura, and Batak (see Batak massacre). The Porte's refusal to send additional regular army detachments, and the decision of the Beys of Edirne and Filibe to instead arm bashi bazouk forces greatly determined the number of casualties and the aftermath of the uprising's suppression. Thus, the village of Bratsigovo, which was one of the best prepared centres of the rebellion and managed to fiercely resist enemy attacks for days, suffered only 250 casualties, very few of whom civilian, after fighting a regular Ottoman army unit. The leader of the Bratsigovo resistance, Vasil Petleshkov, also assumed all blame for what had happened. By contrast, Perushtitza, Panagurishte and Batak, which faced bashi bazouk forces, all suffered enormous casualties, estimated by Schuyler at approx. 1,000, 3,000 and 5,000, respectively. Schuyler qualified the uprising as poorly prepared and undeserving of the brutality of the Ottoman response. In view of the poor preparation of the insurgents, but the enormous repercussions of their deeds, American Protestant missionary and author Henry Otis Dwight called the revolt "the maddest freak that ever led men to death". After visiting 3 cities and 11 villages, Schuyler compiled a report detailing the burning of sixty five villages, the demolition of five monasteries and the slaughter of at least 15,000 people—rebels and non combatants alike. Januarius MacGahan also put the number of Bulgarian casualties at 15,000, with the reservation that the figure does not cover the insurrection north of the Balkan. Subsequent investigations by the French and Russian Consuls estimated the number of Bulgarian casualties at 25,000–40,000. According to Baring, the civilian Muslim population was not materially affected by the rebellion. This is also substantiated in the reports of Eugene Schuyler and James F. Clarke, who testify that very few peaceful Muslims were killed. According to Schuyler, Muslim casualties numbered 115, of whom 12 women and children.

