🇰🇿 Ондоль: дәстүрлі корей жылу жүйесі. Бұл үйдің еденін жылыту үшін дымқылды пештер мен тас плиталарды пайдалануды қамтиды. Тарихы және қазіргі қолданысы туралы біліңіз!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кореяның дәстүрлі еден асты жылу жүйесі (ондаль; '/ɒ//n//.//d//ɒ//l/, хангул=온돌; ) немесе гудеул (хангул=구들; ) – корейлік дәстүрлі сәулетте еден астын жылыту жүйесі. Бұл жүйе қалың тас еденнің астын жылыту үшін ағаш түтінінен тікелей жылу беру арқылы жұмыс істейді. Қазіргі қолданыста бұл кез келген еден асты жылу жүйесін немесе корей стиліндегі (батыс стилінен өзгеше) қонақ үй немесе жатын бөлмесін білдіреді. Дәстүрлі ондолдың негізгі бөліктері – агунги (ошақ немесе пеш), ол әдетте ас үй немесе бас жатын бөлмесінен қол жетімді, көлденең түтін жолдарымен төселген көтерілген тас еден және қарсы сыртқы қабырғадағы тік, жеке тұрған мұржа. Түтінді тарату үшін тас тіреулер немесе бөгеулер қолданылатын жылы еден тас плиталармен, сазбен және майланған қағаз сияқты су өткізбейтін қабатпен жабылады.
Traditional Korean underfloor heating system
Ondol (ONdol; '/ɒ//n//.//d//ɒ//l/, hangul=온돌; ) or gudeul (hangul=구들; ) in Korean traditional architecture is underfloor heating that uses direct heat transfer from wood smoke to heat the underside of a thick masonry floor. In modern usage it refers to any type of underfloor heating, or to a hotel or a sleeping room in Korean (as opposed to Western) style. The main components of the traditional ondol are an agungi (firebox or stove) accessible from an adjoining room (typically kitchen or master bedroom), a raised masonry floor underlain by horizontal smoke passages, and a vertical, freestanding chimney on the opposite exterior wall providing a draft. The heated floor, supported by stone piers or baffles to distribute the smoke, is covered by stone slabs, clay and an impervious layer such as oiled paper.
Шығу тегі
Қазіргі Солтүстік Кореяның археологиялық қазбаларында гудеулдің қолданыс іздері табылды. Шамамен б.з.д. 5000 жылға жататын, Солтүстік Кореяның Расон қаласындағы Сонбон ауданындағы неолит дәуірінің археологиялық ескерткішінде қазылған тұрғын үйде (өмжіп) гудеулдің айқын қалдықтары көрініс тапқан. Алғашқы ондольдер үйді жылыту және тамақ пісіру үшін қолданылатын гудеул ретінде пайда болды. Кешкі аспаздыққа күріш пісіру үшін пеште от жаққанда, оттың кіреберісі пештің жанында болғандықтан, жалын көлденең бағытта өршілді. Бұл маңызды болды, себебі түтін жоғары көтерілсе, жалын тым ерте сөніп қалуы мүмкін еді. Жалын түтін кіреберісінен өтетін кезде, түтінмен бірге өтуге арналған жолдар арқылы бағытталды. Пештің түтін арналарының үстіне толық бөлмелер салынды, осылай ондоль еденді бөлмелер құрылды.
Use of the has been found at archaeological sites in present day North Korea. A Neolithic Age archaeological site, circa 5000 BC, discovered in Sonbong, Rason, in present day North Korea, shows a clear vestige of gudeul in the excavated dwelling (움집). Early ondols began as gudeul that provided the heating for a home and for cooking. When a fire was lit in the furnace to cook rice for dinner, the flame would extend horizontally because the flue entry was beside the furnace. This arrangement was essential, as it would not allow the smoke to travel upward, which would cause the flame to go out too soon. As the flame would pass through the flue entrance, it would be guided through the network of passages with the smoke. Entire rooms would be built on the furnace flue to create ondol floored rooms.
Этимология
Гудэул термині корей тіліне тән сөз. Кореялық фольклор тарихшысы Сон Цзин Тэ (корейше Сон Цзин Тэ) (1900 – 1950-53 жылдардағы Корея соғысында жоғалған) мәліметінше, гудэул "қызыл ыстық тас" деген мағына беретін гуун дол (корейше) сөзінен пайда болған, ал оның айтылуы гудоль немесе гудул, содан кейін гудэул түріне өзгерген. Ондол термині қытай-корей тілінен енген және 19 ғасырдың соңында қолданысқа түскен. Басқаша атаулары: janggaeng (장갱), hwagaeng (화갱), nandol (난돌) және yeondol (연돌).
