Кіріспе

Австриялық-американдық саяхатшы Джозеф Фрэнсис Чарльз Рок (1884 – 1962) – австриялық-американдық ботаник, зерттеуші, географ, тіл білімі маманы, этнограф және фотограф.

Өмір

Жозеф Франц Карл Рок Австрияның Вена қаласында поляк графының үй басқарушысының ұлы болып дүниеге келді. Бақытсыз балалық шағы және әкесінің оны дін қызметкері болсын деген қалауы салдарынан Рок жасөспірім шағының соңында көшпелі өмірге шықты. Еуропаны шарлап, бірнеше қиын жылдардан кейін 1905 жылы Америка Құрама Штаттарына эмиграциялады. Соңында 1907 жылы Гавайидегі Гонолулу қаласына келді және онда 13 жыл тұрды. Рок жоғары білімі болмаса да, бұл фактіге өте сезімталдықпен қарап, көбінесе жасырып айтқан, ол шетел тілдерін өте жақсы меңгерген еді; Гавайиге келген кезде жарты оннан астам тілді, оның ішінде қытай тілін де жақсы білді.

Гавайи (1907-1920)

Бастапқыда Рок Миллс колледжінде (қазіргі Мид-Пасифик институты) латын тілі мен табиғаттануды оқытты. Бұл салада формальды білімі аз болғандықтан, ол өзін тез арада ботаник ретінде дамытып, Гавай аралдарының флорасы бойынша жетекші маманға айналды. Біліктілігінің жетіспеуіне қарамастан, 1908 жылы ол АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігі үшін Гавайидегі алғашқы гербарийді құруға жұмысқа орналасты, аралдарды аралап көптеген өсімдіктерді жинады. 1911 жылы гербарий Гавайи колледжіне (кейін Гавайи университеті) берілді, ал Рок оның алғашқы кураторы және Гавайи территориясының алғашқы ресми ботанигі болды. Гавайиде болған кезінде Рок ондаған ғылыми мақалалар мен бес кітап жазды, олардың ішінде «Гавай аралдарының жергілікті ағаштары» (1913) еңбегі өзінің саласындағы классикалық туынды саналады. 1913 жылы Рок шалғайдағы Пальмира атоллына жасалған экспедицияға қатысты, нәтижесінде оның флорасының толық сипаттамасы жарияланды.

Қытайдағы ботаникалық экспедициялар (1920-1933)