Қазіргі заманғы дау

Қазіргі заманғы куәгерлер бүлікшілердің адам өмірі мен мүлкіне келтірген залалдың ауқымы туралы бірауыздан келіседі, мұсылман құрбандарының азын мойындайды, бірақ қазіргі батыс тарихшылары арасында осы екі мәселе бойынша да пікірталас бар. Олардың кейбіреулері мұсылман құрбандарының санын ғана емес, болгар құрбандарын да жоққа шығарып, төмендетеді. Мысалы, американдық тарихшы Джастин Маккарти көтеріліс кезінде 1000-нан астам мұсылман қаза тауып, көптегендері қуылғанын айтады, болгар құрбандарын 3000–12000 деп бағалайды. Ол сондай-ақ 1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде мұсылмандарға қарсы орыстардың жасаған қатыгездіктері көтерілісші болгарларға қарсы жасалғандардан әлдеқайда ауыр болғанын атап көрсетеді. Стенфорд Шоу «Осман империясы мен қазіргі Түркия тарихы» еңбегінде көтерілісте христиандарға қарағанда мұсылмандар көбірек қаза тапқанын мәлімдейді. Ол болгар құрбандарын 4 мыңнан кем деп есептейді. Ал Барбара Желавич, сәуір көтерілісінің басталғанда мұсылман азаматтарының қырғынға ұшырағанын мойындаса да, Барингтің болгарлардың 12000 құрбаны туралы бағалауын қолдайды. Британдық тарихшы Ричард Шеннон көтерілісшілер 200-ден аз мұсылманды өлтіргенін, олардың көп бөлігі соғысқа қатыспаған адамдар емес еді дейді. Шкайлер мен американдық журналист Януарус МакГаханның баяндамасына сәйкес, Осман үкіметі сол кезде 500-ден астам мұсылман қаза тапқанын мойындаған жоқ, олардың көпшілігі шайқаста қаза тапқан. Бұл пікірге қарсылық білдіретін американдық тарихшы Ричард Миллман, Шкайлер өзінің баяндамасының бірінші бетінде мұны мойындағанымен, ол баяндаған ауылдардың тек 11-ін ғана жеке барып көргенін айтады, сондай-ақ Панагюриште болған оқиғаны да еске алады. Миллман сондай-ақ, қырғын туралы қалыптасқан түсінік көбінесе миф екенін мәлімдейді. Маккарти, Шоу және Миллман Барнинг, МакГахан, Шкайлер және Гладстонның әрекеттерін отаршылдық көзқарасқа, түрікке қарсы бейімділікке, «өзгешелендіруге», түрік варварлығы және кінәлілік туралы алдын ала түсініктерге немесе ең жақсы жағдайда Ресейге жақтауға байланысты деп айыптайды. Алайда, Маккарти, Шоу және Миллман өз кезегінде батыс тарихшылары тарапынан «түрік мемлекетінің жақтаушысы» деп айыпталып, «түрік ресми ұстанымына қарсы қорғауға келмейтін бейімділік» (Маккарти), «түрік ұлтшыл бейімділігінен» зардап шегуі, «қазіргі түрік тарихының армянға қарсы және грекке қарсы түсіндіруін» ұсынуы (Шоу), «түрік және Дисраэлиге қарсы» (Миллман) және т.б. айыптамаларға ұшырады. Сәуір көтерілісінің құрбандықтары туралы пікірде ең маңыздысы - тарихшы Хакем Аль Рустомның «Джюстин Маккарти түрік мемлекетінің жақтаушысы және армян геноцидін жоққа шығаратын ресми тарих нұсқасын қолдайды. Сондықтан ол Балқандағы мұсылман құрбандарының санын артық көрсетіп, Анатолиядағы армян құрбандарының санын азайтуға тырысқан болуы мүмкін» деген пікірі. Маккарти де, Шоу да армян геноцидін жоққа шығарады. Маккарти сондай-ақ Түрік зерттеулер институтының мүшесі және грант иегері. Қазіргі болгар тарихшылары көтеріліс аяқталғанда болгарлардың шамамен 30 000 қаза тапқанын мойындайды. Британдық және француз деректеріне сәйкес, көтеріліс кезінде 12 000–15 000 болгар азаматы қаза тапқан. Бірақ Батакта не болғанын айтып берейін. Бұл қырғында қаза тапқан балалардың саны зор. Олар көбінесе штыкқа тігіліп өлтірілді, және бізде бірнеше куәгерлердің әңгімелері бар, олар кішкентай нәрестелерді көшеде, осында да, Олук-Книде де штыктардың ұштарында көтеріп алып жүргенін көрді. Себебі қарапайым: мұхаммедшіл адам белгілі бір сандағы имансыздарды өлтірген кезде, оның күнәсі қандай болмасын, жұмаққа жететініне сенімді. Бұл – адам денесінің барлық бөліктерінен жиналған сүйектер үйіндісі, толық дерлік шіріген қаңқалар, киімдер, адам шашы және шіріген еттен тұратын бір кірпіш үйіндісі, оның айналасында шөп мол өсіп жатыр. Одан өлі жылқының иісі сезіледі, және біз келген кезде иттер оны жеуге асығысқан. Жер қаңқалармен жабылған, оларға киімнің бөліктері мен шіріген ет жабысқан. Ауа ауыр, әлсіз, ішуге келмейтін иіспен толы, алға қарай жылған сайын иіс күшейе түседі. Бұл қорқынышты бола бастады. |Түркияның Болгариядағы қатыгездіктері туралы Дж. А. МакГаханның куәгерлік хаты| 1876 жылғы 22 тамызда Лондон Daily News газетіне жолданған хат.

