Дискдүние: Төрт піл мен әлемді көтеріп жүрген алып тасбақа туралы әңгімелер

Кіріспе

Диск әлемі франшизасындағы ойдан шығарылған орта.

Диск әлемі – Терри Пратчеттің барлық Диск әлемі фантастикалық романдарының қияли әлемі. Ол үлкен дискіден тұрады (әлем шетінен құлау және одан туындайтын үлкен сарқырамамен), оның үстінде төрт алып піл тұр, ал олар ғарыш кеңістігінде баяу жүзіп бара жатқан А’Туин атты алып тасбақаның арқасында орналасқан (бұл тасбақа индуизм мифологиясындағы Чуква немесе Акупараға ұқсас). Диск әлеміндегі өмірдің ажырамас бөлігі – сиқыр, тіпті ғылымның өзінде де (мысалы, жарық жылдамдығы) керемет қасиеттер бар. Жер планетасына ұқсастығы (адамдардың ашкөздік сияқты ниеттерінің болуы) Диск әлемінің ерекшелігін одан да арттырады (мұндай ниеттер көбінесе құдайлар мен басқа да күштердің тікелей араласуы арқылы орындалады немесе жолынан тоқтатылады). Пратчетт алғаш рет диск пішіндес әлем туралы идеяны «Страта» романында (1981) қарастырды.

Ұлы А'Туин

Ұлы А'Туин – Дискі әлемді алып жүретін төрт алып пил (Берилия, Тубул, Ұлы Т'Фон және Джеракин) арқасында саяхаттайтын Жұлдызды тасбақа (шығармашылық түрдегі Челис галактикасы). А'Туин "Герцспрунг-Расселл диаграммасындағы жалғыз тасбақа" деп сипатталған. Ұлы А'Туиннің жынысы Дискі әлемінің тұрғындарына белгісіз (бірақ "Сақылдың түсі" кітабында Пратчетт оны еркек деп сипаттаған), бірақ Дискің ең білгір ғалымдарының көптеген болжамдарының нысаны. Әлемдік тасбақаның жынысы Ұлы А'Туиннің ғарыштағы саяхаты туралы әртүрлі теорияларды дәлелдеу немесе жоққа шығару үшін маңызды. Егер, Дискі әлеміндегі "Ұлы жарылыс" теориясының нұсқасында айтылғандай, Ұлы А'Туин Туған жерден Жұптасу уақытына қарай жылса, онда жұптасу кезінде Дискің өркениеттері құрылысқа ұшырауы, сырғып кетуі немесе бүкіл әлемнің жойылуы мүмкін. Гипотеза бойынша, аспандағы барлық жұлдыздар да алып тасбақалардың арқасында жүретін әлемдер, және барлық тасбақалар кездескенде бірінші және жалғыз рет құмарлықпен жұптасады; осы жұптасудан жаңа әлемдердің үлгісін алып жүретін жаңа тасбақалар туады деп есептеледі. Ұлы А'Туиннің ниетін білуге тырысқан телепаттар көп сәттілікке жетпеді, себебі оның миының жұмыс істеу механизмі өте баяу екенін түсінбеді. Олар тек Ұлы А'Туиннің бір нәрсені күтіп тұрғанын ғана сезді. Дискі әлемінің ғалымдары арасында танымал болған, тұрақты күй теориясының Дискі әлеміндегі нұсқасы, "тұрақты жүріс" теориясы бойынша, Ұлы А'Туин ештен келген және мәңгілікке дейін ғарышта жүзіп кете береді. Эрик Ұлы А'Туиннің "тұрақты жүріс" теориясын қолдап, бірден ештеңеден пайда болғанын көрсетті; алайда, Ұлы А'Туин сегіз тасбақаның, әрқайсысы төрт жас пил мен өздерінің кішкентай Дискі әлемі бар сегіз нәрестесінің ұрылуына қатысқан "Жұрақ Фантастикасындағы" оқиғалар Ұлы жарылыс гипотезасын қолдайтын сияқты. Кішкентай тасбақалар содан бері өздерінің жеке сапарларына шықты. Бұл Ұлы А'Туин күткен оқиға ма, әлде оның соңғы мақсатына қарай жасаған бір қадамы ма, белгісіз. Ұлы А'Туиннің астероидтар мен кометалармен соқтығысудан сақтану үшін немесе Дискіні жоя алатын оларды аспаннан ұстап алу үшін жиі құрсағында айналатыны айтылады. Бұл әрекеттер Дискің халқына әсер етпейді, бірақ сол кезде түнгі аспанға қарап тұрғандарға қатты теңіз ауруын тудырады. А'Туин күрделі айналымдар мен бұралулар жасайды, бірақ олар сирек кездеседі. Бұл, шұғыл өмірдегі теңіз тасбақаларының акулалардан қорғану үшін қабығын төмен қаратып бұрауына ұқсас. Ұлы А'Туиннің ғалам арқылы саяхаттауы Дискі әлеміндегі түнгі аспан онжылдықтар бойы айтарлықтай өзгеріп отырады, өйткені тасбақалар ескі шоқжұлдыздардан шығып, жаңаларына кіреді. Бұл астрологтардың жылдызды белгілерін жаңадан пайда болған шоқжұлдыздарға сәйкес келтіріп, жылдызды карталарын үнемі жаңартуын қажет етеді. Ұлы А'Туиннің айналасында шағын күн мен ай айналып жүреді, серияның басында сипатталғандай, олардың диаметрі шамамен 1 миль (2 км), бірақ кейінірек хроникаларда олардың диаметрі кем дегенде 80 миль (129 км) дейін ұлғайтылады. Ай Күнге қарағанда Дискіге сәл жақын. Оның бір жартысы күміс түсті жалтырап тұрған өсімдіктермен жабылған, олар айдаһарларын тамақтандырады. Екінші жартысы күннің ыстығынан күйіп қараңғы болған. Ай айналып, толық айналымын шамамен бір айда аяқтайды; толық ай оның жарқыраған жағы Дискіден толық көрінгенде болады, ал жаңа ай оның қараңғы жағы көрінгенде пайда болады. Күннің орбитасы соншалықты күрделі, бір пилдің аяғы оның орбитасын жалғастыру үшін иілуі керек. Көрінбейтін университетінің сиқыршыларының айтуынша, Челис галактикасы, демек Ұлы А'Туин, негізінен ойдан шығарылған элемент келонийден тұрады, оның қасиеттері оларға белгілі (олар оны Roundworld-тен іздеу үшін сынақтар жүргізеді [Дискі әлемі аналогы Жер] Дискі әлемі туралы ғылымда), бірақ оқырмандарға емес.

Great A'Tuin is the Giant Star Turtle (of the fictional species Chelys galactica) who travels through the Discworld universe's space, carrying four giant elephants (named Berilia, Tubul, Great T'Phon, and Jerakeen) who in turn carry the Discworld. The narration has described A'Tuin as "the only turtle ever to feature on the Hertzsprung–Russell diagram". Great A'Tuin's sex is unknown to the inhabitants of Discworld (though in The Colour of Magic Pratchett describes the turtle as male), but the subject of much speculation by some of the Disc's finest scientific minds. The sex of the World Turtle is pivotal in proving or disproving a number of conflicting theories about the destination of Great A'Tuin's journey through the cosmos. If, as the Discworld version of the popular "Big Bang theory" states, Great A'Tuin is moving from the Birthplace to the Time of Mating, then at the point of mating the civilisations of the Disc might be crushed, simply slide off, or else the entire world will end. The hypothesis is that all stars in the sky are also worlds carried by giant turtles, and that when all the turtles meet they will mate passionately, for the first and only time; from that mating, it is hypothesised that new turtles would be born to carry a new pattern of worlds. Attempts by telepaths to learn more about Great A'Tuin's intents have not met with much success, mainly because they did not realise that its brain functions are on such a slow timescale. All they have been able to discern is that the Great A'Tuin is looking forward to something. The other theory, described as being popular among the Discworld's academics as the Discworld version of the steady state theory, which in universe is known as the "steady gait" theory, is that Great A'Tuin came from nowhere and is going to keep swimming through space to nowhere forever. Eric shows Great A'Tuin being made instantly from nothing, seemingly in support of the "steady gait" theory; however, the events in The Light Fantastic, in which the Great A'Tuin attended the hatching of eight baby turtles, each with four baby elephants and a tiny discworld of their own, would seem to support the Big Bang hypothesis. The little turtles have since gone off on their own journeys. Whether this was the event the Great A'Tuin was looking forward to or merely one step towards its ultimate goal is not mentioned. Great A'Tuin has been mentioned to frequently roll on its belly to avoid asteroid and comet collisions, or even to snatch these projectiles out of the sky which might otherwise destroy the Disc. These stunts do not affect the Disc's population, other than to induce severe seasickness on anyone who happens to be looking at the night sky at that time. A'Tuin has been known to do more complex rolls and corkscrews, but these are rarer. This is similar to real world sea turtles' habit of rolling over with their shell down to protect themselves from sharks. Due to the Great A'Tuin's travelling through the universe, the night sky of the Discworld changes markedly over the course of decades, as the turtle departs older constellations and enters new ones. This means that astrologers must constantly update and alter their horoscopes to incorporate all new zodiacs. A tiny sun and moon orbit the Great A'Tuin, both about 1 mile (2 km) in diameter when described at the start of the series, but the description of their diameter is increased to at least 80 mile (129 km) later in the chronicles. The moon is slightly closer to the Disc than the sun. One half is covered with silvery glowing plants, which feed the lunar dragons. The other half is burnt black by the sun. The moon rotates and completes a full revolution in about a month; the full moon occurs when the luminescent side is completely visible from the Disc; the new moon when the dark side is shown. The sun's orbit is so complex that one of the elephants has to cock its leg to allow the sun to continue on its orbit. According to the wizards of Unseen University, Chelys galactica, and thus Great A'Tuin, are composed largely of the fictional element chelonium, the properties of which are apparently known to them (they do tests to look for it in Roundworld [the Discworld analogue of Earth] in The Science of Discworld), but not to readers.

