Листтің төрт вальсі: «Мефисто вальсі» — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Франц Листтің төрт вальсі. «Мефисто вальстері» (Mephisto Walzer) – Франц Листтің 1859-1862, 1880-1881 және 1883, 1885 жылдары жазған төрт вальсі. 1-ші және 2-ші нөмірлер оркестр үшін жазылған, кейін фортепиано, фортепиано дуэті және екі фортепианоға бейімделген, ал 3-ші және 4-ші нөмірлер тек фортепианоға арналған. Төрт вальс ішінде біріншісі ең танымал, концерттерде жиі орындалады және жазылған. «Мефисто вальстерімен» бірге «Мефисто полькасы» да байланысты, ол басқа «Мефисто» туындылары сияқты бірдей мақсатты көздейді.

No 1, S.514

Серияның ең танымал туындысы және үшінші вальспен қатар музыкалық тұрғыдан ең жоғары бағаланған "Ауылдық тавернадағы би: Бірінші Мефисто вальсі" (Der Tanz in der Dorfschenke: Erster Mephisto Walzer) немесе Бірінші Мефисто вальсі – ол оркестр үшін жазған екі қысқа шығарманың екіншісі. Одан бұрынғы "Түндегі процессия" (Der nächtliche Zug) сирек орындалады (дегенмен екі шығарма да бірге жазылған), ал вальс өзінің құмарлығы, сезімталдығы және драмалық күшімен концерттерде жиі орындалатын сүйікті туындыға айналды. Джеймс Хунекер шығарманың "ұсықталған, жайпақ әуенінің" "Тристан партитурасынан тыс, ең құштар эпизодтардың бірі" екенін айтқан. Бірінші Мефисто вальсі – бағдарламалық музыканың классикалық мысалы. Оның бағдарламасы Николаус Ленаудың 1836 жылғы "Фауст" (Гетенің "Фаустынан" емес) атты поэмалық драмасынан алынған эпизодқа негізделген. Лист Ленаудан алған келесі бағдарламалық түсіндірме басылған ноталарда келтірілген:

Ауылдық тавернада музыка, би және көңіл көтерумен той кешіп жатыр. Мефистофель мен Фауст өтіп барады, Мефистофель Фаусты ішке кіріп, мерекеге қатысуға көндіреді. Мефистофель жалқау скрипкашының қолынан скрипканы тартып алып, суреттеп айтуға келмейтіндей тартымды және мас күйлер шығарады. Құштар Фауст толыққанды ауыл қызымен асыққан биде айналады; олар бөлмеден, ашыққа, орманға қарай ақымақша вальс билейді. Скрипканың үні бірте-бірте баяулап, сосын түнқұс махаббатқа толы әнін шырқайды. Лист вальсті "Түндегі процессиямен" бірдей жариялауды жоспарлаған: "Ленаудың "Фауст" эпизодтарының екеуін де жариялауды Шубертке тапсырамын; фортепианолық нұсқасы немесе партитурасы бірінші болып шыға ма, маған ешқандай маңызы жоқ; ең бастысы – екі шығарма да бірдей уақытта жарыққа шығуы керек, "Түндегі процессия" – №1, ал Мефисто вальсі – №2. Екі шығарманың арасында тікелей тақырыптық байланыс жоқ, бірақ олар эмоциялардың барлық контрасттары арқылы байланысты. Мұндай Мефисто тек осындай пудельден ғана тууы мүмкін!" Листтің тілегі орындалмады және екі эпизод жеке жарияланды. Вальс оркестрлік және фортепианолық туынды ретінде жоспарланған. Үш нұсқасы – оркестрлік (S.110/2), фортепианолық дуэт (S.599/2) және фортепианоға арналған соло (S.514) шамамен бір кезеңде (1859–62) жазылған. Фортепианолық дуэт оркестрлік нұсқаның тікелей транскрипциясы, ал фортепианоға арналған соло – дербес композиция. Лист бұл шығарманы өзінің сүйікті шәкірті Карл Таузигке арнады. 1885 жылы Шуберт баспасынан шыққан тағы екі фортепианолық нұсқасын доктор Фриц Штаде аранжировкалап, кейін Исидор Филипп қайта қарады. Оркестрлік нұсқада да, әдеттегі кодадан гөрі жұмсақ аяқталу нұсқасы бар, оны кейбір сыншылар Ленау ертегісінің мағынасына жақын деп санайды. Бұл аяқталу концерт залында жиі естілмесе де, Фриц Райнер мен Джеймс Конлон оны жазды. Лист фортепианоға арналған соло нұсқасына екі қосымша бөлім қосты. Листтің бұл қосымша бөлімдерді қашан жазғаны белгісіз, бірақ ол шәкірттеріне шығармаларын үйрету кезінде өзгерістер енгізуді әдетке айналдырған. Гармониялық тұрғыдан екінші вальс Скриабин, Бусони және Бартоктың туындыларын көре аламыз. Лист шығарманы шешілмеген тритонмен бастайды және аяқтайды, бұл музыкада шайтанды бейнелейтін музыкалық интервал, ал музыканың жалпы сипаты алдыңғы туындыларынан және Камиль Сен-Санстың "Danse macabre" туындысынан гөрі күштірек. Бұл шығарманың барлық диссонансына қарамастан, BF тритоны шығарманың соңындағы кульминацияны бұзып тастағанға дейін E мажор тонында қалады. Лист бұл шығарманың оркестрлік нұсқасын жасамады.

