Кіріспе

Морлахтар (немесе Crni Vlasi, Црни Власи; Morlaci) – Герцеговина, Лика және Далмацияның ішкі аймақтарындағы ауылдық христиан қауымы үшін қолданылған экзоним. Бұл термин бастапқыда 14 ғасырдың екінші жартысынан 16 ғасырдың басына дейін Хорватия тауларындағы екі тілді влах малшыларының қауымына қатысты. Кейін, 17 ғасырға дейін қауым Венеция-Осман шекарасында орналасқандықтан, ол негізінен славян тілінде сөйлейтін, көбінесе православие, сондай-ақ рим-католиктеріне сіңдірілді. Герцеговина мен Далмацияның ішкі аймақтарындағы влахтар, яғни морлахтар, венециялық және түрік тарапынан рим-католик немесе православиелік дінге есептелетін. 17 және 18 ғасырлардағы венециялық дереккөздер православиеліктер мен католиктердің арасында ешқандай айырма жасамайды, екі топты да морлахтар деп атайды. Экзоним 18 ғасырдың соңында этникалық мағынасын жоғалтты және оны кемсітуші атау ретінде қарастыра бастады, бірақ ол әлеуметтік немесе мәдени антропологиялық зерттеу нысаны ретінде қайта жаңғыртылды. 19 ғасырдағы ұлт құру процесінде Далмацияның ішкі аймақтарында хорваттар мен сербтермен бірге тұратын влах/морлах халқы серб немесе хорват этникалық ұлттығын қабылдады, бірақ бірқатар ортақ әлеуметтік-мәдени ерекшеліктерін сақтап қалды.

Этимология

Морлах сөзі итальян тіліндегі Morlacco және латын тіліндегі Morlachus немесе Murlachus сөздерінен туындаған, грек тіліндегі Μαυροβλάχοι (Maurovlachoi) сөзімен теңдес, яғни "Қара влахтар" (грек тіліндегі μαύρο – mauro сөзі "қара" мағынасын білдіреді). Серб-хорват тіліндегі жекеше түрі Morlak, ал көпше түрі Morlaci [mor latsi]. 16 ғасырға қарай "Доклан жылнамасының" кейбір нұсқаларында олар "морлахтар немесе Нигри латиндар" (қара латындықтар) деп аталған. Петар Скок бұл сөздің латын тіліндегі maurus және грек тіліндегі maurós ("қара") сөздерінен шыққандығын болжаған, ал дифтонгтар au және av далмато-румындық тілінің лексикалық қалдығын көрсетеді. Димитрие Кантемир "Осман империясының өсуі мен құлдырауы тарихы" еңбегінде Молдавия Богдан III басшылығымен Осман билігіне бағынған кезде, османдар Молдавияны "Ақ ифлак" немесе "Ақ влах" (яғни ақ валахтар) деп атаған, ал валахтар "Қара ифлак" немесе Кара влах (яғни қара валахтар) деп аталғандығын айтады. "Қара влахтар" шындығында "Солтүстік влахтар" дегенді білдіруі мүмкін, себебі түрік тіліндегі "кара" сөзі "қара" мағынасын білдіргенімен, көне түрік тілінде "Солтүстік" дегенді де білдіреді. "Moro/mavro/mauro vlasi" этнонимі мен фразаның бірнеше түсіндірмелері бар. "Моровласи" атауын серб-хорват тілінде тікелей аударғанда "Қара влахтар" деген мағынаны береді. "Қара" сөзі олардың қоңыр матадан тігілген киімдерін білдіреді деп есептелген. 17 ғасырдың венециялық далматин тарихшысы Иоганн Люциус бұл сөздің жағалау аймақтарындағы "ақ римдіктермен" салыстырғанда "қара латындықтар" дегенді білдіретінін айтқан. 18 ғасырдың жазушысы Альберто Фортис "Дальмацияға саяхат" (1774) атты кітабында, онда ол морлахтар туралы кеңінен жазған, бұл сөздің славян тілінен шыққандығын ойлады. 18 ғасырдың жазушысы Иван Ловрич Фортистің еңбегін қарастырып, оның "more" (теңіз) және "(v)lac(s)i" (күшті) ("теңіз жағасындағы күшті адамдар") сөздерінен шыққандығын болжады, сондай-ақ гректер Жоғарғы Влахияны Мауровлахия деп атаған және моралхалар осы атауды өздерімен бірге әкелгенін айтты. Цицерон Погирк пен Эла Козма да осыған ұқсас түсіндіру ұсынады, бұл "Солтүстік латындықтар" дегенді білдіреді, бұл Индоевропалық практикасынан туындаған, түстер арқылы тараптарды көрсету. Басқа теориялар бұл сөздің Morea түбегінен немесе Доминик Мандичтің айтуынша, Африкалық маврлардан шыққандығын көрсетеді.