Сиқырлы

Сиқыр – Диск әлеміндегі басты күш, ол гравитация және электромагнетизм сияқты нақты әлемдегі элементар күштерге ұқсас әрекет етеді. Дискінің "тұрақты сиқырлы өрісі" – шындықтың жергілікті бұзылуы, ол тіпті жалпақ планетаның тасбақаның арқасында болуына мүмкіндік береді. "Сиқыр" деп аталатын күш – жергілікті аймақтағы шындықтың салыстырмалы жоқтығының нәтижесі, жылудың жоқтығы "суық" деп сипатталғандай. Сиқыр шындықты бұрмалайды, дәл сол сияқты ғаламның гравитациясы кеңістік-уақытын бұрмалайды. Сиқыр жасау – ғаламға қандай формада болу керектігін айту, ғалам елемейтін тілмен. Бұл сиқырды қолданушылар үшін өте қиын, себебі Диск әлемі ғылымының Шындықты сақтау заңына сәйкес, сиқырлы және қарапайым әдістер бірдей энергияны қажет етеді. Сондықтан Диск әлемінің көптеген сиқыршылары сиқырлы энергияны жинақтағышқа айналдыратын таяқпен сақтайды. Диск әлемінде сиқыр Хоудиниге қарағанда бөлшектер физикасымен көбірек байланысты, жоғары деңгейдегі фонолық сиқыр (көбінесе нақты әлемдегі фонолық сәулеленуге сілтеме) өте күшті сиқыр соққысынан пайда болады, ол жергілікті шындықты қатты бұзатын көптеген субастральдық бөлшектерді жасайды. Мұндай орын болған аймақта үй салу (немесе тіпті кіру) өте қауіпті, себебі адам сол жерге кіргенде өз түрін, пішінін немесе санасының деңгейін сақтап қала алмайды. Орташа деңгейде ерекше әсерлер пайда болады, мысалы, монеталар шетіне түсіп, көбелектерге айналады. Дискі үшін де, қалыптыдан көп фонолық сиқыр бар аймақтарда ерекше қасиеттер байқалады. Сиқырдың өте көп мөлшері Диск әлемі шындығында тесік жасап, Лавкрафттық монстрлардың тұңғиық өлшемдерінен немесе, тіпті Эльфтер әлемінен шабуылға ұшырауына әкелуі мүмкін. Диск әлемінде сиқыр элементар бөлшектерге бөлінеді, энергия және басқа да күштер кванттық физикадағыдай. Диск әлемі сиқырының негізгі бірлігі – таум (грекше thauma, таңғажайып), бұл бір кішкентай ақ көгершін немесе үш қалыпты бильярд шарларын шақыру үшін қажетті мистикалық энергияның мөлшеріне тең. Кітаптарда оған бірнеше СИ модификаторлары қолданылған (мысалы, миллитаум, килотаум). Сиқырды таумометрмен өлшеуге болады, ол бір жағында циферблат бар қара текше ретінде сипатталады. Стандартты таумометр миллион таумға дейін жарамды, одан кейін Диск әлемі шындығы бұзыла бастайды. Метрлік жүйенің енгізілуін пародиалай отырып, кейінгі Диск әлемі романдары көгершіндердің стандартты өлшемі туралы дауларды болдырмау үшін жаңа бірлік – Праймді енгізуге сілтеме жасайды. Ол 1 фунт қорғасынды 1 футқа жылжыту үшін қажетті сиқырлы энергия ретінде анықталады. Таум да бөлшек, Диск әлемінің физикалық эквиваленті – атом. "Таумды бөлу" оның көптеген суббөлшектерден тұратындығын көрсетті, олар резондар ("нәрселер") деп аталады, олар өз кезегінде бес "дәмнің" үйлесімінен құрылады: жоғары, төмен, бүйір, тартымдылық және пермянка (нақты әлем кварктарын пародиалау). Кітаптың алғашқы кітаптарында сегіз саны маңызды және Дискіде сиқырлы қасиеттері бар (мысалы, Сиқыр түсінің саны, октарин) және оны сиқыршылар ешқашан айтпауы керек, әсіресе белгілі бір жерлерде. Бұл "Бел Шамхарот сегізді жіберген" ежелгі тұңғиық өлшемді жаратылыстың бұзып шығуына мүмкіндік береді (бұл бір кітапта өте шектен шығады, тіпті баяндаушы да сөзді айтудан аулақ болу үшін үлкен қиындықтарға кезеді). Керісінше, сегіз көп жерлерде жеті санын күтетін орындарда пайда болады (мысалы, Диск әлемі аптасында жеті емес, сегіз күн бар). "Сиқыр түсінен" кейін түс те, сегіз саны да қауіпті болып көрінбейді. Дискінің сиқырлы өрісі Кори Селестиге бағытталған. Күнделікті табиғи күштер, мысалы, жарық және магнетизм, Дискінің сиқырлы өрісінің күшімен басылады, ал магниттелген ине орнына Дискідегі навигаторлар сиқырлы металл октироннан жасалған инесі бар компасты қолданады, ол әрқашан Кори Селестиге бағытталады. Жарық сиқырмен әсер етеді, сондықтан ол Дискінің атмосферасына кіргенде сағатына миллиондаған шақымнан жүздерге дейін баяулайды. Бір қызығы, Дискіде уақыт белдеулері бар, бірақ ол жалпақ әлем болғандықтан, олар болмауы керек. Thud! журналында хабарланғандай, жарықтың қызыл және көк түске ауысуы өте төмен жылдамдықпен саяхаттағанда байқалады.

Magic is the principal force in the Discworld and operates in a similar vein to real world elemental forces such as gravity and electromagnetism. The Disc's "standing magical field" is essentially the local breakdown of reality, which allows a flat planet on the back of a turtle to even exist. The force called "magic" is really just a function of the relative absence of reality in the local area, much in the same way that the absence of heat is described as "coldness". Magic warps reality in much the same way as the real universe's gravity warps its space time. The act of performing magic is, essentially, telling the universe what form it must take, in terms that the universe cannot ignore. This is very draining to magic users, due to Discworld science's Law of Conservation of Reality, which states that magic and mundane methods require the same energy expenditure. This is why most Discworld wizards store magic in a staff, which is a sort of capacitor for magical energy. On the Discworld, where magic has more in common with particle physics than Houdini, high level background magic (most likely a reference to real world background radiation) occurs when a very powerful spell hits, creating myriad sub astral particles that severely distort local reality. Building a house in (or even walking into) a region where this has happened is extremely dangerous, as it is mentioned that an individual may not remain the same species, shape or level of sanity as they were when they entered. Medium levels cause odd effects, such as coins landing on their edges and turning into caterpillars. Areas with larger than normal quantities of background magic tend to display unusual qualities, even for the Disc. Very high quantities of magic can knock a hole in Discworld reality, leading to an invasion by Lovecraftian monstrosities from the Dungeon Dimensions, or, almost as bad, the world of the Elves. In the Discworld universe, magic is broken into elementary particulate fragments in much the same way that energy and other forces are in real world quantum physics. The basic unit of Discworld magic is the thaum (from the Greek thauma, marvel), equal to the amount of mystical energy required to conjure up one small white pigeon, or three normal sized billiard balls. Several SI modifiers have been applied to it (e. g. millithaum, kilothaum) in the books. Magic can be measured with a thaumometer, which is described as a black cube with a dial on one side. A standard thaumometer is good for up to a million thaums, beyond that level, Discworld reality starts to break down. Parodying the introduction of the metric system, later Discworld novels refer to the introduction of the newer unit, the Prime, to avoid arguments over the standard sizing of pigeons. It is defined as the magical energy required to move one pound of lead one foot, referencing the Joule. The thaum also appears to be a particle, the Discworld physics equivalent of the atom. "Splitting the thaum" revealed that it was in fact composed of numerous sub particles, called resons ("thingies") which in turn are created from a combination of up to five "flavours": up, down, sideways, sex appeal, and peppermint (parodying the real world quarks). In the opening books, the number eight is significant and has magical properties on the Disc, (e. g. the number of the colour of Magic, octarine) and should never be spoken by wizards, especially in certain places. Doing so may allow the ancient dungeon dimension creature "Bel Shamharoth the sender of eight" to break through (this is taken to an extreme end in one book, as even the narrator takes great pains to avoid saying the word). On the other hand, eight turns up in many places one would expect the number seven in the real world (e. g. the Discworld week contains eight days, not seven). After The Colour of Magic, both the colour and the number eight no longer appear as dangerous. The Disc's magical field is centred on Cori Celesti. Everyday natural forces, such as light and magnetism, are muffled by the power of the Disc's magical field, and rather than a magnetised needle, navigators on the Disc use a compass with a needle of the magical metal octiron, which will always point towards Cori Celesti. Light is so oddly affected by magic that, as it passes into the Disc's atmosphere, it actually slows down from millions to hundreds of miles an hour. One odd effect of this is that the Disc has time zones, however, as a flat world, it should not. Another effect is that, as reported in Thud!, the red and blue shifting of light becomes noticeable when travelling at speeds of merely a .

Сенімнің күші

Реалдық Дискте жұқа ғана таралған, сондықтан оқиғаларға, әсіресе адамдар, гномдар сияқты «ақылды» жандардың күтулері әсер етуі мүмкін. Сондықтан Дискі әлемін нақты физика заңдары мен логика емес, сенім мен оқиғаның аяқталуы басқарады. Қысқасы, егер бір нәрсеге жеткілікті күшті сенім болса немесе жеткілікті адамдар сенсе, ол шындыққа айналуы мүмкін. Дискіде бал шахталары мен құлап түсетін аюлар сияқты әзілдер де шындыққа жақын; шын мәнінде, леммингтер жартастардан жаппай секірмейді; Дискіде олар секіреді, себебі адамдар солай деп санайды. Дискі әлемінің физикасының осы қағидалары сиқыршылар мен сапырғылардың сиқырында да қолданылады. Мысалы, егер кейіпкер мысықты адамға айналдырғысы келсе, ең оңай жолы – мысықты оның адам екеніне терең деңгейде сендіру. Шындығында, Реалдық аудиторларының Дискі әлеміндегі саналы жандарды ұнатпауының басты себебі – аудиторлар нақты әлемнің физика заңдарының бейнесі, ал Дискі әлемінің сенім күші мен адамдардың білімі әлемді үнемі жаңартып, олардың жұмысын бекерге айналдырады. Ең маңыздысы, Дискі әлемінің құдайларына күш беретін де сенім. Дискі әлемінің құдайлары кішкентай рухтар ретінде басталады және сенушілердің саны арта келе күш алады; бұл «Кішкентай құдайлар» романында ең толық зерттелген. Ұқсас әсер Дискі әлемінде абстракт ұғымдарды бейнелейтін мифологиялық жандардың жекеленіп, «нақтырақ» болуына әкелді, мысалы, Өлім, Шошқа әкесі және басқа да антропоморфты бейнелер. «Шошқа әкесі» романында Мистер Титайм атты кісі өлтіруші Шошқа сағатының қамқоршысын өлтіруге тырысады, ол балалардың оған сенуін тоқтату үшін, олардың денесінің бір бөлігін (осы жағдайда, Тіс перилері жинаған тістерді) пайдаланып, адамды бақылауға алатын ескі сиқырды қолданады және жартылай сәттілікке жетеді. Адамдар сенім күші арқылы құдайлық күшке ие болуы да мүмкін, мысалы, «Пирамидалар» романындағы Джелибейби патшалары және «Қорқынышты полк» романындағы Борогравия герцогинясы Аннаговия сияқты құрметті билеушілер. Құдайлар мизотеистерден де күш алуы мүмкін, бұл «Кішкентай құдайлар» романында Омның Омнианизмге қарсы тұратын сержант Симонияны ұнатуынан көрінеді. «Фауст Эрик» және «Морт» романында көрсетілгендей, адамның өмірден кейінгі тағдыры оның жеке сенімімен анықталады, Құдайдың үкімімен емес, ол жұмаққа немесе тозаққа бара ма, әлде қайта туып жаңа өмірге келе ме. Дискідегі сенімнің табиғаты осындай, уақытша жаңа құдайлар үнемі пайда болады, көбінесе есіктерде қысылып қалған заттар сияқты қарапайым нәрселер үшін; Аноя, есіктерде қысылып қалған заттардың құдайы, бұрын жанартау құдайы болған, бірақ оның күшіне осылай жеткен.

Reality is spread thinly on the Disc, so events may be affected by expectations, especially those of 'intelligent' species such as humans, dwarves, etc. As such, the Discworld is not governed by real world physics or logic but by belief and narrative resolution. Essentially, if something is believed strongly enough, or by enough people, it may become true. Jokes such as treacle mines and drop bears are real on the Disc; in reality lemmings do not actually rush en masse off cliffs; on the Disc, they do, because that is what people believe. These concepts of Discworld physics are also exploited in both wizard and witch magic. For example, when a character wishes to turn a cat into a human, the easiest way is to convince the cat, on a deep level, that he is a human. In fact, the main reason the Auditors of Reality dislike sentient beings in the Discworld universe is that the Auditors are the personifications of the real world laws of physics, but the Discworld physics' power of belief and the humans' ignorance constantly remake the world, making their work fruitless. More significantly, it is also belief that gives Discworld's gods their powers. Discworld gods start off as tiny spirits, and gain power as they gain believers; this is explored most thoroughly in Small Gods. A similar effect has led to the personalisation and "reification" in the Discworld universe of mythological beings symbolising abstract concepts, such as Death, the Hogfather and other anthropomorphic personifications. In Hogfather, the assassin Mr. Teatime tries to kill the patron of Hogswatch by using an old magic that involves controlling a person with a part of their body (in this case, the teeth collected by the Tooth Fairies), in order to stop children from believing in him, and almost succeeds. It is also possible for humans to gain godly powers through the power of belief, typically venerated rulers such as the Kings of Djelibeybi as seen in Pyramids, and the Duchess Annagovia of Borogravia in Monstrous Regiment. It is possible for gods to derive power from misotheists, as demonstrated in Small Gods when Om takes a liking to the ardently anti Omnianist Sergeant Simony. As demonstrated in Faust Eric and Mort, personal belief determines someone's fate in the afterlife, rather than divine judgement, whether it is going to paradise or Hell, or being reincarnated. Such is the nature of belief on the Disc that temporary new gods come into being on a regular basis, and often for such mundane things as stuck drawers; Anoia, Goddess of Things That Get Stuck in Drawers, came into her powers in such a manner, though she was previously a volcano goddess.