While contemporary witnesses are unanimous on the scale of destruction of human life and property among the rebels and agree that there were few Muslim casualties, there is disagreement on both issues among modern Western historians. Some of them not only take issue with the number of Muslim victims but also disparage or negate Bulgarian casualties. Thus, American historian Justin McCarthy claims that more than 1,000 Muslims were slaughtered and many more expelled during the revolt, while putting Bulgarian casualties at 3,000–12,000. He also stresses that Russian atrocities against Muslims during the Russo Turkish War of 1877–1878 were far worse than those against insurgent Bulgarians. In History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Stanford Shaw claims that far more Muslims than Christians were killed in the uprising. He also estimates Bulgarian casualties at fewer than 4,000. On the other hand, Barbara Jelavich, who admits that the beginning of the April Uprising was accompanied by a massacre of Muslim civilians, upholds Baring's estimate of 12,000 Bulgarian casualties. According to British historian Richard Shannon, the insurgents killed less than 200 Muslims, very few of whom were non combatants. According to the report written by Schuyler and American journalist Januarius MacGahan, the Ottoman government at the time did not claim more than 500 Muslims killed—most of whom in battle. This is countered by American historian Richard Millman, who states that Schuyler visited in person only 11 of the villages he reported on, even though Schuyler himself admits that on the first page of his report. and Panagyurishte. Millman also claims that the accepted reality of the massacres is largely a myth. McCarthy, Shaw and Millman all blame the accounts of Baring, MacGahan, Schuyler and Gladstone's actions on a colonial mindset, an ingrained anti Turkish bias, "othering", preconceived ideas of Turkish barbarism and guilt or, at best, on pro Russian leaning. However, McCarthy, Shaw and Millman have in turn themselves been accused by fellow Western historians of being an "apologist for the Turkish state", of having "an indefensible bias toward the Turkish official position" (McCarthy), of suffering from a "Turkish nationalist bias", of offering a "vehemently anti Armenian and Hellenophobic interpretation of modern Turkish history" (Shaw), of "being irredeemably pro Turkish and pro Disraeli" (Millman), etc. multiple times throughout their careers. Most relevant in the context of the April Uprising's casualty figures is fellow historian Hakem Al Rustom's critique that
"Justin McCarthy is an apologist for the Turkish state and supports the official version of history, which denies the Armenian genocide. He thus might have exaggerated the number of Muslim victims in the Balkans in order to underplay the number of Armenian victims in Anatolia." Both McCarthy and Shaw are Armenian Genocide denialists. McCarthy is also a member of, and has received grants from, the Institute of Turkish Studies. Contemporary Bulgarian historians generally accept the number of Bulgarian casualties at the end of the uprising to be around 30,000. According to British and French figures, 12,000–15,000 Bulgarian civilians were massacred during the uprising. But let me tell you what we saw at Batak The number of children killed in these massacres is something enormous. They were often spitted on bayonets, and we have several stories from eye witnesses who saw the little babes carried about the streets, both here and at Olluk Kni, on the points of bayonets. The reason is simple. When a Mohammedan has killed a certain number of infidels he is sure of Paradise, no matter what his sins may be It was a heap of skulls, intermingled with bones from all parts of the human body, skeletons nearly entire and rotting, clothing, human hair and putrid flesh lying there in one foul heap, around which the grass was growing luxuriantly. It emitted a sickening odour, like that of a dead horse, and it was here that the dogs had been seeking a hasty repast when our untimely approach interrupted them The ground is covered here with skeletons, to which are clinging articles of clothing and bits of putrid flesh. The air was heavy, with a faint, sickening odour, that grows stronger as we advance. It is beginning to be horrible. |Eyewitness account of J. A. MacGahan on Turkish atrocities in Bulgaria|in a letter to the London Daily News of August 22, 1876

23 маусымда Daily News газетінде жарияланған мақала Парламентте Ұлыбританияның Түркияны қолдауы туралы сұрақ тудырып, тергеу жүргізуді талап етті. Премьер-министр Бенджамин Дисраэли не болғанын анықтау үшін тергеу жүргізуге уәде берді. Шілдеде Ұлыбританияның Стамбулдағы елшілігі екінші хатшы Уолтер Барингті Болгарияға қатыгездік туралы хабарларды тергеу үшін жіберді. Баринг болгар тілін білмесе де (бірақ түрік тілін білді), британдық саясат ресми түрде түрікке жақтас болғандықтан, Стамбулдағы болгар қауымдастығы ол толыққанды шындықты баяндамайды деп қорқып, американдық консул Эуджин Шкайлерге өз тергеуін жүргізуін сұрады. Шкайлер Барингтен төрт күн кейін, 23 шілдеде Болгарияға аттанды. Оған белгілі американдық соғыс тілшісі Януарус МакГахан, неміс тілшісі және ресейлік дипломат, князь Алексей Церетелев ілесіп келді. Шкайлердің тобы үш апта Батак және қырғын болған басқа да ауылдарды аралап көрді. 1876 жылдың қараша айында жарияланған Шкайлердің ресми баяндамасында Болгарияда 58 ауылдың қиратылғаны, бес монастырьдің бұзылғаны және барлығы 15 мың адамның қаза тапқаны айтылды. Баяндама кітапша түрінде қайта басылып, Еуропа бойынша кеңінен таратылды. Дисраэли үкіметін сәуір көтерілісін күшпен басуға байланысты бейжайлығы үшін сынады. Гладстон өзінің қарсылығы түрік халқына, емес, мұсылман дініне бағытталғанын айтты. Оның сөзінде:
«Түріктер, Еуропаға енген күнінен бастап, адамзаттың ең жаман үлгісі болды. Олар барған жерде, қанмен белгіленген із қалды, ал олардың билігіне бағынған жерде өркениет жоғалып кетті. Олар әр жерде заңмен емес, күшпен үкім жүргізді. Олардың өміріне нұсқаушылық ретінде қатал тағдыр болды, ал ақыреті үшін – сезімтал жұмақ». Баяндамалардың саяси әсері дереу және күшті болды. Оппозицияның жетекшісі Гладстон үкіметтен Түркияны қолдауын тоқтатуға шақырды. «Мен өз отандастарымды» деп жазды ол, «Еуропадағы басқа халықтарға қарағанда көбірек жауапкершілікке ие, үкіметіміз бір бағытта жұмыс істегенін, енді кері бағытта жұмыс істеуін және Болгариядағы түрік билігін жою үшін Еуропа мемлекеттерімен бірге бар күшін жұмсауын талап етуге шақырамын. Түріктер енді өздерімен бірге зұлымдықтарын алып кетсін, яғни өздерімен бірге кетсін».

