Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Румындық музыкалық күй стилі – дойна, бұл румындық музыкалық күй стилі, болуы мүмкін Таяу Шығыс түбірлерімен, румындық шаруа музыкасында және лютэряш музыкасында кең таралған. Ол клезмер музыкасына да сіңірілді. Осындай күйлер Шығыс Еуропа мен Балқан аймақтарында да кездеседі. Балқанның кейбір бөліктерінде осындай музыканы скарос немесе скару деп атайды.
Romanian musical tune style
The doina is a Romanian musical tune style, possibly with Middle Eastern roots, customary in Romanian peasant music, as well as in Lăutărească. It was also adopted into klezmer music. Similar tunes are found throughout Eastern Europe and the Balkans. In some parts of the Balkans this kind of music is referred to as scaros or scaru.
Шығу тегі және сипаттамалары
Бела Барток 1912 жылы Солтүстік Трансильванияда доинаны тапты және оны бірегей румын музыкасы деп санады. Украина, Албания, Алжир, Таяу Шығыс және Солтүстік Үндістанда ұқсас жанрларды тапқаннан кейін, ол олардың араб-парсы текті жанрлар отбасының бір бөлігі екеніне көз жеткізді. Ол румын доинасын ерекше түрде түрік/араб макам жүйесімен байланыстырды. Бартоктың тұжырымдамаларын кейбір румын этномузыкалық зерттеушілері қабылдамады, олар Бартокты румындарға қарсы көзқарас танытуда айыптады. Дегенмен, румын доинасы мен Таяу Шығыстың әртүрлі музыкалық формалары арасындағы ұқсастықтарды румын және румын емес ғалымдар кейіннен құжаттады. 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін лаутарилер таксимді әнге кіріспе ретінде жазып алды. Кейіннен таксимнің орнына доина келді, ол таксимге ұқсас болғанымен, толыққанды бірдей емес еді. Румын этномузыкалық зерттеушісі және музыкант Григорий Леше ирандық музыканттар тобымен бірге өнер көрсеткеннен кейін, Марамуреш доиналарының араб-парсы музыкасымен "жайлы туыстық байланысы" бар екенін байқады. Доина – еркін ырғақты, жоғары безендірілген (көбінесе мелизматикалық), импровизациялық ән. Импровизация көбінесе белгілі бір үлгіде (әдетте төмендейтін) жасалады, орындаушының көңіл-күйі мен қиялына сәйкес ноталарды рубато стилінде созу арқылы жүзеге асырылады. Әдетте, ұзартылған ноталар негізгі нотадан төртінші немесе бесінші интервалда орналасады. Шаруа доиналары көбінесе вокалды және монофониялық болып келеді, олар әр аймақта әртүрлі болатын вокалдық ерекшеліктерімен орындалады: үнсіз сөздер (măi, hei, dui dui, iuhu), көмекейлік дыбыстар, тұншықтырып жылау эффектілері және т.б. Ciobanului – қойшы доинасы. De dragoste – көбінесе махаббат туралы айтылатын халықтық форма; dragoste – «махаббат» дегенді білдіреді. De jale – ашық, қайғылы доина; jale – «қайғы» дегенді білдіреді. De leagăn – бесікке салу әні; leagăn – «бесік» дегенді білдіреді. De pahar – ішімдік әні; pahar – «ішімдік стаканы» дегенді білдіреді. Foaie verde – классикалық форма; сөзбе-сөз «жасыл жапырақ». Klezmer – Бессарабия және Молдавиядан шыққан еврей музыканттары орындайды.
Béla Bartók discovered the doina in Northern Transylvania in 1912 and he believed it to be uniquely Romanian. After he found similar genres in Ukraine, Albania, Algeria, Middle East and Northern India, he came to the belief that these are part of a family of related genres of Arabo Persian origin. He particularly linked the Romanian doina to the Turkish/Arabic Makam system. Bartók's conclusions were rejected by some Romanian ethnomusicologists, who accused Bartók of anti Romanian bias. Nevertheless, the similarities between the Romanian doina and various musical forms from the Middle East have been subsequently documented by both non Romanian and Romanian scholars. Until the first half of the 20th century, both lăutari were recorded using a taksim as an introduction to a tune. The taksim would be later replaced by the doina, which has been described as being similar, though not totally identical to the taksim. Romanian ethnomusicologist and musician Grigore Leşe, after performing with a group of Iranian musicians, noticed that the doinas of Maramureş have "great affinities" with the Arabo Persian music. The doina is a free rhythm, highly ornamented (usually melismatic), improvisational tune. The improvisation is done on a more or less fixed pattern (usually a descending one), by stretching the notes in a rubato like manner, according to the performer's mood and imagination. Usually the prolonged notes are the fourth or fifth above the floor note. The peasant doinas are mostly vocal and monophonic and are sung with some vocal peculiarities that vary from place to place: interjections (măi, hei, dui dui, iuhu), glottal clucking sounds, choked sobbing effects, etc. Ciobanului shepherd's doina. De dragoste popular form, usually about love; dragoste means "love". De jale mellow, mournful doina; jale means "grief". De leagăn a lullaby; leagăn means "cradle". De pahar drinking song; pahar means "drinking glass". Foaie verde classical form; literally "green leaf". Klezmer played by Jewish musicians from Bessarabia and Moldavia.
Ағымдағы жағдай
XX ғасырдың басында доина шаруалар әндерінің ең көп таралған түрі болған (кейбір аймақтарда – жалғыз түрі), бірақ бүгінде шаруалар өмірінен дерлік жоғалып кетті, сияқты шаруалар музыкасының көп бөлігі. Бұл процесс коммунистік кезеңде жаңа, «халықтық музыка» деп аталатын музыканың пайда болуымен күшейді, ол шаруалар стилін жұмсартатын жаңа орындау мәнерін әкелді. Дегенмен, доина Ардеал және Банат аймақтарындағы лаутарилер репертуарында әлі де жиі кездеседі. 1976 жылы BBC діни телебағдарламасы «Тәжірибе нұры» Георге Замфирдің «Doina De Jale» әнін тақырыптық ән ретінде пайдаланды. Epic Records бұл әнді жеке таспа ретінде шығарды және ол Ұлыбритания хит-парадында төртінші орынға ие болды. 2009 жылы доина ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне қосылды.
While at the beginning of the 20th century, the doina was the most common type of peasant song (in some areas the only type), today it has almost completely disappeared from peasant life, as most peasant music has. This process has been accentuated during the communist era, with the rise of the new, so called "popular music", bringing a new style of performance that diluted the peasant styles. The doina is still, however, common in the repertoire of the lăutari from Ardeal and Banat regions. In 1976 the BBC religious television programme The Light of Experience took Gheorge Zamfir’s recording of "Doina De Jale" as its theme tune. Epic Records released the song as a single and made it to number four in the UK charts. In 2009 the doina has been included in the UNESCO list of Intangible Cultural Heritage.