Кіріспе

Effendi немесе effendy (efendi;; бастапқыда) – «мырза», «әмір», немесе «қожайын» мағынасындағы ақсүйек атағы, әсіресе Осман империясы мен Кавказда қолданылған. Атақтың өзі және оның басқа түрлері ортағасырлық грекше aphentēs сөзінен, ал ол ежелгі грекше authentēs сөзінен (яғни, «қожайын») шыққан. Бұл – ағылшынша «Sir» сөзімен тең құрметті немесе сыпайылық білдіретін атақ. Ол Осман және Византия империяларында қолданылған. Атақ, қолданылған кезде, жеке есімнен кейін келеді және көбінесе білімді мамандықтардың өкілдеріне, сондай-ақ бей немесе паша дәрежесіндегі мемлекеттік қызметкерлерге беріледі. Мысалы, сұлтанның бас дәрігері хеким эфенди атағын алып отырған. «Менің қожайыным» деген мағына беретін efendim сөзін бұрын құлдар қолданған, ол қазіргі кезде ресми сөйлеуде жиі кездеседі, телефонға жауап беретін кезде немесе кейбір жағдайларда «кешіріңіз» дегенді алмастыру үшін қолданылады (мысалы, бір нәрсені қайталап сұрағанда). Осман дәуірінде жеке есімнен кейін ағадан кейін ең көп қолданылатын атақ – эфенди болған. Мұндай атақ «білімді адамды» білдірген, яғни, ол зайырлы мемлекеттік мектепті (rüşdiye) бітірген, тіпті осы эфендилердің көпшілігі бұрын діни студенттер немесе мұғалімдер болған болса да. Люси Мэри Джейн Гарнет 1904 жылғы «Қала және ауылдағы түрік өмірі» еңбегінде Осман империясының христиандары, әйелдері, муллалары, шейхтары және Осман әулетінің мүшелері эфенди атағын ала алатынын, бұл атақтың «француз тіліндегі Monsieur сияқты мәні бар» екенін және ол «Ұлыбританиядағы 'Esquire' сияқты белгісіз екі дәстүрлі атаудың» бірі екенін жазды. Түрік Республикасының билігі шамамен 1930 жылдары бұл атақты жойды.

Этимология

Осман түрік сөзі [[wikt:افندی#Осман түрік тілі, қазіргі түрік тілінде [[wikt:efendi#Түрік тілі, ортағасырлық грек тілінің αφέντης aféndēs сөзінен, Византиялық грек тілінің ἀφέντης aphéntēs сөзінен, ал ежелгі грек тілінің [[wikt:αὐθέντης#Ежелгі грек тілі authéntēs сөзінен алынған, мағынасы "еге, автор, іс жасаушы, жасаушы" (содан "authentic" сөзі шыққан). Бұл сөз 1465 жылға дейін Византия ақсүйектеріне қатысты грек атағы ретінде кеңінен қолданылған, мысалы, кардинал Бессарионның Томас Палеологтың балалары туралы хаттарында айтылған.

Басқа қолданыстар

Эфенди сондай-ақ шығыс (Жер орталық теңізі немесе Таяу Шығыс) елдерінде жоғары білімді немесе әлеуметтік жағдайы жоғары адамға берілетін лауазым деп есептелді. Ол эсквайрға ұқсас, ал Мұхаммед Әли әулеті тұсында Мысырда бейден төмен тұратын және мысырлықтар арасында кеңінен қолданылған. Эфенди әлі де Мысыр, Иордания және Түркияда (сондай-ақ бұрынғы Осман мемлекеттерінің кейбіреулерінде) құрметті атау ретінде қолданылады. Ол «кешіріңіз?» деген сұрақты өте әдепті түрде білдіретін أفندم؟ afandim?, efendim сөздерінің бастауы болды және телефонға жауап беру үшін де қолданылады. Британдық Шығыс Африка мен Германиялық Шығыс Африканың отарлық әскерлері Осман империясының билігінде номиналды түрде болған египет армиясының судандық әскерлерінен құрылды. Осы бөлімдер Шығыс Африкаға эфенди лауазымын әкелген бірнеше офицерлермен бірге келді, соның салдарынан бұл лауазым екі отарлық әскердің еуропалық емес офицерлері үшін қолданыла берді. Бүгінгі күнге дейін суахили тіліндегі «афанде» сөзі Кения, Танзания және жақында Руанда армияларындағы офицерлерге арналған тілдесу формасы болып табылады. Эфенди (Губернатордың офицері) – африкалық сарбаздардың Корольдің Африкалық атқыштарында (KAR) және басқа британдық отарлық қосымша күштерінде 1961 жылға дейін жете алатын ең жоғары шен болды (содан кейін офицерлік шенге өтуге мүмкіндік болды). Олар Британ Үндістан армиясындағы вице-корольдің офицерлерімен теңестірілді. Эфендидің билігі басқа KAR әскерлеріне (аскарилерге) ғана шектелді, ал ол ақ әскерлерге қолбасшылық ете алмады. KAR шені 1930 жылдары қолданыстан шығарылып, 1956 жылы қайта енгізілді. Эфенди сонымен қатар Германияның Шығыс Африкасындағы Schutztruppe-де еуропалық емес офицерлік шені болды. Мұндай жағдайда, Эфендилер ақ офицерлер сияқты кайзердің комиссиясымен емес, губернатордың жарлығымен жоғарылатылды. Эфендилердің ақ әскерлерге билігі болған жоқ. Schutztruppe-де бұл шен Османдық текті басқа шендермен бірге, мысалы, «Цхауш» (сержант) және «Омбаша» (корпорал) қолданылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде үлгілі қызметі мен басшылығы үшін аскарилердің бас сержанттары Эфенди шеніне көтерілді. Босния мен Герцеговинада «Ефендия» мұсылман дін қызметкерлерін білдіреді. Индонезия мен Малайзияда «Effendi» есім ретінде қолданылуы мүмкін. Пәкістан мен Үндістанда «Effendi» – Түркиядан немесе Ауғанстаннан көшіп келген әулеттердің тегі болуы мүмкін. Ауғанстанда Дуррани тайпасының бұрынғы билеуші Баракзай руының кейбір мүшелері «Effendi» немесе «Affandi» нұсқасын тегі ретінде қолданады. Қытайда «Effendi» (阿凡提) көбінесе Насретдинге сіңірген. Джаз пианинісі МакКой Тайнердің «Effendi» атты бір композициясы бар. Ол оның тұңғыш альбомы Inception-да жарияланған. Шоги Раббани деген атпен туған Шоги Эффенди шеніне жастық шағында Абдул-Бахадан ие болды. Бүгінгі ұйғыр түркі тілінде қолданылатын «апанди» сөзі – «эфенди» сөзінің бір түрі. Апанди – жай ғана шебер.