1920 жылы Рок Гавайиден Азияға, көбінесе Батыс Қытайға ондаған жылдарға тұру және экспедициялар жасау үшін кетті. АҚШ Ауыл шаруашылығы департаменті оны ауыл шаруашылығы зерттеушісі ретінде жұмысқа алды, оңтүстік-шығыс Азияға шалаумогра (Hydnocarpus wightianus) ағашының тұқымдарын іздеуге жіберді, ол ағаш алапес ауруын емдеуде қолданылды. Бұл табыс Қытайдың оңтүстік-батысына экспедицияларды жалғастыруға әкелді. 1922 жылы Рок алғаш рет Юньнань провинциясының солтүстік-батысындағы Лицзянға, Нахи (Накси) халқының орталығына келді. Лицзян аңғарына Юлонг таулары басымдық танысты, ал Рок оның етегіндегі Нгулуко ауылында тұрақтап, келесі 27 жылдағы негізгі базасын құрды. Ол Тибеттің шығыс шекарасы бойындағы Батыс Қытайдың көп бөлігінде ботаникалық экспедицияларды ұйымдастырды. Бұл үлкен, шалғай және қиын өңір, көбінесе тек Қытай үкіметімен номиналды түрде басқарылатын көптеген хань емес халықтармен мекенделген. Рок Қытайда болған кезеңде елде соғыс әміршілерінің билігі, азаматтық соғыс, Жапониямен соғыс және соңында Мао Цзэдунның коммунистік күштерінің жеңісі болды. Батыс Қытай шағын мемлекеттер мен тайпалық аумақтарға бөлінді және бандитизммен күресті, бұл аймақтарда кең таралған өмір салты болды. Дегенмен, Рок АҚШ-тағы демеушілеріне көптеген өсімдіктер мен құстардың үлгілерін, сондай-ақ географиялық, ботаникалық, этнографиялық және тарихи қызығушылық тудыратын мыңдаған фотосуреттерді жинап, қайта жіберуге қол жеткізді. Нахи көмекшілерінің тобымен жұмыс істеген Рок, олардың көпшілігі ондаған жылдар бойы онымен бірге болды, тұқымдар мен өсімдік үлгілерінің саны мен сапасы жағынан керемет коллекционер болды. Әлемдегі ең биоәртүрлі аймақтардың біріне ботаникалық зерттеулерге салыстырмалы түрде кеш келгендіктен, ол салыстырмалы түрде аз өсімдік түрлерін тапты, бірақ бұрынғы Батыс үлгілерінен жоғары сапалы үлгілерді ашты. Оның экспедициялары әдетте үлкен керуендерді қамтыды, олар өсімдіктер мен фотосуреттерді сақтау үшін қажетті жабдықтардан басқа, жеке аспазшы, толық дастархан, портативті ванна және фонографты қамтыды. Бандиттерге немесе жау тайпаларға қарсы қарулы күзетшілерді әр жергілікті билікпен келісіп ұйымдастыру қажет болды. Бұл экспедициялар 1920 жылдары әртүрлі беделді мекемелердің қаржыландыруымен жүзеге асырылды. Лицзяндағы алғашқы жылдары Рок негізінен Юньнаньдың солтүстік аймақтарында экспедициялар жүргізді, оларды Ұлттық географиялық қоғам мен Смитсондар институты демеушілік етті. 1924 жылдың желтоқсанынан бастап Рок Гарвардтың Арнольд Арборетумының демеушілігімен үш жылдан астам уақытқа созылған ең маңызды экспедициясына аттанды. Оның негізгі мақсаты Ганьсу провинциясындағы, Коконор (Кинхай көлі) маңындағы және Амнье-Мачен тау жотасындағы өсімдіктер мен құстардың үлгілерін жинау болды. Осы уақыт ішінде ол Ганьсудағы Чони (Джонэ округі) қаласында осы кішкентай тибет патшалығының ханзадасы немесе әміршісі (туси) қонағы ретінде тұрып, үлкен Кумбум, Лабранг және Ракия тибет монастырларына сапар жасады. Бүкіл аймақ соғыс әміршілерінің билігі мен Тибет мұсылмандарының қақтығыстарының құрбаны болды. Рок Голок бүліктерінің қатыгез салдарына куә болды, соғыс әміршісі генерал Ма Цының қытайлық мұсылман әскері тәуелсіз көшпелі Голоктарға қарсы шабуыл жасап, Лабранг монастырын қиратты. Рок 1927 жылдың наурызында Чониден кетті, бірақ Чонидің атақты баспаханасынан Тибет буддалық жазбаларының Канжур және Танжур канондарының толық жиынтығын, барлығы 317 томды, 18 ғасырдың ағаш блоктарынан басып шығарды, олар ең жақсы сапалы деп есептелді. Келесі жылы Чони тоналып, монастырь мен оның ежелгі баспаханасы Гансудағы мұсылман қақтығысында (1927-1930) мұсылман әскерімен өртеп жіберілді. Бұл Рок Конгресс кітапханасының жинағына алған көптеген маңызды тибет мәтіндерінің ішіндегі ең маңыздысы болды. Арнольд Арборетумы оралу экспедициясын қаржыландырудан бас тартқанда, Рок Сичуаньның оңтүстік-батысына бірнеше сапар шегу үшін National Geographic Society-ден демеушілік тапты, Конкалин тау жотасын және Минья Конканы (Гонга тауы) зерттеу үшін. Соңғысы Гималайдан тыс ең биік таулардың бірі және жергілікті тайпалардың жаулығына байланысты оған кіру өте қиын болды. Рок Минья Конкаға кез келген батыстан жақын келді және оны Эвересттен жоғары деп мәлімдеді, бірақ сол кезде ол осы қате есепте жалғыз емес еді. Осы зерттеулер барысында Рок 1924 жылы алғаш рет барған Мули лама патшалығында тұрды. Оңтүстік-шығыс Сичуаньдағы тағы бір кішкентай патшалық, ол жиі баратын, әдемі Лугу көліндегі Йонгнин, Мосуо халқының орталығы болды. Бұл зерттеулер National Geographic журналы үшін бірқатар мақалалар жасады, бірақ редакторлар оларды оның ашуына қарай, олардың көптеген оқырмандарына бейімдеуге тырысты және Рок егжей-тегжейлі мәліметтерге бейімділігін жоюға тырысты. Дегенмен, ол Батыс Қытайдың жақсы танылмаған аймақтары мен егжей-тегжейлі халықтары мен салты туралы көптеген мақалалар жариялады, оларға өзінің тамаша фотосуреттері қоса берілді.

