Азаптауды құжаттау жөніндегі БҰҰ нұсқаулары: Ыстамбұл хаттамасы

Кіріспе

Азаптауды құжаттау жөніндегі БҰҰ нұсқаулары
"Азаптауды және басқа да қатыгез, адамдыққа жатпайтын немесе ар-ұяты жоқ қарапайымдықпен немесе жазалауды тиімді тергеу және құжаттау жөніндегі нұсқаулық", көбінесе Стамбул хаттамасы деп белгілі, азаптау мен оның салдарларын құжаттауға арналған халықаралық нұсқаулардың алғашқы жиынтығы болып табылады.

Міндетті емес құжат

Стамбул хаттамасы – міндетті емес құжат. Дегенмен, халықаралық құқық үкіметтерді азаптау және басқа да қатыгездікпен қарау оқиғаларын тергеп-тексеруге, құжаттауға және кінәлілерді толыққанды, тиімді, жедел және бейтарап түрде жазалауға міндеттейді. Стамбул хаттамасы – осыны істеуге арналған құрал. Стамбул хаттамасы заң, денсаулық сақтау және адам құқықтары саласындағы 75-тен астам сарапшының үш жылдық бірлескен еңбегінің нәтижесінде жасалды. Бұл ауқымды жұмысты Түркияның Адам құқықтары қоры (HRFT) және АҚШ-тың Адам құқықтары жөніндегі дәрігерлер (PHR USA) бастап, үйлестірді, оған Халықаралық азаптау құрбандарын оңалту кеңесі сияқты 40-тан астам ұйым қатысты. Азаптау және басқа да қатыгездікпен қарауды тергеу және құжаттау жөніндегі нұсқаулықты жасау бойынша алғашқы қадамдар 1996 жылы Түркияның Медицина қауымдастығы ұйымдастырған халықаралық кездесуде жасалды және HRFT мен Түркиядағы Сот-медициналық мамандар қоғамының күнделікті қажеттіліктері мен тәжірибесіне негізделді. Баки Ердоғанның қамауда қайтыс болуын тергеу жұмысы шешуші факторға айналды. Баки Ердоған Түркияның мемлекеттік ауруханасына ауыстырылғаннан кейін қамаудағы 11-ші күні қайтыс болды. Мәйіттерді қарау және ресми сот-медициналық сараптама көрсеткендей, ол 10 күндік аштық ереуілінен кейін жедел өкше қабынуынан қайтыс болды. Түркияның Медицина қауымдастығы тәуелсіз тергеу жүргізіп, ресми медициналық сарапшылардың мәйіттерді қарау және медициналық бағалауда көптеген кемшіліктер бар екенін көрсеткен балама медициналық сараптама ұсынды. Балама медициналық сараптаманы әзірлеудегі басты нүкте – Біріккен Ұлттар Ұйымының заңсыз, ерікті және жазасыз өлім жазаларын құқықтық тергеудің үлгілік хаттамасы, Doc. ST/CSDHA/12, Миннесота хаттамасы болды, ол 1982 жылы Экономикалық және әлеуметтік кеңес тағайындаған, жазасыз өлім жазалары жөніндегі арнайы баяндамашының қорытындысына жауап ретінде құрылған. Балама баяндамада ресми сот-медициналық тергеудің жеткіліксіздігі мен жалғандығы, сондай-ақ Миннесота хаттамасында белгіленген стандарттарға сәйкес келмеуі атап өтілді. Бұдан бөлек, жиналған дәлелдер мен басқа да мәліметтерге сүйенсек, өлімнің себебі ересектердің тыныс алу жеткіліксіздігі синдромы (ARDS) екені анықталды, ол азаптау салдарынан туындаған. 1999 жылы Стамбул хаттамасы аяқталғаннан кейін халықаралық медициналық журнал "The Lancet"-те хаттама туралы мақала жарияланды.

The Istanbul Protocol is a non binding document. However, international law obliges governments to investigate and document incidents of torture and other forms of ill treatment and to punish those responsible in a comprehensive, effective, prompt and impartial manner. The Istanbul Protocol is a tool for doing this. The Istanbul Protocol was drafted by more than 75 experts in law, health and human rights during three years of collective effort. While the extensive work was initiated and coordinated by the Human Rights Foundation of Turkey (HRFT) and the Physicians for Human Rights USA (PHR USA), it involved more than 40 different organisations, such as the International Rehabilitation Council for Torture Victims. The initial steps to work on a manual for the investigation and documentation of torture and other forms of ill treatment were taken at an international meeting in 1996 organised by the Turkish Medical Association and were inspired by the daily needs and practices experienced by the HRFT and the Society of Forensic Medicine Specialists in Turkey. In particular, the efforts to investigate the death of Baki Erdogan during custody became a decisive factor. Baki Erdogan died during his 11th day in custody after having been transferred to the state hospital in Turkey. The autopsy and official forensic report stated that as a result of a 10 day hunger strike, he died of acute pulmonary oedema. The Turkish Medical Association carried out an independent investigation and submitted an alternative medical report which disclosed numerous flaws in the autopsy and medical assessment made by the official medical experts. The point of reference for the development of the alternative medical report was the Minnesota Protocol, the United Nations, Model Protocol for a Legal Investigation of Extra Legal, Arbitrary and Summary Executions, Doc. ST/CSDHA/12, created in response to the conclusion of the Special Rapporteur on Summary or Arbitrary Executions, appointed by the Economic and Social Council in 1982. The alternative report stressed that the official forensic investigation was deficient and false and not in accordance with the standards set out in the Minnesota Protocol. Furthermore, in light of the collected evidence and other findings, the cause of death was determined to be Adult Respiratory Distress Syndrome (ARDS), a result of the use of torture. Upon finalisation of the Istanbul Protocol in 1999, an article on the Protocol was published in the international medical journal The Lancet.