Кіріспе

Кореяның дәстүрлі еден асты жылу жүйесі (ондаль; '/ɒ//n//.//d//ɒ//l/, хангул=온돌; ) немесе гудеул (хангул=구들; ) – корейлік дәстүрлі сәулетте еден астын жылыту жүйесі. Бұл жүйе қалың тас еденнің астын жылыту үшін ағаш түтінінен тікелей жылу беру арқылы жұмыс істейді. Қазіргі қолданыста бұл кез келген еден асты жылу жүйесін немесе корей стиліндегі (батыс стилінен өзгеше) қонақ үй немесе жатын бөлмесін білдіреді. Дәстүрлі ондолдың негізгі бөліктері – агунги (ошақ немесе пеш), ол әдетте ас үй немесе бас жатын бөлмесінен қол жетімді, көлденең түтін жолдарымен төселген көтерілген тас еден және қарсы сыртқы қабырғадағы тік, жеке тұрған мұржа. Түтінді тарату үшін тас тіреулер немесе бөгеулер қолданылатын жылы еден тас плиталармен, сазбен және майланған қағаз сияқты су өткізбейтін қабатпен жабылады.

Шығу тегі

Қазіргі Солтүстік Кореяның археологиялық қазбаларында гудеулдің қолданыс іздері табылды. Шамамен б.з.д. 5000 жылға жататын, Солтүстік Кореяның Расон қаласындағы Сонбон ауданындағы неолит дәуірінің археологиялық ескерткішінде қазылған тұрғын үйде (өмжіп) гудеулдің айқын қалдықтары көрініс тапқан. Алғашқы ондольдер үйді жылыту және тамақ пісіру үшін қолданылатын гудеул ретінде пайда болды. Кешкі аспаздыққа күріш пісіру үшін пеште от жаққанда, оттың кіреберісі пештің жанында болғандықтан, жалын көлденең бағытта өршілді. Бұл маңызды болды, себебі түтін жоғары көтерілсе, жалын тым ерте сөніп қалуы мүмкін еді. Жалын түтін кіреберісінен өтетін кезде, түтінмен бірге өтуге арналған жолдар арқылы бағытталды. Пештің түтін арналарының үстіне толық бөлмелер салынды, осылай ондоль еденді бөлмелер құрылды.

Этимология

Гудэул термині корей тіліне тән сөз. Кореялық фольклор тарихшысы Сон Цзин Тэ (корейше Сон Цзин Тэ) (1900 – 1950-53 жылдардағы Корея соғысында жоғалған) мәліметінше, гудэул "қызыл ыстық тас" деген мағына беретін гуун дол (корейше) сөзінен пайда болған, ал оның айтылуы гудоль немесе гудул, содан кейін гудэул түріне өзгерген. Ондол термині қытай-корей тілінен енген және 19 ғасырдың соңында қолданысқа түскен. Басқаша атаулары: janggaeng (장갱), hwagaeng (화갱), nandol (난돌) және yeondol (연돌).

Палеолиттен неолитке дейінгі кезең

Ұзақ жылдар бойы ондолды пайдалану арқылы алғаш рет табылған деген мәлімет бар қираған орындарға Қытай Халық Республикасының Пекин қаласындағы Пэншан ауданындағы Жоукудиан қираған жерлері (шамамен 50000 ж.б.д. палеолит дәуірінен), Солтүстік Кореяның Солтүстік Хамгёнг провинциясының Хойеронг қаласындағы Хойеронг Одонг қираған жерлері және шамамен 5000 ж.б.д. неолиттік тұрғын үй (үй) қалдықтары саналатын Унги уезіндегі Гулпо порты кіреді. Ол жерде сол кездегі ондолдың айқын іздері табылған деген сөз бар.

Қола дәуірі

Содан бері Корея түбегінде ондол 2000 жылдан астам уақыт бойы қолданылып келе жатқаны болжанып отыр, оның бастауы оттықпен жылытудың алғашқы түріне және қола дәуіріндегі Үш патшалық дәуіріндегі ұқсас әдіске дейін жетеді.

Үш патшалық дәуірі

Ондол 4-шы ғасыр шамасындағы Хванхэдодағы Анак қабірінің №3 бейнесінде де бейнеленген, бұл ондолдың Когурёде де қолданылғанын көрсетеді.

Горео ~ Жосон әулеті

Горё дәуірінің соңынан бастап ондол бөлмелерден жасалған ыдыстар түрінде пайда бола бастады. Оны негізінен байлар қолданған, көбінесе аурулар мен қарттарға арналған бөлмелерде пайдаланған. Ондолды жасау, басқару және отынмен қамтамасыз ету қиын болғандықтан, ол сәнді жылыту жүйесі саналды. Жосон дәуірінде ондол бөлмедегі орындықтардың иерархиялық тәртібін белгілеу үшін пайдаланылды, пешке жақын жердегі төменгі орын – ең жоғары орын саналды. Жосон әулетінің жылнамасында 14 мамыр, патша Тхэцзюңнің билігінің 17 жылы (1417 ж.) сол кезде жаңадан құрылған Сонгюнванның студенттері арасында аурулар үшін ондол бөлмесі жасалғаны туралы жазба бар. Осыдан ондол бөлмелері толыққанды пайдаланбағанын көруге болады. Кейін, патша Седжонның билігінің 7 жылы (1425 ж.) Сонгюнванның ондолы 5 деңгейге дейін жеткізілді, ал барлық бөлмелер ондолмен жабдықталғанша 16 ғасырға дейін күтті. Жалпы, барлық төсек-орындар және ағаш едендер пайдаланылды. 1563 жылдың 4 ақпанында патшаның жатын бөлмесінде өрт болды. Оқиғаның мән-жайына қатысты түсіндірмелерде патшаның төсегінде орындықты жылыту үшін кішкентай ондол құрылысы жасалғаны, бірақ тас қате орналастырылып, от төсекке тиген кезде өрт шыққандығы айтылады. Жосон әулетінің жылнамасындағы 1624 жылдың 5 наурызындағы мақалада Тоғыздың бөлмесі де ондол бөлмесіне айналдырылғаны көрсетілген, себебі Тоғыздың бөлмесі Тоғыздың Панбаңда тұруына ыңғайсыз болды, бірақ Төрт Құдайдың қызметшілері тұратын барлық қабырғалар Гванхэгун дәуірінде ондолмен жабдықталған. Климат тым суық болғандықтан, 16 және 17 ғасырларда, сонымен қатар Кішкентай Мұз дәуірі деп аталатын кезеңде, ондол кеңінен таралды, ал Жосон дәуірінің соңында ондол қарапайым халықтың сабан үйлерінде кеңінен қолданылды.