The term gudeul is a native Korean word. According to a Korean folkloric historian Son Jin tae [ko](孫晋泰) (1900 – missing during the 1950–53 Korean War), gudeul originated from guun dol (Korean), which means "heated stone", and its pronunciation has changed into gudol or gudul, and again into gudeul. The term ondol is Sino Korean and was introduced around the end of the 19th century. Alternate names include janggaeng (장갱), hwagaeng (화갱), nandol (난돌), and yeondol (연돌).
Палеолиттен неолитке дейінгі кезең
Ұзақ жылдар бойы ондолды пайдалану арқылы алғаш рет табылған деген мәлімет бар қираған орындарға Қытай Халық Республикасының Пекин қаласындағы Пэншан ауданындағы Жоукудиан қираған жерлері (шамамен 50000 ж.б.д. палеолит дәуірінен), Солтүстік Кореяның Солтүстік Хамгёнг провинциясының Хойеронг қаласындағы Хойеронг Одонг қираған жерлері және шамамен 5000 ж.б.д. неолиттік тұрғын үй (үй) қалдықтары саналатын Унги уезіндегі Гулпо порты кіреді. Ол жерде сол кездегі ондолдың айқын іздері табылған деген сөз бар.
The ruins that are said to have been first discovered using the ondol for a long time include the Zhoukoudian ruins of the Pengshan District in Beijing, the People's Republic of China, which are believed to be from the Paleolithic Age around 50000 B. C., the Hoeryong Odong ruins of Hoeryong in Hoeryong, North Hamgyong Province, North Korea, and the remains of Gulpo Port, which are believed to be a Neolithic residence (house) around 5000 B. C. in Unggi County, North Hamgyong Province. It is said that there are clear traces of the ondol found there at the time.
Қола дәуірі
Содан бері Корея түбегінде ондол 2000 жылдан астам уақыт бойы қолданылып келе жатқаны болжанып отыр, оның бастауы оттықпен жылытудың алғашқы түріне және қола дәуіріндегі Үш патшалық дәуіріндегі ұқсас әдіске дейін жетеді.
Since then, it is estimated that the ondol has been handed down for more than 2,000 years in the Korean Peninsula, considering that it originated from a primitive heating method with a fireplace and a year similar to the method of the Three Kingdoms from the Bronze Age.
Үш патшалық дәуірі
Ондол 4-шы ғасыр шамасындағы Хванхэдодағы Анак қабірінің №3 бейнесінде де бейнеленген, бұл ондолдың Когурёде де қолданылғанын көрсетеді.
The ondol was also painted on the mural of the Goguryeo tomb of Anak No. 3 in Hwanghae do around the 4th century, which was proof that the ondol was also used in Goguryeo.
Горео ~ Жосон әулеті
Горё дәуірінің соңынан бастап ондол бөлмелерден жасалған ыдыстар түрінде пайда бола бастады. Оны негізінен байлар қолданған, көбінесе аурулар мен қарттарға арналған бөлмелерде пайдаланған. Ондолды жасау, басқару және отынмен қамтамасыз ету қиын болғандықтан, ол сәнді жылыту жүйесі саналды. Жосон дәуірінде ондол бөлмедегі орындықтардың иерархиялық тәртібін белгілеу үшін пайдаланылды, пешке жақын жердегі төменгі орын – ең жоғары орын саналды. Жосон әулетінің жылнамасында 14 мамыр, патша Тхэцзюңнің билігінің 17 жылы (1417 ж.) сол кезде жаңадан құрылған Сонгюнванның студенттері арасында аурулар үшін ондол бөлмесі жасалғаны туралы жазба бар. Осыдан ондол бөлмелері толыққанды пайдаланбағанын көруге болады. Кейін, патша Седжонның билігінің 7 жылы (1425 ж.) Сонгюнванның ондолы 5 деңгейге дейін жеткізілді, ал барлық бөлмелер ондолмен жабдықталғанша 16 ғасырға дейін күтті. Жалпы, барлық төсек-орындар және ағаш едендер пайдаланылды. 1563 жылдың 4 ақпанында патшаның жатын бөлмесінде өрт болды. Оқиғаның мән-жайына қатысты түсіндірмелерде патшаның төсегінде орындықты жылыту үшін кішкентай ондол құрылысы жасалғаны, бірақ тас қате орналастырылып, от төсекке тиген кезде өрт шыққандығы айтылады. Жосон әулетінің жылнамасындағы 1624 жылдың 5 наурызындағы мақалада Тоғыздың бөлмесі де ондол бөлмесіне айналдырылғаны көрсетілген, себебі Тоғыздың бөлмесі Тоғыздың Панбаңда тұруына ыңғайсыз болды, бірақ Төрт Құдайдың қызметшілері тұратын барлық қабырғалар Гванхэгун дәуірінде ондолмен жабдықталған. Климат тым суық болғандықтан, 16 және 17 ғасырларда, сонымен қатар Кішкентай Мұз дәуірі деп аталатын кезеңде, ондол кеңінен таралды, ал Жосон дәуірінің соңында ондол қарапайым халықтың сабан үйлерінде кеңінен қолданылды.