Айналымдық себептілік

Дисктің табиғаты негізінен телеологиялық; оның негізгі құрамы оның соңғы мақсатына байланысты анықталады. Барлық басқа элементтердің бастауы осы негізгі элемент – narrativium, Оқиғаның элементар заты. Дискідегі ешбір нәрсе оның тағдырын қалыптастыратын және түрін анықтайтын Оқиға болмастан өмірге келе алмайды. Бұл, мүмкін, Дискіде ештеңе болмайды деген фактіге байланысты, егер ол Терри Пратчетттің әңгімесінде жазылмаса. Дискіде, егер бір оқиға немесе аңыз жиі айтылып, жеткілікті адамдар сенсе, ол шындыққа айналады. Бұл – повестволық себеп-салдар заңы деп аталады. Мысалы, "Қорғаушылар! Қорғаушылар!" романындағы кейіпкерлер қарақшылық (асыл) айдаһарды "мүмкін емес" жаратылыс деп сипаттаса да, ол ұша алады және отты демдейді, өйткені айдаһарлар осылай істеуге тиіс. Сол сияқты, жамандыққа бой алған әйел зеңбірек үй салып, жаман аяқтауы мүмкін. Егер диірменшінің үшінші ұлы болса, ол оған тек мысығын ғана қалдырады. Батыр әрқашан басымдықпен жеңіске жетеді, өйткені миллионға бірге мүмкіндіктер "оннан тоғыз рет орын алады", бірақ әрқашан "кішкентай, тоқылған, күлімдеп тұрған қарт кісіге" қарсы тұрғанда жеңіледі, ол көбінесе жекпе-жек өнерінде жақсы оқыған. Диск әлемінің әйел сиқыршылары көбінесе өз сиқырында повество қолданады, бірақ оны этикалық тұрғыдан күрделі деп санайды, өйткені ол ерік-жігерге араласады. Диск әлемінің әрлеуші сиқыршылары мұндай іс-әрекеттен аулақ болады, өйткені сенімділікті күшті сынап отырған повество үшін сыртқы сиқыр көздері қажет, кейде ешкімді де аяқтамайды. Оқиғаларды білу, оларды пайдалану және оларды қалай өзгерту керектігі Диск әлемінің физикасындағы көптеген сиқырлы күштердің негізін құрайды. Оқиғаларды пайдаланатын немесе өзгертетін Пратчеттің кейіпкерлеріне Лилит, Қара Алис және Бабушка Уэтервакс жатады. Диск әлемінің көптеген тұрғындарының метафораларды сөзбе-сөз қабылдау әдеті сенімнің күшімен бірігіп, Диск әлемінде өте ерекше аймақтардың пайда болуына себеп болды. Мысалы, Күн Шықпайтын Жер – Ланкредегі терең жарық, ол, әрине, Тас пен Қатты Орын арасында орналасқан.

The Disc's nature is fundamentally teleological; its basic composition is determined by what it is ultimately meant to be. This primary element, out of which all others spring, is known as narrativium, the elemental substance of Story. Nothing on the Disc can exist without a Story first existing to mould its destiny and determine its form. This is, perhaps, a take on the fact that nothing can ever happen on the Disc unless it is written in a story by Terry Pratchett. On the Disc, if a story or legend is told often enough and believed by enough people, it becomes true. This is known as the law of narrative causality. For example, characters in Guards! Guards! describe the marauding (noble) dragon as an "impossible" creature, yet it is able to fly and breathe fire because that is what dragons are expected to do. Similarly, a witch gone bad may meet a bad end after building a house of gingerbread. If a miller has a third son, he will invariably leave him only his cat. A hero will always win when outnumbered, since million to one chances are dramatic enough to "crop up nine times out of ten", but always lose when faced with "a little bald wrinkly smiling man" who is almost always highly trained in martial arts. Discworld witches often employ narrative in their magic, but consider it ethically tricky since it interferes with free will. Discworld wizards avoid doing so because narrative that severely strains credibility requires outright sources of magic to feed on, sometimes indiscriminately. Knowledge of stories, their use and how to change them forms the basis of many forms of magical power in Discworld physics. Pratchett characters who use or change stories include Lilith, Black Aliss, and Granny Weatherwax. The habit of many Discworlders to take metaphor literally has combined with the power of belief to produce some very odd areas on the Discworld. The Place Where The Sun Does Not Shine, for instance, is a deep crevasse in Lancre, incidentally located between A Rock and A Hard Place.

Октарин

Диск әлеміндегі сиқырдың түсі, сондай-ақ сегізінші түс деп те аталады. Бұл ойдан шығарылған түс сиқырды күшті көрсетеді және оны тек сиқыршылар мен мысықтар ғана көре алады, олардың екеуінде де адамдардағы қалыпты конус пен таяқшалардан өзгеше "октагонды жасушалар" болады. (Шын әлемдегі ұқсас құбылыс үшін тетрахроматиканы қараңыз.) Сиқыршы Ринсвинд оны жарқыраған жасыл-сары қоңыр түс ретінде сипаттайды.

Заттар

Дискте сиқырлы заттар бар. Олардың бірі – октирон, Диск әлемінің қабығының үлкен бөлігін құрайтын тығыз қара металл. Оның балқу температурасы металл қорыту пештерінің шегінен жоғары. Көнегі университет қақпалары мен университет қоңырауы, Ескі Том осы металдан жасалған. Ол сиқырлы инелер мен қоңыраулар жасауға қолданылады. Ол сиқырлы сәуле шығаруға қабілетті, бірақ егер ол теріс поляризацияланса, оны осындай сәулелерді сіңіру үшін пайдалануға болады. Ол қысым астында көп мөлшерде жылу бөліп шығарады, Диск әлеміндегі көптеген жанартаулық геологиялық процестердің себебі осы. Ол соққыға ұшырағанда (мысалы, Ескі Томмен соққанда) дыбыс шығармай, керісінше, айналасындағы әбден үнсіздікке ұшыратады. Тағы бірі – финглдер, Эрик оларды адам психологиясының маңызды бөлігі деп есептейді. Жаратушының сөзіне қарағанда, олардың жоқтығы психологиялық мәселелерге алып келуі мүмкін. "Сыртынан бәрі жақсы көрінеді, бірақ іштей олар бірдеңе жетіспейтінін сезінеді", – деді ол, ешбір финглді қоспаған әлемнің тұрғындары туралы айта отырып. Финглдер Жерде болмағандықтан, Жаратушы Жерді аталған планета деп, ал адамзатты олардың жоқтығынан толық емес түр деп есептеуге болады. Тағы бірі – слоод. "Соңғы континент" кітабында алғаш рет айтылған слоод – зиялы жаратылыстар таба алатын табиғи зат, бірақ Жердегі адамдар оны табуға жеткіліксіз зиялы болды; оны от табудан әлдеқайда оңай, ал судан сәл қиын табуға болады. Ринсвиндтің көптеген лауазымдарының бірі – слоод динамикасының оқырманы. Слоодтың жалпы теориясын Архиканцлер Сломан ашқан, ал осы оқиғаны бейнелейтін витраж Көнегі Университет колледжі кеңесінің мәжіліс залында орналасқан. Университеттің су жүйесінде слоодтың деңгейін сақтауға арналған құбырлар бар.

Диск

Дисктің өзі шамамен 10000 миль (16093 км) енімен сипатталады, бұл оның Жердің бетінің екі бестен бір бөлігін құрайды, демек ол Тынық мұхитының шамамен мөлшерімен теңеседі. Пратчетт оның жазықтығынан басқа, оған тағы бір маңызды географиялық ерекшелікті қосады: Cori Celesti – оның ортасында орналасқан, 10 миль (16 км) биіктіктегі тау, ол тұрақты сиқырлы өрістің бастапқы нүктесі болып табылады. Cori Celesti сонымен қатар Дунманифестиннің орналасқан жері, Дисктің көптеген құдайларының мекені және грек мифологиясының Олимп тауына Диск әлеміндегі аналогы. Cori Celesti төңірегіндегі аймақ Хаб деп аталады, ол биік, мұзбен қапталған таулармен сипатталады, бұл Гималай, нақты әлемдегі полярлық аймақтарға (Дисктің полюстері болмаса да, ол Дисктің шетінен, демек, Күннен мүмкіндігінше алыс орналасқан) және Скандинавияға ұқсас. Хабландтар викингтерге тән көптеген қасиеттерге ие. Полярлық аюлар "Хабланд аюлары" деп аталады, ал Дисктің полярлық шамына (магниттік емес, Дисктің сиқырлы өрісінен пайда болады деп сипатталады) "Аврора Кориолис" деген ат берілген. Rim-ге жақын аймақтар Күннің оларға жақын өтуіне байланысты жылырақ және тропикалық климатқа ие. Rim-дегі зор, айнала қоршаған шарлауық (Рим-шарлауық) Диск мұхиттарын ғарышқа құлатады. Пратчетт судың қалай қайта оралып, мұхиттарды толтыратыны туралы айтпайды, тек "әрекеттер жасалған" дейді. Құлаған судың тұманы Rimbow-ды жасайды – сегіз түсті (сегізіншісі – октарин) қос радуга, ол жарықтан да, сиқырдан да тұрады. Диск әлеміндегі бағыттар Солтүстік, Оңтүстік, Шығыс және Батыс деп көрсетілмейді, олар Дискің өзіне қатысты: Хабқа қарай (орталыққа қарай), Rim-ге қарай (орталықтан алысқа қарай) және аз дәрежеде, айналу бағыты (Дискің айналу бағыты) және кері айналу (Дискің айналу бағытына қарсы). Jingo кітабының мұқабасында H, R, T және W әріптерімен жабдықталған желбағырдың суреті бейнеленген. Диск жоғарыдан қарағанда сағат тілімен айналады.

The Disc itself is described as roughly 10000 mile (16093 km) wide, giving it a surface area two fifths that of the Earth, which would make it roughly the size of the Pacific Ocean. In addition to its flatness, Pratchett gives it another principal geographic feature; Cori Celesti, a 10 mile (16 km) mountain that lies at its exact centre and is the point of origin for its standing magical field. Cori Celesti is also the location of Dunmanifestin, the home of many of the Disc's gods and the Discworld analogue of real world Greek mythology's Mount Olympus. The area surrounding Cori Celesti is known as The Hub, a land of high, icebound mountains that serves as an analogue to the real world Himalayas, polar regions (since, although the Disc has no poles as such, it is as far as possible from the Disc's edge and thus the sun), and Scandinavia – the Hublanders share many features with Vikings. Polar bears are renamed "Hubland bears", while the Disc's equivalent of the aurora borealis (described as being produced by the Disc's magical field, rather than by magnetism) is known as the "Aurora Coriolis". The areas closer to the Rim are warmer and tropical, since the Disc's sun passes closer to them in its orbit. At the Rim, a great, encircling waterfall (the Rimfall) sends the Disc's oceans cascading into space. Pratchett is evasive about how the water eventually returns to refill the oceans, only saying, "Arrangements are made." The mist from the plunging waters creates the Rimbow, an eight colour (the eighth is octarine) double rainbow consisting both of light and of magic. Cardinal directions within the Discworld are not given as North, South, East and West, but rather as directions relating to the disc itself: Hubward (towards the centre), Rimward (away from the centre) and to a lesser extent, turnwise (direction of the disc's rotation) and widdershins (against the direction of the disc's rotation). The drawing on the front cover of Jingo shows a weathercock fitted with the requisite H, R, T and W letters. The disc rotates clockwise as seen from above.

Даңғыл теңіз

Дөңгелек теңізі – Хаб пен Рим арасында шамамен ортасында орналасқан, айналма жағынан Рим мұхитына ашылатын, құрлыққа жақын су алабы. Дөңгелек теңізі Жерорта теңізі сияқты, Сто жазығындағы (Еуропа) және Клатч құрлығындағы (Жақын Шығыс, Солтүстік Африка) елдермен шектеседі. Оның маңызды сауда порттары – Анк-Морпорк, Аль-Хали және Рим жағындағы Эфебе. Дөңгелек теңізінің төңірегіндегі елдер: Анк-Морпорк, Эфебе, Джелибейби, Клатч, Омния және Цорт. Дөңгелек теңізінде Лешп аралы орналасқан, ол жаман иісті газдардың үстінде кейде су бетіне көтеріліп, бірақ қайтадан теңіз түбіне шөгеді. Лешптің соңғы пайда болуы Джиңгода Анк-Морпорк пен Клатч арасында соғысқа дейін әкеліп соқты.

Аталмаған құрлық

Аталмаған құрлық – көптеген кітаптардың оқиғасы орын алатын құрлық. Ол негізінен Еуропаның үлгісі болып табылады және Сто жазықтары мен Рамтопстарды, сондай-ақ Үбервальд аймағындағы Шығыс Еуропа жерлерін қамтиды.

Анх-Морпорк

Сто жазығының басты қаласы Анх Морпорк. Ол көршілеріне ешқандай саяси билік жүргізбейді, бірақ аймақтың экономикалық үстемдігі ("Бізге шабуыл жасасаңдар, біз сіздердің несиелеріңізді талап етеміз") деген сөзбен сипатталады, сондықтан оның төңірегіндегі кіші қалалар іс жүзінде оның қарастырылымындағы қалалар болып табылады. Гербтің неге екені белгісіз, екі жағында бегемот суреті бейнеленген.