An article about the massacres in the Daily News on 23 June provoked a question in Parliament about Britain's support for Turkey, and demands for an investigation. Prime Minister Benjamin Disraeli promised to conduct an investigation about what had really happened. In July, the British Embassy in Istanbul sent a second secretary, Walter Baring, to Bulgaria to investigate the stories of atrocities. Baring did not speak Bulgarian (although he did speak Turkish) and British policy was officially pro Turkish, so the Bulgarian community in Istanbul feared he would not report the complete story. They asked the American Consul in Istanbul, Eugene Schuyler, to conduct his own investigation. Schuyler set off for Bulgaria on 23 July, four days after Baring. He was accompanied by a well known American war correspondent, Januarius MacGahan, by a German correspondent, and by a Russian diplomat, Prince Aleksei Tseretelev. Schuyler's group spent three weeks visiting Batak and other villages where massacres had taken place. Schuyler's official report, published in November 1876, said that fifty eight villages in Bulgaria had been destroyed, five monasteries demolished, and fifteen thousand people in all massacred. The report was reprinted as a booklet and widely circulated in Europe. attacked the Disraeli government for its indifference to the Ottoman Empire's violent repression of the April Uprising. Gladstone made clear his hostility focused on the Turkish people, rather than on the Muslim religion. The Turks he said:
" were, upon the whole, from the black day when they first entered Europe, the one great anti human specimen of humanity. Wherever they went, a broad line of blood marked the track behind them; and as far as their dominion reached, civilisation disappeared from view. They represented everywhere government by force, as opposed to government by law. For the guide of this life they had a relentless fatalism: for its reward hereafter, a sensual paradise." The political impact of the reports was immediate and dramatic. As the leader of the opposition, Gladstone called upon the government to withdraw its support for Turkey. "I entreat my countrymen", he wrote, "upon whom far more than upon any other people in Europe it depends, to require and to insist that our government, which has been working in one direction, shall work in the other, and shall apply all its vigour to concur with the states of Europe in obtaining the extinction of the Turkish executive power in Bulgaria. Let the Turks now carry away their abuses in the only possible manner, namely, by carrying off themselves "

Чарльз Дарвин, Оскар Уайльд, Виктор Гюго және Джузеппе Гарибальди сияқты көрнекті еуропалықтар Болгариядағы түрік мінез-құлқына қарсы сөйледі. 1877 жылы Ресеймен соғыс басталғанда, түрік үкіметі Ұлыбританиядан көмек сұрады, бірақ британдық үкімет болгарлардың қырғынынан туған халықтың наразылығын себеп көрсетіп көмек көрсетуден бас тартты.

