Кіріспе

Қойдың жүнін қырқу процесі – қойдың жүндік қабығын кесу арқылы жүзеге асырылатын шара. Жүнді қырқатын адам – қой қырқышы деп аталады. Әдетте, әрбір ересе қой жылына бір рет қырқылады (аймаққа байланысты, қой "қырық", "қырқылған" немесе "құрғақ" [Австралияда] деп те айтылады). Жылдық қырқу көбінесе қырқу үйімен жүзеге асырылады, бұл құрылыс күн сайын жүздеген, кейде 3000-нан астам қойды өңдеуге арналған. Қырқыштар мен оларға көмектесетін жұмысшылар тобы – қырқу бригадасы деп аталады. Қойлар климатқа, шаруашылық қажеттіліктеріне, жүн сарлаушының және қырқыштардың болуына қарай жылдың кез келген мезгілінде, тіпті қыста да қырқылады. Едігелер әдетте жылы айларда тоқтылау алдында қырқылады, бірақ суық климаттағы қыста қозылардың денсаулығын сақтау үшін қырқымау туралы шешім қабылданады. Дегенмен, таулы аймақтарда едігелерді қырқудан бұрын тауға қарай бағыттап, жаңа туған қозыларды ауа райының әсерінен қорғауға болады. Қырқылып қалған қойлар аязды жағдайға төзімді, бірақ жас қойлар, әсіресе суық, ылғалды және желді ауа райында (тіпті салқын жазда да) қиындық көреді. Мұндай жағдайда оларды ауа райы жақсарғанша бірнеше түнге жабық жерге қояды. Кейбір қойларды қаптамалы тарақтармен қырқуға болады, бұл суық айларда жануардың денесінде көбірек жүн қалдырып, оны қорғайды. Қой қырқу – бұл спорт түрі де саналады, және оның жарыстары әлемнің әртүрлі елдерінде өткізіледі. Көбінесе бұл шара көктем мен жаздың арасында жасалады.

Индустрияға дейінгі Еуропа

Еуропаның ең көне қаласы Кнос өзінің байлығын қой жүнінен алған. Сызықтық В тақташаларының ең ірі тобы – негізінен қой қырқылу туралы жазбалардың үлкен мұрағаты, сонымен қатар қой өсіру туралы да мәліметтер бар. Орта ғасырлардағы ағылшын жүн саудасы – ағылшын экономикасының ең маңызды факторларының бірі болды. Қойдың негізгі қырқылуы орта ғасырлық Англияда жыл сайынғы маусым айындағы жазғы орталық шара болып есептелді, оның шыңы – қой қырқылу тойы. Қойларды жуу – бұл әдеттегі практика болып келген.

Жүнді алу

Қойды қырқып жатқан адам ұстап алады, ұстау қамалынан алып, қырқу тақтасындағы "орнына" жеткізеді. Ол механикалық қол құралымен (төменде қырқу құрылғыларын қараңыз) қырқылады. Жүнді 1950 жылы Годфри Боуэн жасаған тиімді қозғалыстар жиынтығы (Боуэн техникасы) немесе 1963 жылы әзірленген және Австралиялық жүн корпорациясы тарапынан қолданылған Tally Hi әдісі арқылы алып тастайды. Tally Hi әдісін қолданғанда қойлар аз қарсылық көрсетеді, бұл қырқып жатқан адамға түсетін жүктемені азайтады және әр қойды қырқуға шамамен 30 секунд үнемдейді. Қырқып жатқан адам қойдың ішкі жүнін алып тастаудан бастайды, ал осы кезде қой қырқылып жатқанда, жүннің негізгі бөлігін жұмысшы бөліп алады. Кәсіби немесе "шебер" қырқыш әдетте екі-үш минут ішінде қойдың өлшемі мен жағдайына байланысты, қойды айтарлықтай белгілемей немесе кеспей, жүнін алып тастайды – ең жақсы жарыс қырқуда екі минуттан да аз уақыт алады. Қырқылған қой босатылып, едендегі немесе қабырғадағы шұңқыр арқылы тақтадан шығарылып, сыртқы санау қамалына жеткізіледі. Австралиядағы CSIRO жүн талшықтарында табиғи үзіліс тудыратын инъекциялық белокты қолдана отырып, қойды механикалық емес қырқу әдісін жасады. Жүнді ұстап тұруға арналған тор орнатылғаннан кейін, қойға белок егіледі. Апта өткен соң тор алынғанда, жүн бөлініп, қолмен алынады. Кейбір тұқымдарда осыған ұқсас процесс табиғи түрде жүзеге асады.