Ағымдағы

1962 жылдан бері ондол форматында жасалған ыстық су қазандықтары, дәстүрлі ондолдың орнына келді. Бұл жылу тиімділігін арттыруға және көміртек моноксидімен улану қаупін азайтуға мүмкіндік берді.

Қолдану

Ондал дәстүрлі түрде 1960 жылдарға дейін көптеген корей үйлерінде отыру, тамақтану, ұйықтау және басқа да демалыс орындары ретінде қолданылып келді. Кореялықтар еденде отыруға, төменгі үстелдерде тамақтануға және жұмыс істеуге дағдыланған, биік үстелдер мен орындықтарды пайдаланбайды. Пеште негізінен күріш шөптері, ауыл шаруашылығы өнімдерінің қалдықтары, биомасса немесе кез келген құрғақ отын жағылған. Қысқа мерзімді пісіру үшін күріш сабандары немесе егін қалдықтары жиі пайдаланылса, ұзақ пісіру және еденді жылыту үшін ұзақ жануға қабілетті отын қажет болды. Қазіргі су жылытқыштардан өзгеше, отын пісіру жиілігіне және маусымдық ауа райына байланысты күніне екі-бес рет сияқты, уақытылы немесе үнемі жағылған. Дәстүрлі ондолмен жылыту кезінде пешке жақын еден әдетте жылы болып, ең жылы орын ақсақалдар мен құрметті қонақтарға арналған. Ондалдың кемшіліктеріне көмір брикеттерін жағудан туындаған қоршаған ортаның ластануы және көміртек газымен улану кіретін. Сондықтан қазіргі корей үйлері басқа технологиялармен жылытылады. Американың белгілі сәулетшісі Фрэнк Ллойд Райт Жапонияда қонақ үй салғанда, жапон отбасының үйіне шақырылды. Үй иесі Кореяда ондолды бастан кешірген және өз үйіне ондол бөлмесін салған еді. Райт бұл жайтқа қатты әсерленіп, жылыту үшін ыстық суды пайдаланатын радиациялық еден жылыту жүйесін ойлап тапты. 1930 жылдары Райт бұл жүйені АҚШ-тағы Усониан үйлеріне енгізді. Ондал гидроникалық радиациялық еден жылытудың орнына, қазіргі заманғы үйлер, мысалы, көп қабатты үйлер ондол жүйесінің жаңартылған нұсқасын пайдаланады. Көптеген сәулетшілер ондолдың артықшылықтары мен пайдасын біледі және оны заманауи үйлерде қолданады. Ондол көптеген елдерге таралғандықтан, үйді жылыту жүйелерінің бірі ретінде қарастырылуда. Қазіргі ондол түпнұсқа нұсқасынан өзгеше. Кореялықтардың көпшілігі заманауи нұсқаларды қолданады, сондықтан дәстүрлі ондол жүйесін корей үйлерінде табу қиын. Солтүстік Корея әлі де қатал қыста тіршілік ету үшін көбінесе көмірді, биомассаның орнына пайдаланатын ондолдың негізгі дәстүрлі дизайнын қолданады.

Артықшылықтары мен кемшіліктері

Ондалдың бір артықшылығы – оның ұзақ уақыт бойы жылуды сақтап тұруы. Корея үйлерінде адамдар көбінесе түнде ұйықтамас бұрын отты сөндіреді, себебі ол таңға дейін жылы болады. Ондал жылуды бүкіл бөлмеге теңдей таратады, бірақ агунгиге жақын жері көбірек жылы болады. Ондалды батыстық радиатормен салыстырсақ: радиатордан шыққан жылу төбеге қарай көтеріледі, ал ондол еденді де, бөлмедегі ауаны да жылы ұстайды. Ондалдың тағы бір артықшылығы – оның бұзылуы мен жөнделуі туралы алаңдаудың қажеті жоқ. Ондал үйдің құрамында болады, сондықтан ол сирек бұзылады. Ондалға отын ретінде кез келген жанғыш материалды қолдануға болады, арнайы талаптар жоқ. Мешілер сияқты, немесе көмірмен қыздырылатын пештер бөлмеде күл қалдыратын болса, ондол бөлмеде ластану тудырмайды, оны таза және жылы ұстайды. Бірақ ондалдың да кемшіліктері бар. Ондал негізінен саз бен тастардан жасалады. Мұндай материалдардың қызуына көп уақыт керек, сондықтан бөлме де бірден жылымайды. Сонымен қатар, бөлменің температурасын реттеу де қиын.