Саяси істер және үгіт-насихат

19 ғасырда Британ империясы әдетте Осман империясын Ресей империясына қарсы қақтығыстарында қолдады, ол кезде ол жалпы бәсекелес болды, оның панславяндық және православиелік христиандық ықпалын Балқанда тежеу үшін. Уильям Гладстон қақтығыста Ресейге жақтас ұстаным алды және Ресейдің күшін кеңейтумен айналыспады. Фредерик Бернабидің еңбектері оқиғаларды түрікшілдік тұрғысынан қарастырады. Британдық БАҚ-тағы қырғын оқиғаларын зерттеу үшін Бернаби Осман жерлерін аралап, естеліктерін «Хиваға саяхат: Орталық Азиядағы саяхаттар мен оқиғалар» (1876) және «Азия Кіші Азия арқылы атпен» (1877) аттарымен жариялады. Бернабидің айтуынша, батыстың көптеген зұлымдықтар туралы есептері асыра сілтеулі және кейде тіпті ойлап қойылған, ал мұсылмандарға қарсы жасалған зұлымдықтар баспасөз беттерінде жарияланбаған. Анкарадағы Бернабидің үй иесі оған осыған шағымданады, мәтін: «Сіздің газеттеріңіз болгар әйелдері мен балаларының қырғынға ұшырағаны туралы есептерді әрдайым жариялайды, бірақ болгарлардың қырғынға ұшыраған түрік әйелдері туралы немесе Герцеговинадағы көтерілісшілердің мұрындарын кесіп, сарбаздарымызды қанау туралы ешқандай мәліметке кірмейді. Түрік өзінің мұрнын христиан сияқты бағалайды». Бернабидің мақсаты – Ұлыбританиядағы жалпы русофильдік көзқарасқа қарсы пікір ұсыну. Түрік тарихшысы Синан Ақыллының айтуынша, оның әрекеттері әртүрлі нәтижелерге әкелді және қоғамдық пікірді өзгертуге толыққанды қол жеткізе алмады. Нәтижесінде, 1876 жылдың желтоқсанында Ұлы державалар Константинополь конференциясын шақырды, онда Сұлтанға екі автономиялы болгар провинциясын құруды көздеген бірлескен ұсыныс ұсынды, олар болгар экзархатының шекараларымен үлкен дәрежеде сәйкес келеді. Автономияны екіге бөліп, провинциялық істерге кең ауқымды халықаралық бақылауды қамтамасыз ету арқылы бұл ұсыныс Британ империясының барлық тілектерін қанағаттандырды және провинциялар Ресейдің құрылығына айналады деген қорқынышты сейілтті. Осылайша, болгарлардың өзін-өзі басқару және бостандық үшін ондаған жылдар бойы күресі ақыры жеміс берді. Бұл болгарлардың өзінің күш-жігерінің арқасында болды – дін қызметкерлерінің де, жас болгар буржуазиясының да күш-жігерінің арқасында, олар Ұлы визир Әли-пашаны жеке болгар шіркеуі мен миллетін құру қажеттігіне сәтті көндіріп, шетелдік билік кезінде болгар ұлтын құру процесін бастады, сондай-ақ революционерлердің қанды күресі арқасында, олар Еуропалық қоғамдық пікірдегі теңдесіз өзгеріске қол жеткізді. Алайда, 1877 жылдың 20 қаңтарында Ұлы визир Мидхат-паша автономия ұсынысын ресми түрде және түпкілікті қабылдамады. Болгар тарихнамасы әдетте конференцияның сәтсіздігіне кінәні қазіргі болгар тарихындағы жағымсыз кейіпкер – ағылшындарға тағайындайды. Алайда, жаңа зерттеулер көрсетіп тұрғандай, конференцияны саботаж жасаған күш – Ресей империясының өзі. Ресейліктер құпия Рейхштадт келісімі мен Будапешт конвенциясы арқылы Еуропадағы Осман иеліктерін Австрия-Мажарстанмен бірге бөлісіп алған және олар өз бақылауында болмаған болгар мемлекетінен ең көп зиян көретін – атап айтқанда, Түрік бұғаздарын бақылау және жылы су портына ие болу туралы ғасырлық арманы (Екатерина Ұлының «Грек жоспары»). Будапешт конвенциясының 15 қаңтар 1877 жылы бекітілуі, Мидхат-пашаның автономия ұсынысын қабылдамауынан бес күн бұрын, және оның шарттары, онда Ресей империясы үлкен славян мемлекетін құруға емес, Балқан тауларының солтүстігінде және оңтүстігінде екі шағын автономиялы болгар княздығын/провинцияларын құруға міндеттеме алған, кейбір зерттеушілердің Сан-Стефано шарттарын «алдау» немесе «фарс» деп атауына себеп болды. Шындық қандай болса да, Осман империясының автономия ұсынысын қабылдамауы ресейліктерге Осман империясына соғыс жариялауға көптен күткен сылтау берді, сонымен бірге Ұлыбританияның қоғамдық пікірге байланысты араласуына жол бермеді. Көтерілістен екі жыл өтпей-ақ Болгария, немесе оның бір бөлігі, қайтадан бостандыққа ие болды.