Нахилерді зерттеу

Рок өзінің ботаникалық жинақтауының масштабына қарамастан, ол негізінен қаржыландырылды, Қытай флорасы туралы ештеңе жарияламады (бірақ кейін өлгеннен кейін ішінара жарияланған үлкен фитогеографиялық зерттеуде жұмыс істеді). 1920 жылдардың соңында оның назары нахи халқының мәдениетіне ауды. Ол екі томдық «Нахи» мәдени тарихын және «Донгба» мәтіндері мен рәсімдерінің көптеген зерттеулерін жазды. Бұл термин діни мәтіндерге де, оларды құрастырған шаман діни қызметкерлеріне де қатысты. Нахи Донгбалары бірегей жазуды қолдана отырып, мәтіндерді оқудың жемісті авторлары болды, бұл жазу әдетте пиктографиялық деп сипатталғанмен, оны ребус сияқты есте сақтау құралы ретінде, иконографиялық және фонетикалық элементтерді күрделі түрде біріктіретін құрылғы ретінде түсіну дұрыс. Бұл жазуды оқу немесе түсіндіру үшін қарқынды оқыту қажет болды, сондықтан ол тек діни мақсаттар үшін және көбінесе Донгбалардың өзі ғана түсіне алатын болды. Рок бірнеше донгба діни қызметкерлерімен бірге ең маңызды рәсім мәтіндерінің транскрипцияларын және егжей-тегжейлі оқуларын, сондай-ақ сөздік-энциклопедия жасау үшін жұмыс істеді. Ол донгба жазуы мен ырымдарын алғаш зерттеген адам болмағанымен, оның еңбегі кейінгі зерттеулердің негізі саналады. Ол көптеген қолжазбаларды немесе «кітаптарды» жинады және Қытайдан тыс жерлерде сақталған нахи еңбектерінің басым көпшілігіне (7000-нан астам) жауапты, бұл – сақталған нахи мәтіндерінің үштен бірі, олардың көпшілігі, әсіресе Мәдени революция кезінде жойылды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, жапондық агрессия Қытайдың ұлтшыл үкіметін алыс ішкі аймаққа шегінуге мәжбүр етті және Юньнань орталық жабдықтау нүктесіне айналды. Соғыс жылдарында Рок Лицзянға кіріп-шығып жүрді, көбінесе ол Нахи зерттеулерін жалғастыруды немесе кетуді шеше алмады. Ол Оңтүстік Вьетнамда бір жыл болды, бұл оған жапондықтардың одан әрі алға басуы оны қуып шыққанға дейін жазу үшін салыстырмалы түрде тұрақты жағдай берді. 1944 жылы АҚШ армиясының карта жасау қызметі оны «Дөңгелек» деп аталатын ерекше қауіпті бағыттың Юньнань бөлігіндегі географиялық білімі үшін жұмысқа алды, осы бағыт арқылы одақтастар Үндістаннан Батыс Қытайдағы Чан Кайши әскерлеріне жабдық жеткізіп берді. Рок баспаға дайындалған қолжазбаларын және өзінің жинағының көп бөлігін Еуропаға қауіпсіз жерге жөнелтті, бірақ Араб теңізінде кеме торпедаға ұшыраған кезде бәрі жоғалды. Бақытымызға орай, Гарвард Йенчинг институты оған Лицзянға оралып, Нахидегі жұмысын қайта құруға қолдау көрсетті. Ол ауыр медициналық проблемаларға қарамастан, қатты жұмыс істеді және жоғалтқан жұмысын қайта жасап, кеңейте алды. Алайда, Жапония жеңілгеннен кейін коммунистік күштер Лицзянды тез арада басып алды (жапондықтар жетпеген), бұл жерде тұратын азаматтардың өмірін қиындатты, ал Рок өзінің жинақтары мен қолжазбаларымен бірге 1949 жылдың тамызында соңғы рет кетіп қалды.