There is a wedding feast in progress in the village inn, with music, dancing, carousing. Mephistopheles and Faust pass by, and Mephistopheles induces Faust to enter and take part in the festivities. Mephistopheles snatches the fiddle from the hands of a lethargic fiddler and draws from it indescribably seductive and intoxicating strains. The amorous Faust whirls about with a full blooded village beauty in a wild dance; they waltz in mad abandon out of the room, into the open, away into the woods. The sounds of the fiddle grow softer and softer, and the nightingale warbles his love laden song. Liszt intended to publish the Waltz simultaneously with the Night Procession: " The publication of the two Lenau's Faust episodes I entrust to Schuberth's own judgement; as to whether the piano version or the score appears first, makes no difference to me; the only important thing is that both pieces should appear simultaneously, the Night Procession as No.1 and the Mephisto Waltz as No.2. There is naturally no thematic relationship between the two pieces; but they are related nonetheless by all the contrasts of emotions. A Mephisto of this kind may only arise from such a poodle! " Liszt's request was not fulfilled and the two episodes were published separately. The waltz was conceived as both an orchestra and a piano work. Three versions, orchestral (S.110/2), piano duet (S.599/2) and piano solo, (S.514), all date more or less from the same period (1859–62). The piano duet version is a straightforward transcription of the orchestral version, while the solo piano version is an independent composition. Liszt dedicated the piece to Karl Tausig, his favourite pupil. A further two piano version, published by Schuberth in 1885, was arranged by Dr. Fritz Stade and later revised by Isidor Philipp. The orchestral version also has an alternate, softer ending which, while not as rousing as the usual coda, some critics argue is closer to the intent of Lenau's tale. While this ending is not often heard in the concert hall, both Fritz Reiner and James Conlon have recorded it. Liszt also provided two extra passages for the piano solo version. It is not known when Liszt wrote these extra passages, but it was a habit of his later years to make alterations while teaching his works to his pupils. Harmonically, the second waltz anticipates Scriabin, Busoni and Bartók. Liszt begins and ends the work with an unresolved tritone, a musical interval famous as representing the devil in music, and the music overall is more violently expressive than both its predecessor and Camille Saint Saëns' Danse macabre, which Liszt had transcribed a few years earlier. The piece, for all its dissonance, remains firmly in E major until the B–F tritone shatters the work's climax at the piece's end. Liszt made no orchestral version of the piece.

No 4, S.216b

Төртінші Мефисто вальсі, S.696, аяқталмай қалды және 1955 жылға дейін жарияланбады. Лист бұл шығарманы 1885 жылы жазды. Екінші вальс сияқты, төртінші вальс те негізгі тональностьға сәйкес келмейтін кіріспе мен кода қолданады. Шығарма негізінен ре мажорда жазылған, бірақ до минорында басталып, сонда аяқталады. Бұл туралы атақты австралиялық Лист зерттеушісі және пианист Лесли Ховард жазғандай, оның орындау нұсқасын дайындағанда баяу Андантинодағы негізгі материалға сілтеме жасауға және Листтің кодасына дейін жылдам Алегроның бір бөлігін қайталауға ынталандырды. Кейбір сыншылар бұл вальсті алдыңғыларындай түпнұсқа деп санамайды және егер Лист оны аяқтауға өмір сүрген болса, онда ол оған көп өзгерістер енгізер еді деп болжайды. Лист бұл вальстің оркестрлік нұсқасын жасамады. Аяқталмаған болса да, бұл вальс орындалуға жарамды деп есептеледі. Әдетте, ол толық емес баяу ортаңғы бөлігін қалдырып, аяқталған жылдам сыртқы бөлімдерін біріктіретін нұсқада (S.216b) орындалады. Говард 1978 жылы бұл вальстің орындау нұсқасын жасады, ол Листтің қолжазбаларынан жиналған ортаңғы бөлікті пайдаланды, композитордың кейінгі стиліне сәйкес және Говардтың аздаған қосымша ноталарымен аяқталды. Бұл орындаудың жазбасы Hyperion-ның «Листтің толық фортепиано музыкасы» сериясында бар, ал Альфред Бренделге арналған ноталық музыка Базил Рамзи және 1988 жылы қайтадан Orpheus Publications баспасында жарияланды. Дегенмен, бұл шығарманың нұсқасын алғаш рет жазған Франс Клидт, Decca үшін Листтің шығармаларын орындаған кезде болды.

Тональді емес багетль

Багателл без тоналитеті ("Багателл без тоналитеті"; Багателл ohne Tonart), S. 216a, кейде Листтің Мефисто вальстерімен бірге беріледі. Қолжазбада "Төртінші Мефисто вальсі" деп жазылған және Лист оны аяқтай алмаса, Төртінші Мефисто вальсін алмастыру мақсатында жазылған болуы мүмкін. Сыншылар осы екі туындының (D мажор) тональ орталығындағы ұқсастықты, олардың 1885 жылы бірінен соң бірін жазылғанын және Листтің "Багателл" туындысына арналған бастапқы ниетін растайды деп санайды.

Мұра

Бұл пьесалар америкалық жазушы және Джульярдта оқыған пианист Фред Мустард Стюарттың 1969 жылғы "Мефисто вальсі" романының атауымен байланыстырылған. Композитор Джерри Голдсмит бұл пьесаларды Стюарттың романы негізінде 1971 жылы түсірілген, сол аттас фильмнің музыкасына қосты.