Ерте тарих

Морлахтардың қолданылуы алғаш рет 1344 жылы, Курякович пен Нелипич отбасыларының графтары арасындағы қақтығыс кезінде Моролакорум Книн мен Крбава айналасындағы жерлерде айтылған кезде расталды. Морлахтар термині бірінші рет Хорватия құжаттарында Влахтардың пайда болуымен бір мезгілде кездеседі; 1321 жылы Крк аралындағы жергілікті діни қызметкер шіркеуге ("Влахтар деп аталатын Кнеже жерлеріне") жер берді, ал 1322 жылы Влахтар Младен Шубичпен одақтасты, Трогирдің ішкі аймағындағы шайқаста. Мужичтің айтуынша, бұл ертегі құжаттарда Влах және Морлах терминдерінің арасында ешқандай айырмашылық жоқ. 1352 жылы Задар тұзды Венеция Республикасына сату туралы келісімде, Задар Морлахи және басқалар құрлық арқылы экспорттаған тұздың бір бөлігін сақтап қалды. 1362 жылы Морахорумдар Трогир жеріне рұқсатсыз қоныс тепкен және оны бірнеше ай бойы жайылым ретінде пайдаланған. 1388 жылы жазылған Сенж статутында франкопандар Мороулахи туралы айтып, таудан түскенде жайылымға қанша уақыт кететінін анықтаған. 1412 жылы Мурлахолар Островица бекінісін Венециядан басып алды. 1417 жылдың тамызында Венеция билігі Швейнсктегі қауіпсіздікке қауіп төндіретін "Морлахтар мен басқа славяндар" туралы алаңдады. 1450 жылы Шибеник билігі моралхтарға және өздерін хорваттар деп атаған кейбір влахтарға қалаға кіруге рұқсат берді, олар сол кезде бірдей экономикалық және әлеуметтік жағдайда болды. Ғалым Файнның айтуынша, ертедегі влахтар ХІV ғасырдан бұрын Хорватия аумағында өмір сүрген болуы мүмкін, олар романдық иллирлер мен славяндық роман тілінде сөйлейтін адамдар ұрпағы. XIV ғасырда Влахтар қазіргі Хорватияның көп бөлігінде, солтүстік Крик аралынан бастап Велебит және Динара тауларының айналасында және оңтүстік Крика және Четина өзендерінің бойында өмір сүрді. Бұл влахтар 14 және 15 ғасырдың аяғында роман тілінен айырылып қалды немесе кем дегенде екі тілді болды. Олар славян тілін қабылдағандықтан, олардың "влахалық" бірден-бір ерекшелігі - мал бағыу болды. Бұл туралы 12-ші ғасырдағы Анна Комнене жазған "Алексиада" кітабының сегіз кітабының үшінші тарауында айтылған. "Влах" термині көптеген ортағасырлық құжаттарда кездеседі, ол көбінесе басқа этнонимдермен бірге аталады, сондықтан Зеф Мирдита бұл тек әлеуметтік кәсіби категорияға қарағанда көбірек этникалық деп мәлімдейді. Қазіргі Истро румындары Морлахтардың қалдық тармағы болуы мүмкін. Истро румындары және басқа лахтар (немесе моралхтар) 1400 және 1600 жылдар аралығында түрлі апатты індет пен соғыстардан кейін Истрияға (және таулы Цицарияға) қоныстанды, олар Крк аралына дейін жетті. 