From the end of the Goryeo Dynasty, the ondol began to appear in the form of canisters made of rooms. It was mainly used by the wealthy and mostly used in rooms for the sick and the elderly. It was considered a luxurious heating system in terms of difficulty in making, management, and fuel consumption. In the Joseon Dynasty, the ondol was used to establish a hierarchical order of seats in the room with the lower neck, a point close to the furnace, as the upper seat. In the Annals of the Joseon Dynasty on May 14, the 17th year of King Taejong's reign (1417), there is a record of making an ondol room for the sick among the students of Seonggyungwan, who were just established at the time. From this, it can be seen that the ondol room was not entirely used. After that, in the 7th year of King Sejong (1425), the ondol of Seonggyungwan was increased to 5 steps, and it was not until the 16th century that all of them became ondol rooms. In general, all beds were used and wooden floors were used. On February 4, 1563, there was a fire accident in the king's bedroom. Among the explanations of the circumstances at this time, a small ondol structure was made on the king's bed to heat the seat, and at this time, the stone was inadvertently placed incorrectly, and the fire broke out when the fire touched the bed. The article in the Annals of the Joseon Dynasty on March 5, 1624, shows that the Nine's room was also changed to an Ondol room because the Nine's room was not good for the Nine to stay in Panbang, although all the seawalls where the servants of the Four Godfathers lived were ondol during the Gwanghaegun period. The climate was exceptionally cold, so through the 16th and 17th centuries, which is also called the Little Ice Age, ondol became more and more common, and in the late Joseon Dynasty, ondol was widely used in thatched houses of ordinary people.
Ағымдағы
1962 жылдан бері ондол форматында жасалған ыстық су қазандықтары, дәстүрлі ондолдың орнына келді. Бұл жылу тиімділігін арттыруға және көміртек моноксидімен улану қаупін азайтуға мүмкіндік берді.
Since 1962, hot water boilers developed using the ondol format have replaced the traditional ondol to solve the problem of thermal efficiency while reducing the damage of carbon monoxide poisoning.
Қолдану
Ондал дәстүрлі түрде 1960 жылдарға дейін көптеген корей үйлерінде отыру, тамақтану, ұйықтау және басқа да демалыс орындары ретінде қолданылып келді. Кореялықтар еденде отыруға, төменгі үстелдерде тамақтануға және жұмыс істеуге дағдыланған, биік үстелдер мен орындықтарды пайдаланбайды. Пеште негізінен күріш шөптері, ауыл шаруашылығы өнімдерінің қалдықтары, биомасса немесе кез келген құрғақ отын жағылған. Қысқа мерзімді пісіру үшін күріш сабандары немесе егін қалдықтары жиі пайдаланылса, ұзақ пісіру және еденді жылыту үшін ұзақ жануға қабілетті отын қажет болды. Қазіргі су жылытқыштардан өзгеше, отын пісіру жиілігіне және маусымдық ауа райына байланысты күніне екі-бес рет сияқты, уақытылы немесе үнемі жағылған. Дәстүрлі ондолмен жылыту кезінде пешке жақын еден әдетте жылы болып, ең жылы орын ақсақалдар мен құрметті қонақтарға арналған. Ондалдың кемшіліктеріне көмір брикеттерін жағудан туындаған қоршаған ортаның ластануы және көміртек газымен улану кіретін. Сондықтан қазіргі корей үйлері басқа технологиялармен жылытылады. Американың белгілі сәулетшісі Фрэнк Ллойд Райт Жапонияда қонақ үй салғанда, жапон отбасының үйіне шақырылды. Үй иесі Кореяда ондолды бастан кешірген және өз үйіне ондол бөлмесін салған еді. Райт бұл жайтқа қатты әсерленіп, жылыту үшін ыстық суды пайдаланатын радиациялық еден жылыту жүйесін ойлап тапты. 1930 жылдары Райт бұл жүйені АҚШ-тағы Усониан үйлеріне енгізді. Ондал гидроникалық радиациялық еден жылытудың орнына, қазіргі заманғы үйлер, мысалы, көп қабатты үйлер ондол жүйесінің жаңартылған нұсқасын пайдаланады. Көптеген сәулетшілер ондолдың артықшылықтары мен пайдасын біледі және оны заманауи үйлерде қолданады. Ондол көптеген елдерге таралғандықтан, үйді жылыту жүйелерінің бірі ретінде қарастырылуда. Қазіргі ондол түпнұсқа нұсқасынан өзгеше. Кореялықтардың көпшілігі заманауи нұсқаларды қолданады, сондықтан дәстүрлі ондол жүйесін корей үйлерінде табу қиын. Солтүстік Корея әлі де қатал қыста тіршілік ету үшін көбінесе көмірді, биомассаның орнына пайдаланатын ондолдың негізгі дәстүрлі дизайнын қолданады.
