Кіріспе

Голландиялық математик (1903–1996)

Бартель Леендерт ван дер Вэрден (; 2 ақпан 1903 – 12 қаңтар 1996) – голландиялық математик және математика тарихы бойынша маманы.

Білім және ерте мансап

Ван дер Вэрден 1919 жылдан 1926 жылға дейін Амстердам және Геттинген университеттерінде жоғары математиканы оқыды. Ол Германияның Геттинген қаласында Эмми Нётердің күшті ықпалына ішкі ден болды. Амстердам университеті оған Хендрик де Врис басшылығымен алгебралық геометрия тақырыбында докторлық диссертация қорғағаны үшін ғылым докторы (Ph.D.) дәрежесін берді. Геттинген университеті оған 1928 жылы хабилитация ғылыми дәрежесін берді. Сол жылы, 25 жасында, ол Гронинген университетінде профессорлық қызметке тағайындалды. 27 жасында Ван дер Вэрден абстракт алгебра саласындағы екі томдық "Заманауи алгебра" атты маңызды еңбегін жариялады, ол әлі де жиі сілтеме жасалады және бұл тақырыпты толыққанды және жүйелі түрде қарастырған алғашқы еңбек болуы мүмкін. Бұл жұмыс Эмми Нётер, Дэвид Гильберт, Рихард Дедекинд және Эмиль Артиннің көптеген зерттеулерін жүйеледі. Келесі жылы, 1931 жылы, ол Лейпциг университетінің профессоры болып тағайындалды. 1929 жылдың шілде айында математик Франц Реллихтің қарындасы Камилла Джулиана Аннаға үйленді, олардың үш баласы болды.

Нацистік Германия

Нацистер билікті басып алғаннан кейін және Екінші дүниежүзілік соғыс барысында Ван дер Вэрден Лейпцигте қалып, нацистік Германиядан Принстон мен Утрехтке кету мүмкіндіктерін пайдаланбады. Бірақ ол нацистерді сынады және голландиялық азаматтығынан бас тартудан бас тартты, осы екі жайт та оған қиындықтар келтірді.

Соғыстан кейінгі мансап

Соғыстан кейін Ван дер Вэрден Лейпцигке (кейіннен кеңес бақылауында болған) оралудың орнына Нидерландыға репатриацияланды, бірақ Нидерландының академиялық жүйесінде қызмет табуға күресті, өйткені Германияда өткен уақыты оның саяси көзқарастарына күмән тудырды, сондай-ақ Брауэрдің Гильберт мектебінің математикасына қарсылығы да себеп болды. Джонс Хопкинс университетінде бір жыл қонақтап, екі жыл жартылай штаттан жұмыс істегеннен кейін, 1950 жылы Ван дер Вэрден Амстердам университетінің математика кафедрасын басқарды. 1951 жылы ол Цюрих университетіне көшті, онда қалған өмірін өткізіп, 40-тан астам PhD студенттерін басшылыққа алды. 1949 жылы Ван дер Вэрден Нидерланды Корольдік өнер және ғылым академиясының мүшесі болды, ал 1951 жылы ол шетелдік мүше болып қайта сайланды. 1973 жылы ол Pour le Mérite орденімен марапатталды.

Үлестер

Ван дер Вэрден ең көп танылғаны абстрактілі алгебра саласындағы еңбектерімен. Ол сондай-ақ алгебралық геометрия, топология, сандар теориясы, геометрия, комбинаторика, анализ, ықтималдық және статистика, кванттық механика туралы жазған (ол мен Гейзенберг Лейпцигте бірге жұмыс істеген). Өмірінің соңғы жылдары математика мен ғылым тарихына қызығушылық танытты. Оның тарихи еңбектерінің қатарында: «Ontwakende wetenschap» (1950), ағылшын тіліне аударылған «Science Awakening» (1954), «Кванттық механиканың бастаулары» (1967), «Ежелгі өркениеттердегі геометрия және алгебра» (1983) және «Алгебра тарихы» (1985) кітаптары бар. Ван дер Вэрденнің 1000-нан астам ғылыми шәкірттері болған, олардың көпшілігі оның үш студенті – Дэвид ван Данциг (Ph.D., Грониген, 1931), Герберт Сейферт (Ph.D., Лейпциг, 1932) және Ханс Рихтер (Ph.D., Лейпциг, 1936, Пол Коэбенің де кеңесімен) арқылы тәрбиеленген.