Псевдополис

Псевдополис (оның атауы "жалған қала" деп аударылады) алғаш рет Диск әлемі романының бірінші кітабында, "Сиқырдың түсі" шығармасында еске алынады. Сол роман "Диск әлемі картасы" бойынша дәл сол жерде орналасқан Псефополис туралы да мәлімдейді. Бұл қаланы Анх-Морпорк қалалық күзетінің штаб-пәтері – Псевдополис Ярдымен (Скотланд-Ярдқа сілтеме) шатастыруға болмайды. Псевдополисте Брасенек колледжі (Оксфордтың Брасеноз колледжінің пародиі) сияқты сиқыр мектебі бар, ол Анх-Морпорктегі үлкен әрі көне Көрінбейтін Университетпен бедел үшін бәсекелеседі. Шындығында, "Буды көтеру" романы бұл бәсекелестіктің қала деңгейіне дейін жететінін көрсетеді, себебі Псевдополис Анх-Морпорк құрылысындағы теміржол желісін қабылдаудан бас тартады. "Көрінбейтін академиялықтар" романынан бастап, қала аристократиясы Лорд Ветинаридің әжуасына орай, өкілдік демократиясымен тәжірибе жасап жатқандай көрінеді. Диск әлемі романдарының ешқайсысы Псевдополисте өтпесе де, көптеген кейіпкерлердің тамыры осы қаламен байланысты. Эрик Тёрсли 13 Мидден-Лейн (Фауст Эрик) мекенжайында тұрды/тұрады. Анх-Морпорк Патриция Хаволок Ветинариге ерекше ұқсас Чарли сол жерде киім дүкенін ашты ("Шындық" романы). Нобби Ноббс Псевдополис қалалық жасақтарының бірінде қаругер болып жұмыс істеген; қызығы, бұл кездейсоқ болуы мүмкін, бірақ Ноббидің бекітілмеген нәрсені ұрлап сатуға (яғни, ұрлап, сатуға) бейімділігін ескеретін болсақ, байланыс болуы да мүмкін, – Псевдополис осы кезеңде түсініксіз қару тапшылығынан соғыстарын жеңіліске ұшыратқан. Қала күзетшісі Джон Кил Псевдополистен Анх-Морпоркке көшіп келді және жас Сэм Вимстің (Түнгі күзет) ұстазы болды.

Қирма

Квирм – жас әйелдерге арналған Квирм колледжінің орналасқан жері (бұрын Сьюзан Сто Хелит оқыған) және Квирм Леонардосының (Диск әлеміндегі Леонардо да Винчи) туған орыны. Бұл тыныш, бейбіт қала, сондықтан демалыс орындарының бірі ретінде танымал. Сондай-ақ, Морпорк тұрғындары зейнеткерлікке шыққанда баратын жер (соның ішінде Лорд Ветинаридің әпкесі, Леди Роберта Месероле). Осы тұрғыдан алғанда, ол Анк-Морпоркқа қатысты, сияқты Истборн Лондонға, немесе Испания Ұлыбританияға, тіпті Грекияға қатысты (Unseen Academicals кітабындағы сипаттамада Квирмнің "ерекше суы" бар екені айтылады, бұл грек сумен жабдықталуының стереотипі). Квирм тілі кейде француз немесе испан тіліне ұқсас деп есептеледі, бірақ Снафф барлық квирмдіктер мінсіз Морпорк тілінде сөйлейтінін атап өтеді. Making Money романындағы сөйленетін квирм тілі француз тілімен толық сәйкес келеді. Raising Steam романында Маркиз де Экс-ан-Пэйнс француз акцентімен Морпорк тілінде сөйлейді. Квирм гүлді сағатымен мәшһүр: әр гүлдің жапырақтары әртүрлі уақытта ашылады. Квирм көк тамырлы ірімшігімен де танымал. Квирм тағамдары көбінесе "avec" (француз тілінде "with" – "пен") сөзімен сипатталады. Квирм – Родли әулеті басқаратын герцогтік. Бұл әулеттің мүшелеріне "Mort" романындағы жоғары сынып өкілі Лорд Родли және "Guards! Guards!" романындағы батпақты айдаһар өсіретін жесір герцогиня Бренда Родли кіреді. Sourcery романында Квирмді сиқыршылар соғыста жойды, бірақ, әрине, Койн соғысқа дейін болғандай қалпына келтірген. Сьюзан Сто Хелит, Леди Сибил Рамкин және Мисс Перспициа Тик Квирмдегі жас әйелдерге арналған колледжде білім алды. Колледждің директоры және негізін қалаушы – Мисс Эулали Баттс (мүмкін, Франсис Бассқа сілтеме). Soul Music кітабында Диск әлеміндегі жоғары сыныпты мектептердің (мысалы, Анк-Морпорк Ассасиндер Гильдиясы мектебі) әйел студенттерді қабылдамайтыны түсіндіріледі (бірақ Ассасиндер бұл саясатын өзгерткен), сондықтан Мисс Баттс колледжді "таңғажайып қағида бойынша құрды, өйткені қыздар үйленгенге дейін көп нәрсе істемейтін, сондықтан олар уақытын біліммен толтыруға болады". Мектеп дәстүрлі ағылшын тәуелсіз қыздар мектебіне ұқсайды, академиялық бағдарламасы бар және әдепті мінез-құлыққа ерекше мән беріледі. Мектеп оқушылары ешқандай нақты мамандыққа дайындалмайды. Сьюзан Сто Хелит оны "білім беру, жай ғана білім беру" деп сипаттайды (Hogfather). Мектепті бітіргеннен кейін үйленбеген студенттер көбінесе мұғалім болады немесе үй шаруашылығын жүргізуші болып жұмыс істейді.

Quirm is the location of the Quirm College for Young Ladies (formerly attended by Susan Sto Helit) and the birthplace of Leonard of Quirm (the Disc's Leonardo da Vinci). It is a quiet and peaceful town, and for this reason is a popular holiday destination. It is also where Morporkians go when they retire (including Lord Vetinari's aunt, Lady Roberta Meserole). In this regard, it relates to Ankh Morpork as Eastbourne relates to London, or possibly as Spain relates to the United Kingdom, or even Greece (as a description in Unseen Academicals describes Quirm as having "strange water", which is the typical stereotype of the Greek water supply). The Quirmian language is occasionally described as similar to French or Spanish, but Snuff notes that all Quirmians speak perfect Morporkian. Spoken Quirmian in Making Money, is identical to French. In Raising Steam, the Marquis des Aix en Pains speaks Morporkian with a French accent. Quirm is famous for its floral clock: a circle of flowers, each of which opens its petals at a different hour. Quirm is also famous for its (blue veined) cheese. Quirmian cuisine is generally characterised by avec (French for "with"). Quirm is a duchy ruled by the Rodley family. Members of this family include Lord Rodley, an upper class twit in Mort, and Brenda Rodley, a swamp dragon breeding dowager duchess in Guards! Guards!. In Sourcery, Quirm was destroyed by wizards in a magic war, but presumably restored by Coin when he put everything back as it had been before the war. Susan Sto Helit, Lady Sybil Ramkin and Miss Perspicacia Tick were educated at the Quirm College for Young Ladies. The school's headmistress and founder is Miss Eulalie Butts (possibly a reference to Frances Buss). It is explained in Soul Music that few of the Discworld's higher class schools (such as the Ankh Morpork Assassins' Guild School) will admit female students (although the Assassins have since changed this policy), so Miss Butts founded the College "on the astonishing principle that, since gels had nothing much to do until someone married them, they might as well occupy the time with learning things." The school resembles a traditional English independent girls' school, with an academic curriculum and heavy emphasis on respectable and decent behaviour. Students at the school do not seem to be preparing for any particular profession. Susan Sto Helit describes it as "an education in, well, education" (Hogfather). It appears that those students who do not marry upon leaving school generally go into the teaching profession themselves, or become governesses.

Тоқ лат

Кэлирехенна патшайымы билік ететін Сто Лат, Анх Морпорктан шамамен 32 шақырым қашықтықта орналасқан. Кітаптарда айтылғандай, Сто Лат – Сто жазығындағы қабырғалы, үлкен қала, бірақ көлемі мен ықпалы жағынан көршілес Анх Морпорк қаласынан әлдеқайда кем. Сто Лат – Анх Морпоркқа ең жақын ірі қала (атпен жарты күннің жолы, егер ат Борис болса, одан да аз уақыт алады) және оған екі байланыс мұнарасы арқылы қосылған. Қаланың ішінде Сто жазығынан "геологиялық түйіршік" сияқты көтеріліп тұрған алып тас бар, оны Мұз Ғұлылары қалдырып кеткен. Қаланың қамалы осы тасқа салынған. Қазіргі патшайымнан бұрынғы соңғы патшасы – Олерв патша, ол түпнұсқа герцог Сто Хелит жалдаған кісі қолынан садақпен атқыланды. Бұл герцог мұрагерлікке таласып, тек Морттың (Mort) араласуымен тоқтатылды. Морт аяқталған соң, Кэли ханшайым патшайым болды. Саяси тұрғыдан Сто Лат – Кэлирехенна патшайымы билейтін патшалықтың астанасы, оған Сто Хелит, Сто Керриг және Сегіз Протекторат кіреді. Оның билігі әкім арқылы жүзеге асырылады. Бұл патшалық Анх Морпорктен тыс жерлерде пошта үшін өз мөрлерін енгізген алғашқы елдердің бірі болды. Астолат – Артур мифологиясындағы аңызға толы орын, ал "Sto lat" – "жүз жыл" деген мағына беретін, Польшадағы "Ақпараттар тілегіне" балама ән. Сто Хелит – Сто Латтың құрамындағы герцогтік, ол Мортқа (Mort) Кэлирехенна патшайымын құтқарып алғаннан кейін сыйға берілген. Морттың "Жан музыкасында" (Soul Music) қайтыс болғаннан кейін, оның герцогтігі қызы Сьюзанға берілді. Қазір ол мұғалім болып жұмыс істейді, бірақ "Уақыт ұрысынан" (Thief of Time) бастап, ол әлі де Сто Хелит герцогинясы болып табылады.

Қалқалар

Рамтопс – Диск әлемінің басты тау тізбегі. Олардың кең аумағында, Хабтан Римге дейін, Жер бетіндегі дерлік барлық танымал тау жүйелерінен элементтер кездеседі: Шотландияның жоталары (Ланкре), Гималай (Жоғары шыңдар), Аппалачи (Слайс). Рамтопс – Дисктің негізгі сиқырлы өткізгіші, себебі олар Дисктің сиқырлы өрісінің ортасынан металл таяқшадай өтеді (іс жүзінде, өрістің бастауы – Cori Celesti, техникалық тұрғыдан Рамтопстің бір бөлігі), сондықтан олар шындықтан алыс. Таудың құпия жарықтарында түрлі басқа әлемдерге қақпалар орналасқан; "қиын жер" үлкен аумақтарды кішкентай телімдерге сығымдайды, және осында әйел сиқыршылар, еркек сиқыршылар мен құдайға тең монахтар өнерлерін табады. Рамтопстағы мемлекеттер көбінесе кішкентай, оқшауланған және сирек қоныстанған. Экономиканың көп бөлігі ауыл шаруашылығына негіделген, ал қауымдастықтар көбінесе өзін-өзі қамтамасыз ететін шаруашылықтардың еркін біріккен топтарынан тұрады. Рамтопстың қыстары қатал, ең қатты дауылда қардың қалыңдығы 5 метрге дейін жетеді. "Рамтопстықтарда қарды бейнелеу үшін 18 сөз бар", – дейді Пратчетт, – "бірақ олардың ешқайсысын басып шығаруға болмайды". Пратчетт Рамтопс атауының RAMTOP (яғни RAM-ның үсті, немесе кездейсоқ сүйемелдеу жады) – ZX Spectrum компьютеріндегі жүйелік айнымалыдан шыққандығын айтты.