Соңғы жылдары (1949-1962)

Бастапқыда ол жағдайдың тұрақталатынына үміттене отырып, Лицзянға оралуға мүмкіндік береді деп ойлап, Үндістанның Калимпонг қаласында орналасты. Қытайдың оған толығымен жабық екенін түсінген соң, ол өзінің соңғы жылдарын Еуропа, АҚШ және Гавайи арасында саяхаттап өткізді, көбінесе өзін асырау және еңбектерінің жарық көруі үшін жеке кітапханасы мен жинақтарын сатты. Соңында Гонолулуға қоныстанғаннан кейін, ол Нахи зерттеулерін жалғастырып, Гавайи өсімдік әлеміне деген қызығушылығын жаңартты. Ол өзінің монументалды "Нахи-ағылшын сөздік-энциклопедиясын" аяқтады, ол Донгба жазуының сөздігі және Нахи мәдениетінің энциклопедиясы болды, сондай-ақ 1962 жылы қайтыс болған жылы оның жариялануын ұйымдастырды. Ол Гонолулуда қайтыс болды және сол жерде жерленді.

Кейіпкер

Рок ешқашан үйленбеген, және оның ешқандай жыныстық қатынаста болғанына нақты дәлел жоқ. Өмірінің көп бөлігінде ол егжей-тегжейлі күнделіктер мен жазбалар жүргізді, онда ол жиі жалғыздық сезімін білдіреді – бұл оның шалғай, беймәлім ортада өмір сүру таңдауы ескерілгенде, таңқаларлық емес; бірақ ол жеке қарым-қатынастардан гөрі тәуелсіздігі мен жеке өзіне деген құрметін жоғары бағалады. Эмоционалды түрде тұрақсыз және авторитарлық мінез-құлқымен ол қиын адам ретінде жақсы танымал болды, бұл өте қиын және көбінесе қауіпті жобаларды орындаудағы тиімділігімен және коллекционер, фотограф және ғалым ретіндегі жоғары сапалы жұмысымен толықтырылды. Ол қытайларды көбінесе жақтырмады және мінез-құлқымен олармен бірге өмір сүрген және зерттеген хань емес халықтардың жағын алды, олар қытайлардың барлық жақсы жерлерге деген шексіз қажеттілігінен осы шалғай аймақтарға тығылып қалған. Дегенмен, ол осы тайпалық халықтарды жабайы, нашар әдеттерге және ортағасырлық, көбінесе қатыгез және жемқор әлеуметтік құрылымдарға батып кеткен деп есептеді. Ол Қытайдан түгелдей кетуге ниетті екенін жиі айтса да, әдетте Батыстағы сәнді қонақ үйлерде бірнеше апта өткізгеннен кейін, ол өзін "цивилизация" деп қысыммен атаған нәрседен қашуға жететін. Сол сияқты, ол экспедицияларына көмектесу үшін және бірге жүру үшін басқа батыстықтарды шақыруға шешім қабылдаған көптеген жағдайлар болды (бірде жас Эдгар Сноу), бірақ көбінесе олар Рок ашуланып қайта жібергенге дейін бірнеше күн ғана созылды, бұл тәжірибені ешқашан қайталамауға ант берді. Алайда, Рок Нахи халқына шынайы сүйіспеншілік пен құрметпен қарады, оларды салыстырмалы түрде таза халық деп санады және Қытайдағы соңғы жылдары өмірін Лицзян қаласында өткізуге ниетті екенін бірнеше рет мәлімдеді.

Мұра

1913 жылы ботаник Антон Хаймерл Гавайидегі Nyctaginaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы Rockia-ны жариялады, ол Джозеф Роктың құрметіне аталды. Сондай-ақ, Роктың есімімен бірнеше өсімдік түрлері аталады, оның ішінде Гавайидің эндемикалық түрлері – Молокай аралының Brighamia rockii және Peperomia rockii; Пальмира атоллында – Pandanus rockii, Ганьсу тауларынан шыққан әсем Рок ағашы пионы, Paeonia rockii, және сары жемісті тау шағасы Sorbus rockii. 2009 жылдың наурыз айында Гавайи университеті Маноа қаласында ол негіздеген және дамытқан гербарийіне оның құрметіне ат қойылды. Роктың Нгулуко (Юху) ауылындағы бұрынғы тұрғын үйі оның есімін сақтап, мұражайға айналдырылды. Америкалық ақын Езра Паунд (1885-1972) 1950 жылдары Роктың Нахи халқы туралы зерттеулерін танып, оның үлкен, ұзақ өлеңі «Кантостардың» соңғы бөлімдеріне түрлі деректерді қосты, сондай-ақ Роктың өзі туралы айтты: «Және Ли Чиангтың үстінде қарлы жоталар түркіздей / Роктың әлемі, ол бізді есте сақтау үшін сақтап қалды / биік аспанда жұқа із».