Қалпақ жүннен жасалған

Қойдың барлық жүнін алып тастағаннан кейін, жүнді таза жағымен төменге қарай жүн үстелге лақтырады (Жаңа Зеландия мен Австралия қораларында әдетте rouseabout немесе rousie деп атайды). Жүн үстелінің беті шамамен 12 см аралықпен орналасқан тақташалардан тұрады. Бұл жүннің қысқа бөліктерін, түйіршіктерін және басқа да қоқысты жүннің астына бөлек жинауға мүмкіндік береді. Содан кейін жүннің бір немесе бірнеше роликтерімен жүннің терлі бөліктері мен басқа да қажетсіз бөліктері алынып тасталады. Алынған бөліктер көбінесе қысқа, тұқымды, тораңды немесе шаңды жүннен тұрады, бұл әлі де өнеркәсіпте пайдалы. Сондықтан олар бөлек контейнерлерге салынып, жүнмен бірге сатылады. Сондай-ақ, үстелдегі жүннен алынған нәжіс, терінің кішкене бөліктері немесе бұтақтар мен жапырақтар сияқты заттар жүн мен жүнді ластамау үшін жүн үстелінен біршама қашықтықта тасталады. Жүнді тазалаудан кейін, оны бүктеп, роликке орап, сапасын тексеру үшін жүн сорттау процесі жүргізіледі, бұл жұмысты тіркелген және білікті жүн сорттаушы жасайды. Жүннің түріне қарай, жүн балын жасауға жеткілікті жүн жиналғанда, оны жүн контейнеріне орналастырып, сығады (механикалық қысыммен).

Қайықтап жүзу

Кейбір примитивті қойларда (мысалы, көптеген Шетланд қойларында) көктемде жүн өсуінде табиғи үзіліс болады. Көктемнің соңына қарай бұл жүннің денеден ажыратыла бастауына себеп болады, және оны кеспей, қолмен жұлып алуға болады – бұл "руинг" деп аталады. Әр қой бұл сатыға әртүрлі уақытта жетеді.

Қалқалау құрылғылары

Қолданылатын құрал қандай болсын, қой қырқушылар оны таза ұстауға көңіл болуы керек, осылайша мал басында аурудың таралуын алдын алуға болады. Жақында Австралия мен Ұлыбританияда пышақпен қырқу қайтадан дамыды, бірақ көбінесе коммерциялық емес, спорттық мақсатта. Кейбір жарыстарға 30-ға жуық қатысушы жиналды, тіпті пышақпен қырқушылар үшін арнайы жарыс алаңдары да құрылды.

Бұршақ қайшылар

Блед қайшысы – қайшыға ұқсас екі бледтен тұрады, алайда, оның ілмегі ұшынан ең алыс (ортасында емес) жағында орналасқан. Қырқушы бледтерді қысып жабу арқылы кесу жиектері бірімен-бірі өтеді және қойдың терісіне жақын жүнді қырқып алады. Блед қайшылары бүгін де қолданылады, бірақ көлемі шектеулі. Блед қайшылары қойдың үстінде біршама жүн қалдырады, бұл Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралындағы Кентербери таулы аймағы сияқты суық климатқа ыңғайлы, онда жыл сайын шамамен жарты миллион қой блед қайшысымен қырқылады. Электр қуаты жоқ аймақтарда блед қайшысы – жалғыз мүмкіндік. Австралияда бледтер көбінесе тұқымдық қошқарларды қырқу үшін қолданылады.