Ланкер

Ланкр Рамтоп тауларында, Анк-Морпорк қаласынан 500 миль (805 км) қашықтықта орналасқан. Бұл – Рамтопс тауларындағы жүздеген кішкентай елдердің ішіндегі ең танымал, ол Сто жазығына қарайтын тік жарлы жартаста орналасқан. Ланкр Оңтүстік Англияның ауылдық жерлеріне ұқсайды. "Фольклор" журналындағы "Қиял әлемдері, нағыз оқиғалар" атты мақаласында Пратчетт былай деп жазады: "Ланкр патшалығы, менің ойымша, мен өскен Чилтерн тауларындағы кішкентай жазықтың идеалданған нұсқасы, мен ересек өмірімнің көп бөлігін өткізген Мендиптердің батыс аймағымен біріктірілген". Пратчетт бұл кішкентай елді "нағыз фольклор" деп сипаттады; ол – Жердің ауылдық аймандарының барлық аңыздарының орын алған жері. Анк-Морпорк қалалық фольклор үшін де сондай роль атқарады, бірақ бұл соншалықты айқын емес. Атауы Ланкаширді еске түсіреді (оның тұрғындары Ланкастиандар деп аталады) және XVII ғасырда Пендлде болған колдовствоға қатысты сот процестерімен байланысты. Ланкрдың мистикалық қасиеттерінің бір себебі – Рамтоптар Диск әлемінің сиқырлы өрісінің маңызды жерлену нүктесі болып табылады. Ланкр сиқыршылармен танымал, әсіресе "Ланкр сиқыршысы" атымен белгілі "Снакстардың қуанышы" атты эротикалық тағамдар кітабы жарық көргеннен кейін. Ланкр сонымен қатар жас адамдардың байлық іздеп, көбінесе Анк-Морпоркке аттануымен де белгілі. Ланкр – Эльфтер мекендейтін "паразит әлемге" (мүмкін екі) тәуелсіз қақпалардың физикалық орны. Көптеген карталарда Ланкр шамамен көрсетілген, оның нақты ауданы белгісіз болып қала береді – себебі таулы жері мен Рамтоппен шектесуі, сондай-ақ жоғары деңгейдегі сиқырдың бұрмалау әсерінен. Ланкрдың кейбір аймандарының географиясы қалыпты географиялық өлшемдерден тыс немесе оған қосымша қасиеттерге ие болуы мүмкін. Бұл аймақтарға Ланкр шұңқырлары жатады, онда шындық терең ойыстар мен "қисық жер" деп аталатын тік беткейлерге бүгілуі мүмкін. Диск әлемі туралы анықтамалықта айтылғандай, Ланкр өзінің көрінетін мөлшеріне қарағанда көбірек ландшафтқа ие (осыған ұқсас сиқырлы әсер Бейтаныс Университет кітапханасында да кездеседі, оның диаметрі 100 метр, бірақ радиусы шексіз). "Кисық жерді" сиқырлы сезімі барлар немесе бұлттар мен көлеңкелердің қалай жарылып жатқанын байқай алатын өткір көздері барлар анықтай алады. Мұндай аймақтарда ұшу қауіпті, ал одан өту қиындықтарға толы болуы мүмкін. Сол сияқты, Ланкрде ландшафт арқылы өтетіндердің көңіл күйін көрсететін жерлер де бар, сондықтан сенімді саяхатшылар шуылдаған бұлақтарды табады, ал сол жерде, сол уақытта, көңілі құлаған саяхатшылар терең шатқалдар мен тау бұрқындарымен кезеседі. Бұрын Эльфтердің шабуылдары жиі болған. Екі қақпа да Ланкр жағынан найзағай темірінен жасалған тастармен бекітілген, ол Дисктегі магниттік көздердің бірі болып табылатын метеориттік кеннен жасалған; адамдар, бірақ Эльфтер емес (ерекше жағдайларда ғана) олар арқылы өте алады. Ланкрдың астанасы – Ланкр қалашығы, ол басқа ауылдардан сәл үлкен және Ланкр қамалын қамтиды. Bad Ass – Granny Weatherwax-тың үйі. Бұл қала есімін алғанда, қоныс аударушылар тобының жабдықтарын тасыған есек қайыққа тоқтап, қозғалмай, оларды сол жерде қала салуға мәжбүрлеген. Bad Ass орналасқан аңғар төменгі таулар мен төбелердің панорамасын ұсынады. Сол жерден әлемнің шетін көруге болады. Ұзақ қыс қарларында ауылдан шығатын жолдар құлатуды азайту және жолшыларды адасып кетуден сақтау үшін тақтайлармен қапталады. Ескерина Смиттың туған жері – ауылдың темірханасына өзеннен өтетін тар көпір арқылы жетуге болады.

Lancre is situated in the Ramtop mountains, about 500 mile (805 km) Hubwards of the city of Ankh Morpork. It is the best known of hundreds of tiny countries in the Ramtops, occupying a vertiginous shelf looking over the Sto Plains. Lancre is based on rural southern England. In an article in Folklore entitled, 'Imaginary Worlds, Real Stories,' Pratchett writes, "the kingdom of Lancre [ ] I suspect is a somewhat idealised version of the little fold in the Chiltern Hills where I grew up, stirred in with the western area of the Mendips where I spent a great deal of my adult life." Pratchett described the tiny country as "solid folklore"; it is the place all the legends of Earth's countryside really happened. Ankh Morpork serves a similar function for urban folklore, but not as blatantly. The name seems to echo Lancashire (with the inhabitants called Lancrastians) and the associated witch trials in Pendle there in the seventeenth century. Part of the reason for Lancre's mystical quality is that the Ramtops are a major earthing point for the Discworld's magical field. Lancre is famous for witches, especially since the publication of The Joye of Snackes, an erotic cookbook by "A Lancre Witch", i. e. Nanny Ogg. Lancre is also famous for is young people going off and seeking their fortunes, usually in Ankh Morpork. Lancre is also the physical location for (possibly two) independent gateways to a "parasite universe" inhabited by Elves. Most maps show Lancre as roughly , its true area remains unknown – partly because of its mountainous terrain and the fact that it borders on the Ramtops, but also due to the warping effect of high level of background magic. Geography in parts of Lancre can take on additional properties that exist either outside, or in addition to, the conventional geographic dimensions. These areas include the Lancre moors, where reality can become folded into deep troughs and ridges known as "gnarly ground". The effect, as mentioned in The Discworld Companion is that Lancre contains more landscape than a kingdom of its apparent size should be able to contain (a similar magical effect occurs in the Unseen University Library, which has a diameter of 100 yards, but an infinite radius). "Gnarly ground" can be detected by those with magical senses, or those with keen eyesight who observe how clouds and shadows appear to fracture as they pass across it. Flying over such areas is not for the faint hearted and walking across it can be fraught with peril. Similarly, Lancre contains areas where the landscape echoes the state of mind of those who pass through, leading confident travellers to find babbling brooks while, in the same place at the same time, disheartened travellers find deep valleys and raging mountain torrents. In times past, Elven incursions were common. Both gateways have been sealed from the Lancre side by standing stones made from thunderbolt iron, a meteoric ore which is one of the few sources of magnetism on the Disc; humans, but not Elves (except in exceptional circumstances), may pass through them. The capital of Lancre is Lancre Town, slightly bigger than the other villages, and containing Lancre Castle. Bad Ass is the home of Granny Weatherwax. It got its name when a donkey, carrying the supplies of a group of settlers, stopped on a ford and refused to move, forcing them to build their town there. The valley occupied by Bad Ass overlooks a panorama of lesser mountains and foothills. From there, one can see to the edge of the world. In the long winter snows, the roads out of the village are lined with boards to reduce drifting and to stop travellers from straying. A narrow bridge over a stream leads to the village smithy, birthplace of Eskarina Smith.

Хабландтар

Хабтың айналасындағы жерлер, сондай-ақ Биік Шыңдар деп аталады, мұзды, таулы және суық. Бұл аймақтар Cori Celesti-ге ең жақын орналасқандықтан, сиқырмен толы. Олар шамамен Жердегі Гималай тауларымен тең келеді, Йетилер мен түрлі буддалық стильдегі монастырлық ордендерге, мысалы, Тарих монахтарына мекендейді, осының арқасында бұл аймаққа "Ағарту Елі" деген есім берілген. Хабландтар Дискідегі полюске ең жақын жер болып табылады, сондықтан "Соңғы Батыр" кітабында айтылғандай, полярлық аюлар мен морждардың да мекені.

Үбервальд

Убервальд – Рамтопстардың етегінде, Ланкреге қарағанда Анк-Морпорктен алыс орналасқан аймақ. Оның атауы неміс тілінде "орманның үстінде" дегенді білдіреді, бұл Трансильванияға жасалған тілдік ойын (латын тілінде "орманның арғы жағында" мағынасын береді, және 13 ғасырға дейінгі жазбаларда Трансильвания үшін қолданылған). Аймақ шынайы Шығыс Еуропаға емес, көбірек "Шекірек қорқыныш" стиліндегі стереотиптерге негізделген. Диск әлеміне тәндей, Убервальдтың климаты мен жағдайлары адам күтіктерін орындауға бейім: мысалы, Убервальд найзағайлары біреу күшті мәлімдеме жасағанда ғана болады. "Ақиқат" кітабында бұл құбылыс "психотроптық ауа райы" деп аталады. Неміс тіліндегі сөздің дұрыс жазылуы – "Überwald". Кейбір кітаптарда "Uberwald" деп жазылған, бірақ кейінгі туындыларда "Überwald" ғана қолданылады. "Carpe Jugulum" кітабында Пратчет былай жазады: "Рамтопстардың сирек карталарында ол Überwald деп жазылған. Бірақ Ланкреліктер ешқашан да акценттерді үйренбеді және әріп үстіне екі нүктені қоюға келіспеді, себебі олар сырғып түсіп, қажетсіз тыныш белгілерге себеп болар еді. Бұл аймақ бұрын екі бас жарғақ (екі бас бүркіт) символы болған қасиетсіз империяның билігінде біріккен еді (Киелі Рим империясының пародисі). Империя құлағаннан кейін аймақ фрагменттелген, хаостық және заң емес, аңызға бағынған күйде қалды. Убервальдта адамдар көп болғанымен, олар аймақтың тарихында екінші рөлде. Оны жұлдыздар, вампирлер және қасқырлар билейді. Анх-Морпорк қалалық күзетінің сержанты (кейін капитан) Ангуа – Убервальд қасқырларының ескі аристократиялық әулетінен шыққан. Адам барондарының саны көп болғанымен, олардың көбі саясатқа қызығушылық танытпайды, оның орнына тәжірибелік хирургиямен және "Адамның білуге тиіс емес нәрселермен араласумен" айналысады, әрқайсысының жеке Игорьы бар. "Бұқалардың диетасынан" (Құрттар диетасының пародисі) бастап, Бесінші піл оқиғаларына дейін сарымсақ пен күміс Убервальдта контрабанда ретінде қарастырылды, бірақ өлі еместер оларға қажет болмайды деп уәде берді. Бұл жүйе толыққанды болмаған сияқты. Бірақ жәндіктердің төменгі патшасының тәж кию рәсіміне араласқаннан кейін, жәндіктердің күміс өндіруге шектеулері алынып тасталды. Убервальдтың экономикасы тау-кен өндірісіне негізделген. Бағалы металдар көп болғанымен, ең маңызды минералды ресурс – май, ол Ұлы А'Туиннің арқасынан түсіп, Убервальд маңына құлаған бесінші алып пілдің қалдығы деп есептеледі. Жер бетіне көтерілетін қайнаған май елдің көптеген ыстық бұлақтарының себебі. Убервальд іс жүзінде екі мүлдем ерекше қоғамнан тұрады: жәндіктер (жер астындағы үңгірлі қалалары мен туннельдерінде өмір сүретін) және үстіңгі бетте өмір сүретін барлық адамдар. Дәстүр бойынша, жер бетіндегі адамдардың заңдары жер астындағыларға, ал жер астындағылардың заңдары жер бетіндегілерге қолданбайды. Убервальд жәндіктері Сто жазығына жақын жердегі туыстарына қарағанда консервативті және дәстүрлі, бұл екеуінің арасында мәдени қақтығысқа әкелді (мысалы, наурыз айы). Убервальд – жәндіктер тарихы мен саясатының орталығы; Төменгі патша, жәндіктер заңдарының соңғы төрешісі, өзінің билік орнын жер астындағы Шмалцберг қаласында (сөзбе-сөз "майлы тау"; Австрияның Зальцбург қаласына жасалған тілдік ойын: "Schmaltz" неміс тілінде майды немесе майды білдіреді, бірақ "ашық сезімталдық" дегенді де білдіреді) орналастырған. Кум аңғары – Убервальдтың бір жерінде орналасқан жер. Жүздеген жылдар бұрын, тролльдер мен жәндіктер Кум аңғарында шайқасты, онда әр тарап бір-бірін шабуылдаған. Қазіргі кезде жәндіктер Кум аңғары шайқасының күнін тойлайды, ал тролльдер сол күні Тролльдік Жаңа жылды тойлайды. Кейде жәндіктер мен тролльдер бір қалада (мысалы, Анх-Морпорк) тұратын жерлерде екі топ мерекелік шерулерін бір көшеде өткізу үшін мұқият жоспарлайды. Кейбір адамдар (мысалы, Сьюзан Сто Хелит) тарих кітаптарын мұқият зерттегеннен кейін, Кум аңғарындағы шайқас бірнеше рет қайталанған сияқты екенін айтады. Атауы уэльс тіліндегі "cwm" сөзінен шыққан, яғни "аңғар" дегенді білдіреді. "Көзге көрінбейтін академиялық" кітабында Убервальд дамып, вампир Леди Маргалоттаның арқасында Анк-Морпоркқа жақындап келе жатқаны айтылған. Сондай-ақ, Убервальд императоры зұлым сиқыршы болған, ол орктерді жасаған, олардың кейбіреулері қазірге дейін сақталған, осылайша Мистер Натт пайда болған.

