Кіріспе

Өзін-өзі көрсету түрі

Мета-анықтама (немесе мета-сілтеме) – көптеген медиада немесе медиа туындыларында кездесетін өзін-өзі көрсетулер санаты, мысалы, жарияланған мәтіндер/құжаттар, фильмдер, суреттер, телесериалдар, комикстер немесе бейне ойындар. Оған белгілі бір медиаға, медиа туындысына немесе медиаға жалпылай қатысты барлық сілтемелер мен түсініктемелер кіреді. Бұл сілтемелер мен түсініктемелер кез келген туынды ішіндегі логикалық жоғары деңгейден ("мета деңгей") туындайды және аталған туындының (мысалы, өндіріс, орындалу немесе қабылдану) медиамен байланысты мәселелеріне, басқа туындылардың ерекшеліктеріне (пародиядағыдай) немесе медиа жүйесінің бөліктеріне немесе толығымен жүйеге назар аударады. Сондықтан, туындының медиалық ерекшеліктеріне қабылдаушының хабардар болуы мета-сілтемені өзін-өзі көрсетудің басқа түрлерінен ажыратады. Осылайша, мета-сілтеме қабылдаушыда медиалық сананы тудырады, ол өз кезегінде туындының медиалық (немесе "көрінеу", жасанды және кейде "ойдан туған") мәртебесін, сондай-ақ медиамен байланысты құбылыстардың мәселесі екенін, медиадан тыс әлемге жасалған сілтемелерден гөрі, сезінуге мүмкіндік береді. Місе-ан-абим сияқты кейбір тәсілдер мета-сілтемеге ықпал етуі мүмкін, бірақ олар міндетті түрде мета-сілтемелік болмайды. Дегенмен, өзінен-өзі мета-сілтемелік тәсілдер (мысалы, металепсис) – мета-сілтемелердің бір санатын құрайды.

Тарих

Мета-сілтеме ұғымы жаңа құбылыс емес, оны өте ерте шығармалар мен белгілі бір мақсатқа байланысты емес медиада да байқауға болады (мысалы, Гомердің "Одиссеяның" басында эпосты жақсы жеткізу үшін музаларды шақыруы). Ал терминнің өзі салыстырмалы түрде жаңа. Бұрынғы мета-сілтеме мәселелерін талқылауларда көбінесе тиісті салаға байланысты нақты терминология қолданылған. Мета-сілтемеге қатысты маңызды талқылауларға Уильям Г. Гасс пен Роберт Скоулздың метафикшені зерттеуі, Виктор Стоичитаның ерте заманғы мета-суреттерді зерттеуі және Лионель Абельдің метатеатрды зерттеуі жатады. Драма контекстінде мета-сілтеме "төртінші қабырғаны бұзу" деп те аталады. Тұтас терминологияның болмауынан туындайтын мәселені, сондай-ақ мета-сілтемені трансмедиалық және трансжанрлық құбылыс ретінде мойындау қажеттігін алғаш рет 2007 жылы Hauthal және авторлар тобы жариялады. Нот пен Бишара, сондай-ақ Вольфтың жарияланымдары да осы мәселені көтерді, ұқсас алаңдаушылықтарды білдірді, әртүрлі медиадан кейс-стадилерді қамтыды және жоғарыда анықталғандай, бірыңғай "мета-сілтеме" терминін қалыптастыруға көмектесті.

Мысалдар

Кез келген медиа мета-анықтамаға қабілетті болғанымен, кейбір медиа басқаларына қарағанда мета-анықтаманы оңай жеткізе алады. Мета-анықтамалық әлеуетін оңай іске асыратын медиаға, мысалы, әдебиет, сурет және кино жатады. Музыка лирика шеңберінен тыс да мета-анықтамалық бола алады, бірақ музыкада мета-анықтама жасау немесе анықтау әлдеқайда қиын. Сондықтан, музыка мета-анықтаманың пайда болуы үшін бәсекелес орта емес. Нёт бұл орайда сөздік емес медиа мета-анықтаманың отаны бола алатынын, бірақ ондағы мета-анықтама тек түсіндіріле білетінін айтады, себебі сөздік емес медиа тек ұқсастықтарды көрсетуге қабілетті, бірақ ешқашан тікелей (немесе ашық түрде) мета-анықтамалық элементтерге сілтеме жасамайды. Дегенмен, басқалар мета-анықтама нақты болған жағдайда, оны нақты деп санайды.

Фильм

"Трумен шоуы" – жоғары деңгейдегі мета-мәліметтерді қамтитын фильм. Басты кейіпкер Трумен өзінің шындықтан алыс телешоудың бөлігі екенін білмейді, бірақ көрермендер Труменнің өмірінің және оны тамашалап отырған фильмнің жасанды екенін түсінеді. Бұл, ойдан шығарылған телешоудың өндіріс процесіне назар аудару арқылы күшейтіледі, соның салдарынан көрермендер фильмде де сол тәсілдер қолданылып жатқанын сезеді. Фильмдегі мета-мәліметтерге қосымша мысалдар – көктен түсіп жатқан прожекторлар немесе таңғажайып түрде, тек Труменді қуумен айналысқанда оған ғана жауатын жаңбырлы бұлт, оны Сихейвен жағажайында қуып жетеді. Екі жағдай да Труменнің өмірінің және фильмнің өзінің жасанды екенін көрсетеді. Басқа мысалдарға Мел Брукс фильмдері жатады, мысалы, "Жанды мүсін" (Blazing Saddles) – ол фильмнің өндірісі туралы әңгімеге айналады, ал "Үнсіз фильм" (Silent Movie) – үнсіз фильмді жасау туралы үнсіз фильм. Сонымен қатар, "Маппеттер" (The Muppet Movie) және оның жалғаулары кейіпкерлердің не боларын білу үшін жиі фильм сценарийіне сілтеме жасайтынын көрсетті.

Сурет

Суретте мета-сілтеменің мысалы – Рене Магритттің "Мане балконы". Ол Эдуард Манедің "Балкон" атты суретіне еліктеп, балкондағы ортаны да, суреттегі адамдардың поздарын да қайталайды, бірақ оларды қабірлерге орналастырады. Осылайша, көрерменнің назары суреттегі адамдардың бұрыннан қаза болғанына және олардың тек бейнеде ғана "тірі" екеніне, сондай-ақ суретшінің (Мане) және импрессионизм стилінің де суреттегі адамдар сияқты өлі екеніне аударылады. Бұдан әрі, импрессионизм стилінің тек қайталанатын стиль екендігі айқын көрсетіледі, бұл екі туындының да белгілі бір тәсілмен жасалған суреттер екенін күшейтеді.