Машиналық қайшылар

Қолмен жұмыс істейтін қайшылар, немесе қыштағыштар, адам шашын қырқу машинасына ұқсас принципте жұмыс істейді: қуатпен қозғалатын тісті пышақ – кескіш, тарақтың бетімен алға-артқа жылжып, жануардан жүнді кесіп алады. Алғашқы машиналық қайшылар бекітілген қолдық механизм арқылы, тек екі жалғауыш буыны бар валмен байланыстырылды, бұл қозғалыс аясын шектеді. Кейінгі модельдерде қолды жануарға қолайлырақ орналастыру үшін көбірек буындар қарастырылған. Көптеген жағдайларда, қолмен жұмыс істейтін механизмдерді басқару үшін әрбір тұрақтағы электрмоторлар қолданылады. Буынды қол иілгіш валмен алмастыру да жиі кездеседі. Шағын моторлар мотордың өзін қыштағыштарға орналастыруға мүмкіндік берді, бірақ олар кәсіби мамандықтарда жиі қолданылмайды, себебі мотордың салмағы мен ұзақ пайдалану кезінде бөлінетін жылу қолайсыздық тудырады.

Жануарлардың әл-ауқаты

Жануарларды қорғау ұйымдары қойларды қырқу кезінде оларға қатысты зорлық-зомбылық туралы алаңдаушылық білдіріп, жүн өнімдерін сату мен сатып алуға қарсылық көрсетті. Қой қырқып жұмыс істейтіндерге сағатына емес, қырқылған қойдың санына қарай ақы төленеді, сондай-ақ, арнайы оқыту немесе аттестаттау талаптары жоқ. Осы себепті жылдамдыққа дәлдік пен жануарға деген қамқорлықтан басымдық беріледі деп айтылуда. 2013 жылы аты-жөнін жасырған бір қырқыш жұмысшылардың жануарларды зорлықпен ұстауының фактілерін хабарлады, ал Австралия жұмысшылар одағының өкілі бұл туралы "қырқыштар қойлардың көзін ойып, жақ сүйектерін сындырғанын" көргенін қосты. Австралиялық Wool Innovation ұйымы жануарлардың қамын ойлауды басты назарда ұстайтынын мәлімдеді. Австралияның жүнді қырқушылар қауымдастығы тергеуді "қолдады", ал Wool Producers Australia президенті Джефф Фискен видеода көрсетілген мінез-құлықтың "қабылданбайтын және қолдау көрсетілмейтін" екенін айтты, бірақ "біз бұл видеоның жүн қырқушылардың 99,9% көпшілігін көрсетпейтініне сенімдіміз, және бұл қырқушылар да оған наразы болар еді" деді. Австралиялық жұмысшылардың қойларды зорлықпен ұстауының жаңа бейнелері мен суреттері анонимді дереккөздер арқылы жарияланды, олардың бір бөлігі жануарлар фермаларындағы зорлық-зомбылық туралы австралиялық деректі фильмі "Доминион" ішіне енгізілді. Австралияның қырқушылар қауымдастығы бұл оқиғаға қатысты ешқандай мәлімдеме жасаған жоқ.