Überwald is a region located near the foot of the Ramtops, farther from Ankh Morpork than Lancre is. Its name is German for "over the woods", a play on Transylvania (which is Latin for "across the woods" a name actually used for Transylvania in some 13th century writings). The region is based less on the real Eastern Europe, and more on the Hammer Horror stereotype of the area. In keeping with the Discworld's affinity for narrative, Überwald's climate and conditions contrive to fulfill human expectations: for example, Überwaldian thunderclaps occur whenever someone makes a particularly forceful pronouncement. In The Truth this phenomenon is referred to as "psychotropic weather". The spelling of the German language word is certainly "Überwald". The usage in some of the books is uneven, but the later narratives use "Uberwald" exclusively. In Carpe Jugulum, Pratchett writes:

On the rare maps of the Ramtops that existed, it was spelled Überwald. But Lancre people had never got the hang of accents and certainly didn't agree with trying to balance two dots on another letter, where they'd only roll off and cause unnecessary punctuation. The region was previously united under the rule of the Unholy Empire (a play on the Holy Roman Empire), which had a two headed bat as its symbol (a play on the double headed eagle). The Empire has long since collapsed leaving the area fragmented, chaotic, and under the rule of lore, not law. Although Überwald has a large human population, they play a secondary role in the region's history. It is ruled by dwarfs, vampires, and werewolves. Sergeant (later Captain) Angua of the Ankh Morpork City Watch is from an old aristocratic family of Überwald werewolves. While there are indeed a number of human barons, they all tend to be uninterested in politics, preferring instead to dabble in experimental surgery and "Meddling In Things Man Was Not Meant To Wot Of," each with the help of their personal Igors. From the 'Diet of Bugs' (a play on the Diet of Worms) onwards garlic and silver were considered contraband across Überwald until the events of The Fifth Elephant; the undead simply promised they would not be needed. Apparently this system left something to be desired. However, following interference by werewolves in the coronation of the Low King of the Dwarves, dwarfish restrictions on silver mining were lifted. Überwald's economy is apparently based on mining. Though precious metals are plentiful, the most crucial mineral resource is fat, which is believed to have been deposited by a fifth great Discworld bearing elephant, which was dislodged from the back of Great A'Tuin and crashed into the ground around Überwald. Boiling fat rising to the surface is the reason for the country's many hot springs. Überwald effectively comprises two utterly distinct societies; the dwarfs (who exist below in their cavernous cities and tunnels), and everybody else, who lives above on the surface. By tradition, the laws of the surface people do not apply underground, and vice versa. Überwaldian dwarfs are far more hidebound and traditional than their cousins near the Sto Plains, which has led to a certain culture clash between the two (cf. marching season). Überwald is the centre of Dwarfish history and politics; the Low King, the final arbiter of Dwarfish law, has his seat of power in the underground Überwald city of Schmaltzberg (literally "mountain of fat"; a double or even triple play on the Austrian town of Salzburg: Schmaltz means lard or fat in German, but can also mean 'excessive sentimentality'). Koom Valley is a location somewhere in Überwald. Hundreds of years ago, the trolls and the dwarfs met in a battle at Koom Valley in which each side apparently ambushed the other. Nowadays, dwarfs celebrate the Battle of Koom Valley Day, on the same day that trolls celebrate Troll New Year. Sometimes, in a city where both dwarfs and trolls live (e. g. Ankh Morpork), the two groups are careful enough to plan their celebratory marches so that they are on the same street. Some people (e. g. Susan Sto Helit), after carefully studying history books, point out that the Battle of Koom Valley seemed to have been repeated several times. The name comes from the Welsh word cwm, which means "valley". In Unseen Academicals, it is suggested that Uberwald is developing and moving closer to Ankh Morpork thanks to the vampire Lady Margalotta. It also suggests that the Emperor of Uberwald was an evil sorcerer, who created orcs, some of whom survived up to the present, giving rise to Mr. Nutt.

Борогравия

Борогравия Дискі әлемінің аты аталмаған негізгі құрлығында, Убервальдтың шығысында орналасқан. Елордасы – Принц Мармадуке Пьотр Альберт Ханс Жозеф Бернхардт Вильгельмсберг. Борогравия – герцогтік, сондықтан оны герцог немесе герцогиня басқарады. "Корқынышты полк" кезінде билік еткен герцогиня Аннаговия халық арасында дерлік құдай статусына ие болды. Борогравия – өте артта қалған және консервативті мемлекет, оның заңдарын олардың құдайы Нугган анықтайды. Нугган өз жандарындағы "құқыс бұзушылықтарды" – оның тыйым салған нәрселерін, "тірі куәлік" саналатын Нугган кітабы арқылы жеткізеді. Бұл кітапта Нугганнан "діни тұрғыдан" жаңа "құқыс бұзушылықтар" үнемі пайда болады, жаңа беттер қосу қажеттілігі оны тек сақинада сақталатын қасиетті кітапқа айналдырады. Мұндай талаптар өте қиын және қолайсыз болуы мүмкін, мысалы, шоколадты – Борогравияның негізгі экспорт тауарын, тірі жандардың бейнелерін (герцогинядан басқа), нәрестелерді (бұл заң көбінесе ескерілмейді), егіс ауыстыруды және кез келген әуе байланыс құралдарын (әсіресе, семафор мен көгершін поштасын) тыйым салу. Семафорды тыйым салу Борогравиялықтардың Злобения шекарасындағы клэкс мұнараларын қиюына әкелді, бұл екі ел арасындағы соғыстың басты себебінің бірі болды (соғыс осылай ұзаққа созылып, оның нақты себебін ешкім есіне түсіре алмайды), және Анх-Морпорк дипломатиялық араласуының себебі де осы. Дискідегі ең агрессивті мемлекеттердің бірі саналатын Борогравия көршілеріне шабуыл жасап, соғыстарға қатысқандығымен белгілі (Түн күзетінде Борогравия Моулдавияға шабуыл жасағаны айтылады), әскер үкіметтің жалғыз тиімді саласы деп есептеледі. Дегенмен, нашар экономикасының (қиын "құқыс бұзушылықтардың" салдары) және соғыс салдарынан елде жас жігіттердің жетіспеуіне байланысты бұл талапқа сай болу қиындыққа түседі, сондықтан әскер құрамында әйелдердің де болуы жиі кездеседі (қараңыз, "Корқынышты полк"). Романның басында полиция және газеттер сияқты қазіргі қоғамның элементтері Борогравиялықтар үшін жат ұғымдар болып табылады, ал Нуггандық заңдар "азаматтар комитеттері" арқылы орындалады, ал үкімет халыққа ақпарат жеткізуші жалғыз орган болып табылады. Борогравияның ұлттық валютасы – корона, оның ішкі бөлімдеріне шиллинг, алты пенни және пенни кіреді.

Borogravia is located Rimwards of Überwald, on the Discworld's unnamed main continent. The capital city is PrinceMarmadukePiotreAlbertHansJosephBernhardtWilhelmsberg. Borogravia is a Duchy, and as such is ruled by a Duke or Duchess. The ruler at the time of Monstrous Regiment was Duchess Annagovia, who has achieved virtual godhood among the people. Borogravia is an extremely backward and reactionary nation, whose laws are defined by their god Nuggan. Nuggan dictates "abominations", which are things that have been banned by him, to his worshippers via the Book of Nuggan, a "living testament" in which new "abominations" appear "religiously" from Nuggan, with the necessity of adding fresh pages making it the only holy book to be kept in a ring binder. These enforcements can be very impractical and inconvenient, such as banning chocolate, Borogravia's main export; depictions of living things (apart from the Duchess); babies (this law is usually overlooked); crop rotation; and any means of airborne communications (namely semaphore and carrier pigeon). The banning of semaphore led to the Borogravians cutting down the clacks towers along the Zlobenian border, which was one of the main causes of war between the two nations (with intermittent conflict going on for so long that no one can remember why it is actually happening), and the reason for Ankh Morporkian diplomatic intervention. Perhaps the most militarily aggressive nation on the Disc, Borogravia is known for invading its neighbours and fighting wars (in Night Watch, it is mentioned in passing that Borogravia has invaded Mouldavia), with the army being regarded as the only effective branch of government. However, it struggles to keep up with this demand because of its crippled economy (caused by highly inconvenient "abominations"), and as a result of fighting the country is seriously short of young men, so much that a proportion of its soldiers are in fact women in disguise (see Monstrous Regiment). At the beginning of the novel, aspects of modern society such as police services and newspapers are alien concepts to Borogravians, with Nugganatic laws being enforced by 'citizen's committees', and the government being the sole disseminator of information to the public. The Borogravian national currency is the crown, whose subunits include shillings, sixpences and pennies.

Злобения

Злобения – Словенияға жасалған есім ойыны, ал оның астанасы Ригора – Ригаға жасалған есім ойыны. Оны билеушісі – ұзын, сұлу және мақтанғақ мінезді Генрих ханзада. Злобения Борогравиямен көптеген соғыстар жүргізді, көбінесе екі елдің арасындағы шекараны құрайтын Кнек өзені үшін аумақтық даулар туды. Өзен су тасқынынан кейін жиі өз арнасын өзгертеді. Злобения сарбаздары көк түсті униформа киеді. Борогравиялықтар Злобениялықтарды "шведтерді жеушілер" деп атайды. Генрих Злобенияны "таулардың Анк-Морпорк" етуді армандайды, бұл Сэмюэл Ваймстің қызығушылығын тудырады. Герцогиня Аннаговияның қайтысынан кейін Генрих Борогравия тағына мұрагер атанды. "Көбелек полкі" романында ол өз құқығын бекіту үшін Борогравияға соғыс жариялайды.

Қыш

Крейк – Ланкреге жақын, крейктан тұратын төбелі аймақ, Пратчеттің туған жері Уилтширге есімдерімен ұқсайды. Кейбір тау сиқыршылары бұл аймақтың "жұмсақ" геологиясы сиқырды бағыттап жүргізуге қолайсыз дейді. Бірақ бұл жаңылыс пікір (жоталардың негізі кременьден тұрады), ал күшті сиқыршылар онда тұра алады және тұрады, алайда жергілікті барон сиқыршылықты тыйым салғандықтан, олар өздерін сондай деп жарияламайды. Бұл заң кейіннен алынып тасталды немесе кем дегенде Тиффани Ачинг онда ашық түрде сиқырмен айналыса бастағаннан бері жаңа барон оған мән бермейді.

Лламедос

Ламедос – друидтар, бардтар және жаңбырмен әйгілі ел. Жаңбыр – Ламедостың басты экспорттық тауары; мұнда руда мен көмір кендерінен бөлек, жаңбыр кендері де бар. Ламедос климатында тек қана қарағай өседі, ал қалғандары шіріп кетеді. Ламедосқа друидтар басшылық етеді, олар елді есептеулер үшін қолданылатын тас шеңберлермен көмкерген. Бұл өмір бойына атқарылатын жұмыс, себебі оларды жиі жаңарту қажет. Ламедос – Ұлыбритания құрамындағы Уэльс елінің айқын пародиасы. Жыл сайынғы бардтар сайысы – Эстеддфод, әлі де Уэльсте өткізіледі. Атауы Дилан Томас жазған "Сүт ағашының астында" радиоспекторына сілтеме жасайды, онда ол Ллареггуб атты ойдан шығарылған Уэльс қаласын жасады ("ешнәрсе жоқ" сөзі кері жазылған); Ламедос та сәйкесінше "Sod 'em all" сөзінің кері жазылуы. Жергілікті тұрғындар екі еселенген "л" әрпімен айтатын акцентпен сөйлейді, мысалы: "Көптеген сәттілік!". Оның туған ұлы Имп И Селин "Soul Music" арқылы Диск әлемінің музыка тарихын өзгертеді.

Октарин шөптері өскен ел

Октариндік шөптер өңірі – Рамтопс тауына жақын орналасқандықтан, тың өрістерге толы, сонымен қатар сиқырға тоғынған аймақ. Оған сиқыр соншалықты қаныққан, тіпті бір жылдық егістерді өсіру мүмкін: тұқымдары егілгенге дейін көктемде өніп, өсетін егістер. Бұл Морттың туған жері. Октариндік шөптер өңірі көбінесе "Reaper Man" романында кездеседі, онда Өлім Билл Дор деген атпен жұмыс істейді.

