Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Неміс-даниялық философ және ғалым (1736–1807)
German Danish philosopher and scientist (1736–1807)
Йоханнес Николаус Тетенс (сондай-ақ Йохан; Йохан Николай Тетенс; 16 қыркүйек 1736 – 17 тамыз 1807) – неміс-даниялық философ, статистик және ғалым. Ол өзінің маңызды еңбегі «Philosophische Versuche über die menschliche Natur und ihre Entwickelung» (1777) жұмысын Джон Локк еңбегімен салыстырғандықтан «неміс Локкі» деп аталды. Ол Иммануил Кантқа әсер еткен деп есептеледі.
Johannes Nikolaus Tetens (also Johann; Johan Nicolai Tetens; 16 September 1736 – 17 August 1807) was a German Danish philosopher, statistician and scientist. He has been called the "German Locke," on the basis of a comparison of his major work Philosophische Versuche über die menschliche Natur und ihre Entwickelung (1777) with the work of John Locke. He is considered to have been an influence on Immanuel Kant.
Өмірбаян
Тетенс 1736 жылы Данияның Шлезвиг герцогтігіндегі Тетенбюль/Тетенбøлде дүниеге келген. Ол Росток және Копенгаген университеттерінде математика мен физиканы оқыды. 1759 жылы магистр, ал 1760 жылы доктор ғылымының кандидаты атағын алды. 1760-1765 жылдары Бюцков университетінде (Бюцков, Мекленбург-Батыс Померания) философия және физика (сол кездегі «табиғаттану») пәндерін оқытты. Осы он жылдық ішінде ол аспанның түсінен бастап тілдердің пайда болуына дейін, тіпті Құдайдың бар екендігіне қатысты түрлі тақырыптарда көптеген еңбектер жазды (мысалы, Иоганн Кристиан Поггендорфтың 1863 жылғы еңбектеріндегі сілтемелерді қараңыз). Осы полиграфиялық даму кезеңінен кейін Тетенс негізгі сұрақтарға қайта оралды: Дэвид Юмның еңбектерін оқығаннан кейін, ол оны неміс тілді елдерде кеңінен танымал етті. Сондықтан Тетенс Иммануил Кантты феноменалистік ойлаумен және эмпиризм/трансценденттік дуализммен таныстырған деп есептеледі. 1776 жылы Тетенс Киль университетінде философия профессоры болды. Бірақ 1789 жылдан кейін Тетенс Дания мемлекеттік қызметінде жоғары лауазымды қызметкер ретінде жаңа мансапқа қадам басты: Копенгагендегі Finanzcollegium мүшесі, содан кейін (1791) мемлекеттік кеңесші, ал (1803) мемлекеттік банк директоры және әйелдер зейнетақы қорының директоры болды. Осы кезде ол таза математикамен де, оның қолданылуымен де қызығушылық танытты. Оның полиномдық алгебраға деген қызығушылығы Карл Фридрих Гинденбург, Кристиан Крамп және басқалардың неміс комбинаторлық мектебіне қатыстылығымен байланысты болды. Оның негізгі қолданбалы жұмысы актуариялық математика саласында болды. Ол 1785 жылға дейін Кильде оқытты. 1785 жылы Лейпцигте жарық көрген «Einleitung zur Berechnung der Leibrenten und Anwartschaften» кітабының (бірінші бөлігі) және 1786 жылы (екінші бөлігі) актуариялық ғылымдағы маңызды еңбек болды. Ол бұл тақырып бойынша бұрынғы жұмыстарды, Галлейдің өлім-жітім кестесінен бастап Ричард Прайстың реверсиялық төлемдер туралы бақылауларына дейін кеңінен жинақтады. Актуарлар оны алғашқы тәуекел өлшемін (Risco der Casse) енгізгені үшін мойындады; сонымен қатар ол математикалық статистикаға да жаңа көзқарас ұсынады: биномдық үлестіруді қолдану арқылы Тетенс белгілі бір сынама алу процедурасының сенімділік деңгейін есептеуге тырысты.
Tetens was born 1736 in Tetenbüll/Tetenbøl in the Danish Duchy of Schleswig. He studied mathematics and physics at the University of Rostock and the University of Copenhagen. He acquired an MA in 1759 and his PhD in 1760. From 1760 to 1765, he taught philosophy and physics ("natural philosophy" at that time) at the University of Bützow (in Bützow, Mecklenburg Western Pomerania). During this decade, he wrote many treatises on various subjects, ranging from the color of the sky to the existence of God through the origins of languages (see e. g. references in Johann Christian Poggendorff, 1863). After this polygraphic formation period, Tetens goes back to more fundamental enquiries: after having read David Hume's work, he popularized it throughout the German speaking world. Tetens is therefore supposed to have introduced Immanuel Kant to phenomenalistic thought and to the empiricism / transcendence dualism. In 1776, Tetens became Professor of Philosophy at the University of Kiel. Nonetheless, in the years following 1789, Tetens began another career as a high ranking Danish civil servant: member of the Finanzcollegium in Copenhagen, then (1791) counselor of state, and (1803) co director of the state bank and director of the widow pension funds. By this time, he was interested in pure mathematics as well as in applications. His interest in polynomial algebra was influenced by his belonging to the German combinatorial school of Carl Friederich Hindenburg, Christian Kramp and others. His main applied work was concentrated on actuarial mathematics. He taught at Kiel until 1785. The book Einleitung zur Berechnung der Leibrenten und Anwartschaften, published in Leipzig in 1785 (first part) and 1786 (second part) was a landmark of actuarial science. It contains an extensive synthesis of previous work on the subject, from Halley's mortality table to Richard Price's Observations on reversionary payments. It is recognized by actuaries for featuring the first risk measure ever (the Risico der Casse); moreover it offers some insights in mathematical statistics: by using an approximation of the binomial distribution, Tetens tried to compute the confidence level of a given sampling procedure.