1465 және 1468 жылдары "Морлах" судьясы Герг Бодолич пен "Влах" шаруасы Микул туралы айтылады, Крк және Цриквеницада сәйкесінше. 15 ғасырдың екінші жартысында католик моралхалар (негізінен хорват влахалары) оңтүстік Велебит және Динара аймағынан Крик аралына көшіп келді, сонымен қатар шығыс роман тілінде сөйлейтін халықпен бірге. Венеция Истрияны (және Ćićarija) колонизациялады 1520-жылдардың басында, Тихомир Дьорджевич "Влах" атауы тек шынайы Влахтарға немесе сербтерге ғана емес, сонымен қатар жалпы мал өсірушілерге де қатысты екендігі туралы бұрыннан белгілі фактіге назар аударды. 1579 жылы Далматиядағы серб тайпасы ретінде түсінілетін бірнеше моралхтар тобы көшіп келіп, әскери отаршылар ретінде жұмысқа орналасуды өтінді. Бастапқыда осы иммигранттар мен қалыптасқан Uskoks арасында кейбір шиеленістер болды. Олардың қызметі ускоктармен бірдей болды. Олардың әскери қызметі оларға жер берді, оларды соттан босатты және оларды толық қарыз заңдарынан босатты (тек 1/10-нан түсім), сондықтан көптеген адамдар "Морлах" немесе "Влах" әскерлеріне қосылды. Сол кездегі эпостық поэзияда санамаланған кейбір белгілі морлах әскери басшылары: Янко Митрович, Илия және Стоян Янкович, Петар, Илия және Франжо Смильяннич, Стьепан және Марко Сорич, Вук Мандушич, Илия Перяхика, Шимун Бортулачич, Божо Милкович, Станислав Сочивица және графтар Франжо және Юрай Поседарски. және 18-ғасыр жазушылары Иоганн Готфрид Хердер және Иоганн Вольфганг фон Гёте, өз өлеңдерін "Морлакиш" деп атады. 1793 жылы Венециядағы карнавалда Морлахтар туралы Gli Antichi Slavi ("антик славяндар") атты пьеса қойылды, ал 1802 жылы ол Le Nozze dei Morlacchi балеті ретінде қайта қарастырылды. ХХ ғасырдың басында олар әлі де ерте заманның ескерткіштері ретінде қарастырылып, варварлық адамдар үшін бір сөз ретінде қарастырылды. Томас Грэм Джексон Морлах әйелдерін жартылай жабайылар ретінде сипаттады, олар "индіяндық скваулардың түрін беретін кестеленген leggings киген". ХХ ғасырында Элис Ли Моке, көптеген басқа саяхатшы әйелдер сияқты, 1914 жылғы саяхаттық очеркі Delightful Dalmatia-да Морлах әйелдері мен еркектерінің ұлттық костюмдерінің "варварлық сұлулығын" баса көрсетті, ол "Зара алаңына сахналық көрініс сияқты көрінетін", және жаңа өркениеттің келуіне өкінді. Балқанда бұл термин қаралап, таудан келген және артта қалған адамдарды білдіретін болды, және моралхтардың өзі бұл атаудан жиі жақтырмады. Итальяндық ірімшік Morlacco, сонымен қатар Morlak, Morlach, Burlach, немесе Burlacco деп те аталады, Морлах шаруалары мен орманшылардың құрметіне аталған, олар Монте Граппа аймағында өмір сүрген және оны жасаған. "Morlacchi" әлі де итальяндық фамилия ретінде кездеседі.