Генуя

Сто жазығынан тыс ең танымал аймақ – Морпорк тілінде сөйлейтін, Нью-Орлеанға еліктейтін Генуя қаласы. Кітаптарда ең маңызды оқиғасы – «Шетелдегі сиқыршылар» романында кездеседі. Бұл қала Сто жазығы/Рамтопс аймағынан шалқап жатқан, батпақтар деп аталатын жерде орналасқан. Генуя деген ат Италиядағы Генуя қаласынан алынған болуы мүмкін. Дегенмен, Генуя француз және Кариб теңізінің ықпалымен Американың оңтүстігіне, әсіресе Нью-Орлеанға ұқсас. Жергілікті көлік – мал немесе троль тартатын, бортында құмар ойналатын кемелер. Жергілікті сиқыршы, Эрзули Гоголь – жеке зомбисі бар вуду мамбо (оның жағдайында князьдіктің бұрынғы билеушісі, Барон Сэмби, ол өзі аттас вуду құдайымен бір атады) және жергілікті тағам – негізінен каджун асханасы, соның ішінде гумбо. «Шетелдегі сиқыршылар» оқиғасы кезінде қалаға зұлым фея анасы Лили Уэзервокс (Ланкре сиқыршысы Эсме Уэзервокстың қарындасы) билік еткен, бірақ ол Лилит де Темпшир (француз тілінде «ауа райы» + «балауыз») деген атпен таныс болған. Ол ертегілерге құмар болған және баршаны бақытты ету үшін, оларды «жақсы аяқталу» логикасына бағындыруға болатынына сенген. Оның билігінде, семіз, көңілді немесе әзіл айта алмайтын мейманхана иелері түрмеге жабылып, Генуя билеушісі Барон Сэмби, ертегілердегідей, мұрагері Элла есімді жетім қыз болуы үшін өлтірілген. Көп ұзамай қала бұрмаланған Диснейлендке айнала бастады. Сондықтан «Генуя» атауы «нағыз» деген сөздің ирониялық қайталауы болуы мүмкін, себебі сол кезде Генуя мүлдем нағыз емес еді. Ақырында, Ланкре Ковенінің күш-жігерінің арқасында Лили биліктен қуылды және шексіз айналар әлеміне жіберілді, ал Элла Лили қалағандай бақаға үйленбей, Генуя бароншасы ретінде өзінің орнына келді. Генуя, ең болмаса, Морпорк империясының алыс колониясы ретінде құрылған, сондықтан ол жақын көршілері Убервальд пен Мунтабқа қарағанда Анх-Морпорк/Сто жазығымен көбірек ұқсастықтарға ие. Мемлекет алғаш рет генерал Тактикустың басшылығымен билікке келді, оны Морпорк империясы жолдан шығару үшін жіберді, ол Анх-Морпоркқа соғыс жариялады. «Поштамен жүру» романында Генуя Анх-Морпорктан шамамен 2000 миль (3219 км) қашықтықта орналасқан, саяхатқа екі ай уақыт керек. Бірақ жылдам әдіс – ұшқыш сыпырғымен саяхаттау, онда қалаға бір күнде жетуге болады, бірақ мұнда құлақты жоғалту немесе тоңу қаупі бар.

The most notable region beyond the Sto Plains is the small city of Genua, a Morporkian speaking nation that bears some resemblance to New Orleans. Its most significant appearance in the books is in Witches Abroad. It is in an area called the Swamplands, some distance from the Sto Plains/Ramtops locations of most of the books. The name Genua is probably based on Genoa, a city in Italy. However, Genua bears a striking resemblance to the French and Caribbean influenced American South, especially New Orleans. Local transport is by cattle or troll powered paddleboats with onboard gambling. The local witch, Erzulie Gogol, is a Voodoo mambo complete with personal zombie (in her case, that of the former ruler of the principality, Baron Saturday, who himself shares a name with a famous Voodoo god) and the local food is essentially Cajun cuisine, including gumbo. During the events of Witches Abroad the city was ruled by an evil fairy godmother, Lily Weatherwax, (sister of Lancre witch Esme Weatherwax) though she went by the name Lilith de Tempscire (a French calque of "weather"+"wax"). She was obsessed with fairy tales and thought she could force everyone to be happy if only she could get them to follow the logic of the "happy ending." Under her rule, innkeepers who were not fat and jolly or inclined to tell jokes were sent to the dungeon, and Genua's ruler, the Baron Saturday, was murdered so that his heir apparent, Ella, could be a neglected orphan, as the tales dictated. Soon, the city began to resemble a skewed version of Disneyland. The name "Genua" therefore could also be an ironic echo of "genuine", which is exactly what Genua, at this time, was not. Eventually, thanks to the efforts of the Lancre Coven, Lily was deposed and sent to a dimension of endless mirrors, and Ella was able to assume her role as Baroness of Genua without marrying a frog as Lily had intended. Genua was most likely established as a far flung colony of the Morporkian Empire, explaining why it shares more similarities with Ankh Morpork/Sto Plains than its immediate neighbours Überwald and Muntab. The state first gained power under General Tacticus, who, having been sent there by the Morporkian Empire to stay out of the way, proceeded to declare war on Ankh Morpork. According to the novel Going Postal, Genua is located approximately 2000 mile (3219 km) from Ankh Morpork by road, a journey of two months by stagecoach. A faster method is to travel by flying broomstick, whereby the city can be reached in a single day, though this may involve losing one's ears or freezing to death.

Қалқыма

Клатч материгі Диск әлемінің супер материгінің Шенбер теңізіне қарай орналасқан бөлігін құрайды. Еуропа мен Азияның арасындағы айырмашылық сияқты, Клатч пен Анк-Морпорк тұрған белгісіз континенттің арасындағы айырмашылық географиялық емес, мәдени және шартты болып табылады. Материкке Эфебе, Цорт, Джелибейби, Омния және Шенбер теңізіне қарасты Хауондаланд, Тезумен империясы, Бетрек, Смале, Клатчистан және Мунтаб кіреді. Оны Африкаға теңеуге болады. Терри Пратчеттің сөзімен айтқанда: "Африкаға тікелей негізделген жоқ. Шындығында". Континенттің басты мемлекеті, сондай-ақ Клатч деп аталады, Шенбер теңізінен бұрылысқа қарай орналасқан, көп ұлтты империя. Ол ортағасырлық Араб мемлекеттеріне ұқсайды және Осман империясына ұқсас саяси жүйеге ие. Оның астанасы – Әл-Хали (халық арасында "Клатчтың құпия құрлығына қақпа" деп белгілі), және оған Хершеба мен Сыррит сияқты шеткі аймақтар кіреді. Клатч – Анк-Морпорктің саудадағы басты бәсекелесі, "Джинго" кітабында екеуінің арасындағы экономикалық жер дауынан туған қысқа соғыс суреттелген. Ол сонымен қатар, басқа аймақтар осы қашықтықта болғанымен, "шетелдік" деп есептелетін кез келген нәрсе үшін метафоралық шекара болып табылады. Сто жазықтары мен Клатч арасында мәдени сенімсіздік бар, оны "Клатчті кешіріңіз" деген сөзбен білдіруге болады. Морпорк тұрғындары Клатч тұрғындарын жабайылар деп есептесе де, "Джинго" Клатч тұрғындарының технологиялық және ғылыми жағынан дамыған екенін көрсетеді. Клатч тұрғындары әлемде таспен ұрып өлтіру туралы ойға келгенге дейін, өлтіру үшін 15 түрлі сөз қолданған. Бұл орта ғасырлардағы Еуропа мен Араб әлемі арасындағы жағдайға ұқсас. Клатч билеушісі Сериф деп аталады (бәлкім, халифа, шериф/шариф, сераф және сериф сөздерімен байланысты). "Сорцери" романында Сериф – Креазот, поэзияға құмар, мақтанғақ адам. Оның атасы бір жынның арқасында үлкен байлыққа ие болған, бірақ қазіргі заманда осы байлық шашылып кеткен. Креазоттың әлі де Сериф екені белгісіз; "Джинго" романында Кадрам мен Хуфура князьдері пайда болды, бірақ олардың Креазоттың туыстары екені белгісіз. "Клатч шетелдік легионы" Солтүстік Африкадағы француз әскери әрекеттерін пародиалайды. Атауы, мүмкін, "кофе клатш" сөзімен байланысты; оның ең танымал экспорт тауары – Клатч кофесі. Клатчтың басты құдайы – крокодил басты құдай Офлер. Ринсвинд Әл-Халиді "Анх сияқты, тек саздың орнына құммен" деп сипаттаған. Оны Цорт өзені екіге бөліп өтеді. Қала Клатчтың кең шөлдерінен соққан желмен танымал, оны "жұмсақ, бірақ тұрақты жел" деп сипаттаған. Қаланың ерекше белгілері: Рокси: қаланың орталығында орналасқан Әл-Халидің сәнді сарайы. Оның айналасында жасалма жұмақ орналасқан, онда Серифтің гаремі мен сарай қызметкерлері бар. Алайда, ол "Сорцери" оқиғалары кезінде зардап шекті, және оның жөнделгені белгісіз. Бірақ ол "Пирамидаларда" "жағалаудан төмен" деп еске алынған. Соак (соук сөзінен): Барбарий Коэн жоғары бағалаған базар. Қылмыстық әлемнің жиі кездесетін аруақтары бар көшелер. Ғибадатхана фрескалары: жыныстық қатынасқа қатысқан адамдардың танымал фрескалары. 967 ләззат алаңынан сағатына бір рет экскурсиялар басталады (халилер өздерін қызықтыратын нәрселерге өте мұқият қарайды). Клатч кофесі – Клатхта дайындалатын, күшті, жартылай сиқырлы кофе, оны тек кішкентай тостақаннан бастаушылар ғана ішеді. Түрік кофесінің күшті нұсқасы деп саналатын Клатч кофесі ішіп-жеушіні "санадан шығарады". Бұл күйді "knurd" (ішімді сөзінің кері жазылуы; Jargon File-дегі жазбамен салыстырыңыз) деп атайды. Мас болудың қарама-қарсысы ретінде сипатталады: мас болудың болмауы емес, керісінше, мас күйден алыс, нәтижесінде қорқынышты экзистенциалдық айқындық пайда болады. "Сорцери" романында knurd болу адамның әдетте өмірін өткізетін жұбаныш беретін иллюзиялардың бәрін алып тастайды, бұл оларға алғаш рет айқын көруге және ойлауға мүмкіндік береді. Бұл өте ауыр жағдай, бірақ кейде маңызды жаңалықтарға әкелетінін атап өтті. Клатч кофесінің әсеріне қарсы тұру үшін, Клатшта оны Оракпен (шаян уын және кактус шырынын араластырып, бірнеше апта бойы күн астында ашытқаннан кейін жасалатын өте күшті алкогольді сусын) ішеді, мүмкін, итальяндық "эспрессо" кофесіне сілтеме жасай отырып, оны көбінесе "граппа" – өте күшті, көбінесе үйде дайындалатын алкогольмен ішеді (бірақ "Орак" атауы араққа сілтеме болуы мүмкін). Бірнеше рет айқайлап, бір рет жатып, бір рет қатты ішіп алғаннан кейін, ара-тұра ішкісі келетіндер ешқашан "knurd" болмауға тырысады. Knurd болу күйі көбінесе Клатч кофесін ішу арқылы ғана қол жеткізіледі, бірақ Диск әлемінің ең танымал кейіпкерлерінің бірі Сэмюэл Ваймс "Құлықтар! Құлықтар!" романында табиғи түрде екі ішімдікке жетпейтіні айтылады. Бұл оны әдепкі бойынша сәл knurd етеді, бұл оның депрессивті мінезінің және алкоголизмге бейімділігінің себебін түсіндіреді – ол бастапқыда knurd болуға ем іздеген. Бірақ ол ішімдік ішкеннен кейін тоқтай алмайды және әрқашан дозасын дұрыс емес қояды.