Ondol had traditionally been used as a living space for sitting, eating, sleeping and other pastimes in most Korean homes before the 1960s. Koreans are accustomed to sitting and sleeping on the floor, and working and eating at low tables instead of raised tables with chairs. The furnace burned mainly rice paddy straws, agricultural crop waste, biomass or any kind of dried firewood. For short term cooking, rice paddy straws or crop waste was preferred, while long hours of cooking and floor heating needed longer burning firewood. Unlike modern day water heaters, the fuel was either sporadically or regularly burned (two to five times a day), depending on frequency of cooking and seasonal weather conditions. With the traditional ondol heating, the floor closer to the furnace was normally warm enough, and the warmest spots reserved for elders and honored guests. Ondol had problems such as environmental pollution and carbon monoxide poisoning resulting from burning coal briquettes. Thus, other technology heats modern Korean homes. The famous American architect, Frank Lloyd Wright, was building a hotel in Japan, and was invited to a Japanese family's house. The homeowner had experienced the ondol in Korea, and had built an ondol room in his house. Wright reportedly was so impressed that he invented radiant floor heating which uses hot water as the heating medium. Wright introduced floor heating to Usonian houses in the US in the 1930s. Instead of ondol hydronic radiant floor heating, modern day houses such as high rise apartments have a modernized version of the ondol system. Many architects know the advantages and benefits of ondol, and they are using ondol in modern houses. Since the ondol has been introduced to many countries, it is beginning to be considered as one of the systems of home heating. Modern ondol are not the same as the original version. Almost all Koreans use modern versions, so it is hard to find the traditional ondol system in Korean houses. North Korea still utilizes the basic traditional design of the Ondol that use mostly coal instead of biomass to survive the harsh winters.
Артықшылықтары мен кемшіліктері
Ондалдың бір артықшылығы – оның ұзақ уақыт бойы жылуды сақтап тұруы. Корея үйлерінде адамдар көбінесе түнде ұйықтамас бұрын отты сөндіреді, себебі ол таңға дейін жылы болады. Ондал жылуды бүкіл бөлмеге теңдей таратады, бірақ агунгиге жақын жері көбірек жылы болады. Ондалды батыстық радиатормен салыстырсақ: радиатордан шыққан жылу төбеге қарай көтеріледі, ал ондол еденді де, бөлмедегі ауаны да жылы ұстайды. Ондалдың тағы бір артықшылығы – оның бұзылуы мен жөнделуі туралы алаңдаудың қажеті жоқ. Ондал үйдің құрамында болады, сондықтан ол сирек бұзылады. Ондалға отын ретінде кез келген жанғыш материалды қолдануға болады, арнайы талаптар жоқ. Мешілер сияқты, немесе көмірмен қыздырылатын пештер бөлмеде күл қалдыратын болса, ондол бөлмеде ластану тудырмайды, оны таза және жылы ұстайды. Бірақ ондалдың да кемшіліктері бар. Ондал негізінен саз бен тастардан жасалады. Мұндай материалдардың қызуына көп уақыт керек, сондықтан бөлме де бірден жылымайды. Сонымен қатар, бөлменің температурасын реттеу де қиын.
One of the advantages of an ondol is that it can maintain heat for an extended period. In a traditional Korean house, people usually extinguish the fire before going to sleep at night, since it can stay warm until the morning. An ondol conducts heat evenly throughout the whole room, although the part of the room closest to the agungi is much warmer. Comparing the ondol with the Western radiator: the heat from the radiator rises towards the ceiling, but an ondol keeps both the floor and the air in the room warm. The advantage of the ondol is that people do not have to worry about breakdown and repair of the ondol. The Ondol is part of the house, therefore, it is less likely to run into problems. Any combustible materials can be used as fuel for the ondol; there are no special fuel requirements. In contrast to heaters, such as fireplaces or charcoal based heaters that leave ash in the room, ondol does not cause pollution in the room leaving it clean and warm. The ondol has some disadvantages. Mud and stones are the main materials that make up the ondol. Such materials take quite a long time to heat up, therefore the room takes a long time to warm up. In addition, it is difficult to adjust the temperature of the room.