Австралияда

Click Go the Shears – 1891 жылға дейінгі дәстүрлі австралиялық халық әні, ол қырқыш топтарының күнделікті өмірін баяндайды. Австралиялық суретші Том Робертстің "Қошқарларды қырқу" картинасы Австралиядағы мал өсіру мәдениетінің немесе "жердегі өмірдің" символындай болып табылады. Ол Майкл Лейнингтің "Шиферлерді соғу" пародисінде көрініс тапқан. Австралияның байлығының XX ғасырдың бір бөлігінде қойдың арқасына тірегені туралы айтылған сөздің бұрынғыдай күші жоқ. 2001 жылы Австралияның Харди шығанағындағы Мэнди Фрэнсис Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы Уолча қаласындағы көше жиһаздары жобасы үшін қара түсті орындық жасады. Бұл орындық қырқу өнері мен өнеркәсібіне байланысты тісті гарлылар, кескіштер, жүн үстелдері және торлардан шабыт алды. 2010 жылдың маусым айындағы Австралияның ұзақ демалыс күндері 111 машиналық және 78 қолмен қырқушы 6000 мерино қойы мен 178 қошқарды тарихи 72 орындық Солтүстік Туппал станциясында қырқып шықты. Осы оқиғаны көрген үшін 107 жүн ұстаушы, сарапшы және 10 000-нан астам келуші болды. Осы демалыс күндері Том Робертстің "Қошқарларды қырқу" картинасындағы көрініс келушілер үшін екі рет қайта жандандырылды. Жүн бағасының төмендеуіне, құрғақшылыққа және басқа да апаттарға байланысты Австралиядағы көптеген станциялар енді қой өсірмейді, бірақ олардың қырқу сарайлары әртүрлі материалдар мен стильдерде сақталған және мұраны сақтау мекемелері үшін зерттеулер мен құжаттамалардың нысаны болып табылады. Кейбір шаруалар жабдықтарды немесе сарайларды бұзуға асықпайды, көптеген қолданылмайтын сарайлар бұрынғы қалпында сақталып тұр.

Конкурстар

Қойларды қырқу және жүнмен жұмыс істеу жарыстары әлемнің кейбір елдерінде, әсіресе Ирландияда, Ұлыбританияда, Оңтүстік Африкада, Жаңа Зеландияда және Австралияда тұрақты түрде өткізіледі. Қойларды қырқу – қиын жұмыс болғандықтан, барлық жабдықтар мен қойларды жылдам қырқып жүретін шеберлер әдетте өте жақсы физикалық жағдайда және жақсы оқытылған болады. Уэльсте қой қырқу жарысы – елдің ең ірі ауыл шаруашылығы көрмесі саналатын Корольдік Уэльс көрмесінің бір бөлігі, ол Буилт-Уэллс қаласының жанында өткізіледі. Әлемдегі ең ірі қой қырқу және жүнмен жұмыс істеу жарысы – «Алтын қайшы» Жаңа Зеландияның Вайрарапа аймағында өтеді. Әлем чемпионатын әр 2-3 жыл сайын әртүрлі елдер қабылдайды, ал осы шараны өткізген елдердің саны сегізге жетеді. Бірінші әлем чемпионаты 1977 жылы Англияның Бат және Вест көрме алаңында өтті, ал алғашқы машинамен қырқудың жеңімпазы Жаңа Зеландиядан Роджер Кокс болды. Қой қырқудан әлем чемпионатын өткізген басқа елдер: Жаңа Зеландия (3 рет), Англия (3 рет), Австралия (2 рет), Уэльс, Ирландия, Шотландия, Оңтүстік Африка және Норвегия. 13 әлем чемпионатының ішінде Жаңа Зеландия командалық машинамен қырқу байқауында 10 рет жеңіске жетті, ал әйгілі Жаңа Зеландиялық қой қырқышы Дэвид Фаган рекордтық 5 рет әлем чемпионы атанды. 2008 жылдың қазан айында бұл шара Норвегияда өтті. Бұл шараның ағылшын тілін білмейтін елде алғаш рет өткізілуі болды. Жаңадан тағайындалған машинамен қырқу әлем чемпионы – Жаңа Зеландиядан Пол Эйвери. Жаңа Зеландия командалық жарыста да жеңіске жетті, ал дәстүрлі пышақпен қырқу әлем чемпионы – Оңтүстік Африкадан Зивилелле Ханс. 2008 жылғы шараға рекордтық 29 ел қатысты. Келесі әлем чемпионаты 2019 жылдың шілде айында Францияда өтеді. Әлемдік пышақпен қырқуда Оңтүстік Африка және Лесото шеберлері, жақсы жүн машинамен қырқуда Австралия шеберлері, ал күшті жүн машинамен қырқуда Жаңа Зеландия шеберлері көш бастап отыр.