Кіріспе

Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралына тән, қос қанатты құстардың бір түрі – Оңтүстік аралдың көкжұлдызы (Petroica australis; маори тілінде kakaruwai деп те аталады) – тек Жаңа Зеландияда ғана кездесетін, қорғалатын эндемикалық түр мәртебесіне ие, құрлықақ мөлшеріндегі құс. Бұл құстар Оңтүстік арал және Стюарт аралы/Ракиура аймақтарында сирек кездеседі, бірақ олардың таралуы үздіксіз емес. Аталыны және Стюарт аралының көкжұлдызы (P. australis rakiura) – екі түршесі. Бұл түр Солтүстік аралдың көкжұлдызымен (бұрын P. australis longipes деп аталған, қазір жеке түр деп саналады) және Чатэм аралдарындағы өте сирек кездесетін қара көкжұлдызымен (P. traversi) тығыз байланысты.

Таксономия

Оңтүстік аралдың қызғалдағы екі түршеге бөлінеді: P. australis australis – атаулы түрі және P. australis rakiura – Стюарт аралы қызғалдағы. Бұл түршелер өзара таралған аймақтарында қабаттаспайды. Солтүстік аралдың қызғалдағы (P. longipes), томтит (Petroica macrocephala) және Чатэм аралдарындағы қарақұйрық (Petroica traversi) – жақын туысқан түрлер. P. traversi, P. australis-тің Чатэм аралдарында пайда болған түрі болып көрінеді, алайда ең соңғы ортақ ата-тегінің орны әлі анықталған жоқ.

Қалдық деректері

Австралиядан Петроика туысының екі толқын көшіп келуін көрсететін молекулалық филогенетикалық дәлелдер бар. P. longipes және P. australis бірінші толқынға, ал P. macrocephala екінші толқынға жатқызылады. Дәлелдер P. longipes және P. australis Плейстоцен дәуірінен бұрын, ал P. australis-тің Оңтүстік аралдағы екі түршесі Плейстоцен дәуірінен кейін айырыла бастағанын көрсетеді. Алғашқыларының айырылу уақыты шамамен үш миллион жыл, екіншісінікі – 10 000 жыл (яғни, мұз дәуірінен кейін). Жаңа Зеландия қызғалдақтарының қаңқалары кейде құлайтын шұңқырлардың жанынан табылған, себебі олардың көп бөлігін жерде іздеп табады. Қазындылар сонымен қатар маорилердің полинезиялық ата-бабалары және кейіннен еуропалық жаулаушылардың орманды қырқуы арқасында мекендемелер күрт азайғанға дейін, Жаңа Зеландияның жазық жерлерінде қызғалдақтардың болғанын көрсетеді.

Сипаттама

Оңтүстік аралдың қызғалдағы – 10–18 см ұзындығы және 35 г салмағы бар кішкентай сайрақ. Солтүстік аралдың қызғалдақтары Оңтүстік аралдың қызғалдақтарының аналықтары мен жасөспірімдеріне, сондай-ақ Стюарт аралының барлық қызғалдақтарына ұқсайды, бұл кейде оларды ажыратуды қиындатады. Белгілі бір топтағы аналық және жас қызғалдақтар бір-біріне ұқсас көрінеді, бірақ жаңадан жекеленген жас қызғалдақтарда әлі жеңіл түсті кеуде дағы болмауы мүмкін. Дегенмен, Солтүстік аралдың аталық қызғалдақтары қара түсті, мұртының үстінде ақ дақ және сұрғылт ақ төменгі кеудесі болады. Аналықтары мен жасөспірімдері көкірек және тамақтарында әртүрлі ақшыл дақтармен сұр түсті. Оңтүстік аралдың аталық қызғалдақтары қара сұр түсті, тек төменгі кеудесі сарғыш ақ, ал аналықтары мен жасөспірімдері тағы да ашық сұр түсті және кеуде дағы нашар көрінеді. Соңғысы, Стюарт аралының қызғалдақтары Солтүстік аралдың қызғалдақтарына (аталықтары мен аналықтары) ұқсас.