During the 19th century, British Empire typically supported Ottomans against their conflicts against Russian Empire, a common rival at the time, to curb its pan Slavist and Orthodox Christian influence in Balkans. William Gladstone assumed a pro Russian position on the conflict and was not concerned with the expansion of Russia's power projection. In contrast, the works of Frederick Burnaby present a pro Turkish understanding of events. To investigate the accounts of massacres in British media, Burnaby embarked on a travel through Ottoman lands; his memoirs were published under the titles A Ride to Khiva: Travels and Adventures in Central Asia (1876) and On Horseback through Asia Minor (1877). According to Burnaby, many Western accounts of atrocities were exaggerated and sometimes fabricated and atrocities against Muslims were omitted from the press reports. The landlord of Burnaby in Ankara complains to him about this as such,
text=Your newspapers always published the accounts of the Bulgarian women and children who were slaughtered, and never went into any particulars about the Turkish women who were massacred by the Bulgarians, or about our soldiers whose noses were cut off, and who were mutilated by the insurgents in the Herzegovina. A Turk values his nose quite as much as a Christian. Burnaby's goal was to present a counter narrative to the general Russophile attitude in Britain. According to Turkish historian Sinan Akıllı, his attempts manifested mixed results and were only partially successful in reversing the public opinion. As a result, the Great Powers called the Constantinople Conference in December 1876, where they presented the Sultan with a combined proposal that envisaged the creation of two autonomous Bulgarian provinces, largely overlapping with the borders of the Bulgarian Exarchate. By splitting the autonomy in two and ensuring extensive international oversight of provincial affairs, the proposal reflected all of the British Empire's wishes and allayed its fears that the provinces would become Russian puppets. Thus, the decades long Bulgarian struggle for self governance and freedom appeared to finally bear fruit. And this the Bulgarians had achieved entirely by themselves—through the efforts of both clergy and the young Bulgarian bourgeoisie, which had successfully argued before and succeeded in convincing Grand Vizier Âli Pasha in the need for a separate Bulgarian church and millet, thus initiating the Bulgarian nation building process even under foreign rule, and through the blood shed by the hothead revolutionaries who had managed to cause a seismic shift in European public opinion. However, on 20 January 1877, Grand Vizier Midhat Pasha officially and finally rejected the autonomy proposal. Bulgarian historiography has traditionally cast the blame for the failure of the Conference on the go to villain in modern Bulgarian history, the English. However, newer research rather indicates that the power that sabotaged the Conference was the Russian Empire itself. The Russians had already apportioned Ottoman holdings in Europe amongst themselves and Austria Hungary by virtue of the secret Reichstadt Agreement and Budapest Convention and stood to lose the most from a Bulgarian state that was not under their control—namely, their century old dream of controlling the Turkish Straits and having a warm water port (a. k. a. Catherine the Great's "Greek Plan"). The date of finalisation of the Budapest Convention, 15 January 1877, mere five days before Midhat Pasha's rejection of the autonomy proposal, and its clauses, where the Russian Empire explicitly undertakes not to create a large Slavic state but rather two small autonomous Bulgarian principalities/provinces north and south of the Balkan mountains have even caused several researchers to call the Treaty of San Stefano a "trick" or a "charade". Whatever the truth, the Ottoman Empire's rejection of the autonomy proposal gave the Russians the much desired excuse to declare war on the Ottoman Empire, while preventing the United Kingdom from interfering because of public opinion. Less than two years after the uprising, Bulgaria, or at least a part of it, would be free again.

Негізгі дереккөздер

Глэдстон, Уильям Эварт. Болгар қорқыныштары және Шығыс мәселесі (Дж. Мюррей, 1876) толық нұсқасы интернетте.