Тарату

Тарихи тұрғыдан алғанда, Оңтүстік аралдың қызғалдағысы Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралының жазық жерлерінің көп бөлігінде қоныстанды, бірақ соңғы ғасырда оның таралу аймағы мекендеу орындарының жоғалуы және жаңадан келген жыртқыштардың салдарынан үзіліссіз болып кетті. Оңтүстік аралдың шығыс жағалауында екі популяция бар, олар солтүстік және батыс бөліктерде көбірек кездеседі. Жыртқыштардан сақталған аралдарға (мысалы, Ульва аралы, Мотуара аралы және Нукувайата аралы) қоныстыру бағдарламасы іске асырылды және жаңа популяцияларды құруда тиімді болды (тек Мотуарада 600-ге жуық жекелеген құс). Оңтүстік аралда P. australis жергілікті орман (канука ағаштары) немесе Монтерей қарағаю алқаптары орнына Дуглас шыршасы плантацияларын жақсы көреді. Бұл, көрінетін себебі, орманның құрылысына байланысты, емес, тамақ жеткілікті болуына немесе қолайлы ұя салу орындарына, себебі бұл түр тығыз, тегіс жапырақ жамылғысы бар және жапырақтармен жабылған едені бар қарапайым құрылымды орманды ұнатады.

Өсіру

Оңтүстік аралдың қызғалдақтары генетикалық тұрғыдан моногамды, ал басқа жұптасу сирек кездеседі. Олар көбінесе моногамды болып қалады, көшпейді және жыл бойы көбейетін аумақтарында тұрады, сондықтан бір аумақтағы еркек және аналық көбейтілмейтін кезде тамақ ресурстары үшін бәсекелеседі. Бәсекелестік азық іздеу әдістерінің сәл өзгешелігімен азаяды; алайда, мүмкіндік болса, олар жұбайының жинаған қорынан ұрлайды. Көбейтілген кезде ұя салу және жұмыртқаларды күтіп бағуға аналық ғана жауапты, ал аталық аналыққа және балапандарға тамақ жеткізеді. Жыртқыштарға шалдыққан жұмыртқалар немесе балапандардың орнына қосымша жұмыртқалар салынуы мүмкін, бұл 3–10 күн ішінде салыстырмалы түрде жылдам жүзеге асырылады. Құстар ешқандай оқытусыз 12 данаға дейін әртүрлі көлемдегі азық қорын ажырата білу және оларды маңыздылығы бойынша реттеу қабілетін көрсетті, бұл кез келген жабайы жануардың ең жоғары сандық қабілеті болып табылады. Жоғары метаболизміне байланысты, қызғалдақ қыс айларында күнінің 90% азық іздеумен немесе жинаумен өткізеді.

Қорғау

Оңтүстік арал қызғалдағысы IUCN Қызыл тізімінде ең аз уайым тудыратын түр ретінде тіркелген. Бұл құстардың көпшілігі 1980 жылдардағы төрт нақты операциямен байланысты болды, онда сапасы нашар морковьтен жасалған жем қолданылған. Осы оқиғалардан басқа, қызғалдақтар әуеден 1080 қолданылатын зиянкестерді бақылау бағдарламаларына жақсы жауап берді, нәтижесінде жас құстар мен ересектердің тірі қалу деңгейі артты және популяция саны өсті. 2012 жылы Отаго университетінің ғалымдары жасаған, заманауи 1080 улану операциясы кезінде белгіленген популяцияның ғылыми зерттеуі, дәнді жем қолданылғанда қызғалдақтарға ешқандай теріс әсер етпегенін көрсетті және енгізілген сүтқоректілердің жыртқыштық қысымын азайту арқылы популяцияның өсуі мүмкін екенін ұсынды.