The continent of Klatch consists of that part of the Discworld's super continent that is rimwards of the Circle Sea. Like the distinction between Europe and Asia, the difference between Klatch and the unnamed continent that Ankh Morpork stands upon is arbitrary and cultural rather than geographically evident. The continent includes the Circle Sea states of Ephebe, Tsort, Djelibeybi, Omnia, and the more rimwards territories of Howondaland, Tezumen Empire, Betrek, Smale, Klatchistan, and Muntab. It can be thought of as roughly equivalent to Africa. In the words of Terry Pratchett: "Not loosely based on Africa at all. Honestly." The continent's principal nation, also called Klatch, is a large multi ethnic empire rimwards to turnwise of the Circle Sea. It resembles medieval Arabic states, and has a political system similar to the Ottoman Empire. Its capital is Al Khali (popularly known as 'the Gateway to the mysterious continent of Klatch'), and it includes outlying regions such as Hersheba and Syrrit. Klatch is a commercial rival of Ankh Morpork – the book Jingo depicts a brief war between the two mainly on economic land ownership grounds. It is also a common metaphorical boundary for anything considered genuinely "foreign", despite other areas of similar distance not being considered as such. There is some cultural mistrust between the Sto Plains and Klatch, as evidenced by the phrase "Pardon my Klatchian" upon speaking a rude word. Despite the tendency of Morporkians to see Klatchians as savages, Jingo makes clear that Klatchians are technologically and scientifically advanced. It is said that the Klatchians had 15 distinct words for assassination before the rest of the world had caught on to the idea of hitting each other with rocks. This situation parallels that which existed between Europe and the Arab world throughout the Middle Ages. The ruler of Klatch is called the Seriph (perhaps a play on caliph, sherif/sharif, seraph and serif). In Sourcery, the Seriph was Creosote, a rather vain and foolish man who was obsessed with poetry. A genie reportedly granted a great fortune to his grandfather, which was more or less squandered by modern times. It is unknown whether Creosote is still Seriph; the Prince Cadram and Prince Khufurah appeared in Jingo, but it is unknown whether they are relatives of Creosote. The "Klatchian Foreign Legion" parodies French military activities in North Africa. The name is probably a play on "coffee klatsch"; a recognition of its most famous export, Klatchian coffee. The principal deity of Klatch is Offler, a crocodile headed god. Al Khali has been described by Rincewind as "like Ankh, only with sand instead of mud". It is bisected by the Tsort River. The city is noted for its wind, which blows from the vast deserts of Klatch, and has been described as "a gentle but persistent breeze". Notable features of the city include

The Rhoxie: The Seriph of al Khali's resplendent palace, in the centre of the city. Surrounded by an artificial paradise, it contains the Seriph's harem and courtiers. However, it was heavily damaged during the events of Sourcery, and it is unknown whether it was repaired. However it was mentioned in Pyramids as being "down the coast". The soak (a play on souk): A bazaar highly spoken of by Cohen the Barbarian. A series of alleys, frequented by the criminal underclass. The Temple Frescoes: Famous frescoes of people involved in sexual acts. Tours leave hourly from the Square of 967 Delights (Khalians are meticulous about things that interest them). Klatchian coffee is a strong, nearly magical coffee, brewed in Klatch and drunk only by the initiated in very small cups. Presumably an exaggerated version of Turkish coffee, Klatchian coffee has a strong sobering effect, bringing the drinker "to the other side of sobriety". This state of sobriety is referred to as knurd ("drunk" spelled backwards; compare the entry in the Jargon File). To be knurdish is described as the opposite of being drunk: Not sobriety – the mere absence of drunkenness – but just as far away from sobriety in the opposite direction, resulting in an appalling existential clarity. According to Sourcery, being knurd strips away all the comforting illusions in which people usually spend their lives, letting them see and think clearly for the first time. This is a very traumatic experience, although it is noted that it sometimes leads to important discoveries. To counteract the effects of Klatchian coffee, in Klatch it is drunk with Orakh (a very violent alcoholic beverage made by mixing scorpion venom and cactus sap and fermenting it in the sun for several weeks), possibly referring to Italian "espresso" coffee which is often drunk with "grappa", a very strong, often homemade, alcohol (although the name "Orakh" is presumably a reference to arak). After a few screams, a lie down and a stiff drink, the occasional drinker will try never to be "knurd" again. Although knurdness is a state usually only obtainable by drinking Klatchian coffee, Samuel Vimes, one of the Discworld's most notable characters, is described in Guards! Guards! as being naturally two drinks short of actual sobriety. This makes him slightly knurd by default, which partially accounts for his depressive nature and tendency towards alcoholism—he started out looking for a cure to knurdness. Once he starts drinking, however, he cannot stop and always gets the dosage wrong.

Эфеба

Эфеба – Диск әлеміндегі ежелгі Грецияның Афинына ұқсас қала. Дегенмен, ол Александрия мен Минос мәдениеттерінен де ықпал алған; атауы грек тіліндегі «эфебос» сөзінің ағылшынша нұсқасы. Эфеба Клатхиан құрлығындағы Дөңгелек теңіздің жағасында, Клатхиан империясынан, Цорт пен Джелибейбиден батысқа қарай, ал Омниядан шығысқа қарай орналасқан. Эфеба туралы «Пирамидалар» және «Кішкентай құдайлар» романдарында ғана екі рет айтылған. Бірақ Эрик айтқандай, тарихының алғашқы кезеңдерінде Цортқа қарсы бірнеше зиянды соғыстар болған, және олармен бүгінгі күнге дейін салқын соғыс жағдайы сақталып келеді. «Пирамидалар» романында Дьел өзені аңғарының жоғалуы қысқа мерзімге қарым-қатынасты қайта жандандырды, көбінесе ағаш аттардың ішінде жасырынып, қарсы тарап оларды қалаға алып кіруін күткен, ықылассыз сарбаздар қатысты. Бірақ Дьелдің кенеттен қайта пайда болуымен бұл оқиға тез аяқталды. «Кішкентай құдайлар» романында Омния қысқа уақытқа басып кірді, бірақ бұл басқыншылық тез күйреп, Эфеба Клатхиан жағалауындағы басқа елдермен одақтасып, шешуші қарсы шабуыл жасады. Бұл ел «Уақыт ұрысы» кітабында айтылған алғашқы уақыттық бұзылудан ауыр зардап шекті, нәтижесінде онда тұратын философтардың өмірі ерекше ұзаққа созылған. «Диск әлемі» анықтамалығына сәйкес, Эфебада шамамен 50 000 адам тұрады. Осы халықтың көп бөлігі құлдардан тұрады, олар оларға көбірек құқық беруге жасалған барлық әрекеттерге қарсы тұрады; олар құл ретінде кепілдендірілген табысқа және қауіпсіздікке (және өздері құлдарға ие болу мүмкіндігіне) риза. Демократиялық мемлекет ретінде Эфеба Диск әлемінде ерекше. Шетелдік, ақылсыз, кедей немесе әйел болғандықтан құқығы шектеулі азаматтар қала басқару үшін Тиранды сайлайды, ол әдетте қылмыскер және ақылсыз болып шығады. Содан кейін олар тағы бір Тиранды сайлайды, ол да осыған ұқсас. «Кішкентай құдайлар» романының уақытында (Диск әлемі хронологиясындағы орны біршама белгісіз), Эфебаны кішкентай, семіз, жіңішке аяқты адам басқарды, ол тік бұрылып шыққан жұмыртқаға ұқсады. Оның билікте қалғаны белгісіз. «Диск әлемі» анықтамалығында айтылғандай, Эфебада экономика жоқ. Халық құлдар өсірген балық пен зәйтүнді жеп, бақытты өмір сүреді. Теппик «Пирамидалар» романында айтқандай, олар бөшкеге сыйғызғанның бәрін шарапқа айналдырып, ішінен шыға алмаған нәрсені жейді. Бұл Эфебаның басты экспорт тауарына уақыт береді: философия. Оның құны (шамамен бір Анк-Морпорк пенни) бойынша Эфебаның валютасы – талант. Эфеба – философтардың қаласы; кейбір аппараттық тауар сатушылар киімге мұқтаж болған жарық ойлы адамдарға дайындалу үшін сүлгілерді сақтауды бастады (Архимедтің «Эврика!» деген сөзіне сілтеме). Философтар құдайлардың бар екендігі туралы ой жүгітуімен белгілі, бірақ құдайлар ашуланбас үшін сақтықпен ой жүгітеді. Эфебаның көптеген таверналарында әртүрлі философиялық топтар арасында ұрыс-керіс жиі болып тұрады, бірақ Эфеба жалпы алғанда бейбіт қала, күннен күнге ақырындап өмір сүреді («Жаңа Диск әлемі» анықтамалығы). Теппик Эфебада кездескен философтардың бірі маяк салуға көмектескен. Маяк салуға ұсынылған орын портың көрінісіне кедергі келтіретіні анықталды, сондықтан ол ішкі жерге орналастырылды. Порттың жартастарында қалып қойған теңізшілер құтқаруды күтіп тұрғанда маяқты өте әдемі деп есептейді.

Ephebe is largely the Discworld analogue of Athenian Greece. However, it also takes influences from Alexandria and Minos; the name is an Anglicisation of the Greek concept of ephebos. Ephebe lies on the hubwards shores of the Circle Sea on the Klatchian continent, widdershins of the Klatchian Empire, Tsort and Djelibeybi and turnwise of Omnia. Ephebe has only been visited twice in the novels, in Pyramids and Small Gods. However, we know from Eric that in its early history, it fought a series of damaging wars against Tsort, with which it remains in a cold war situation to this day. The disappearance of the Djel River valley in Pyramids briefly sparked a resumption of hostilities, which mostly involved highly reluctant soldiers hiding in wooden horses, waiting for the other side to take them into the city. This was quickly ended by the Djel's abrupt reappearance. In Small Gods, it was briefly invaded by Omnia; however, this occupation quickly collapsed and Ephebe launched a decisive counter strike in alliance with the other nations along the Klatchian coast. The country was heavily affected by the first temporal shattering mentioned in Thief of Time, as a result of which the philosophers living there appear extraordinarily long lived. Ephebe has a population of about 50,000, according to The Discworld Companion. Much of this population is made up of slaves, who have steadfastly refused any efforts to give them more rights; they are quite happy with their guaranteed income and safety as slaves (and the possibility of owning slaves of their own). As a democracy, Ephebe is unusual on the Discworld. Those citizens who are not disqualified on account of being foreigners, mad, poor or female elect a Tyrant to run the city, who invariably turns out to be a criminal madman. They then elect another Tyrant, who is much the same. At the time of Small Gods (the position of which in the Discworld chronology is somewhat obscure), Ephebe was ruled by a small, fat man with skinny legs, who resembled an egg hatching upside down. It is unknown whether he is still ruler. According to The Discworld Companion, it does not have an economy. The people are perfectly happy living off the fish and olives farmed by the slaves, or the way Teppic described it in Pyramids, they made wine of everything they could stuff in a bucket and ate whatever couldn't crawl out of one, which gives time for Ephebe's major export: philosophy. For what it's worth (about one Ankh Morpork penny), the currency of Ephebe is the talent. Ephebe is a city of philosophers; some hardware merchants have taken to stocking towels, in case of clothing challenged brilliant thinkers (an allusion to Archimedes' "Eureka!"). The philosophers are noted for pondering the existence of gods, but carefully in case the gods get angry. Brawls between varying philosophical factions frequently erupt across Ephebe's many taverns, but Ephebe is on the whole a peaceful city, which ambles by from day to day (The New Discworld Companion). One of the philosophers Teppic met in Ephebe was instrumental in the building of a lighthouse. The proposed location for the lighthouse was deemed to be disruptive to the view of the harbour and so it was placed some distance inland. Sailors who find themselves stranded on the rocks of the harbour have considered the lighthouse a quite beautiful thing to look at whilst waiting to be rescued.

Джелибейби

Джелибейби көне Мысыр мәдениеттеріне негізделген. Ол сондай-ақ Күн патшалығы және Ескі патшалық деп аталады. Басты егістер: қарбыз, сарымсақ және олар құнарлы егістік жерлеріне еніп, пирамидалар салуға себеп болады. "Джелибейби" атауы Ұлыбритания, Оңтүстік Африка және Австралиядан тыс жерлердегі көпшілікке түсініксіз, "желли беби" тәттісімен байланысты әзіл. Бұл әзіл одан да күшейе түседі, себебі Пратчетт "Джелибейби" дегені "Джельдің баласы" дегенді білдіреді дейді (оның басты өзені; бұл Геродоттың Мысырды "Нілдің сыйы" деп атаған сөзінің пародиасы). Джелибейби ені 3 шақырым, ұзындығы 241 шақырым және Клачтың Шеңбер теңізі жағасында орналасқан. Көне Ур қаласы одан қашықта жатыр. Патшалық су тасқыны кезінде толығымен су астында қалады және күшті көршілері (Тсорт және Эфебе) тарапынан қорқыныш пен қорғауға ұшырайды. Бұрын ұлы болған, бірақ қазір тек қымбат сарай, бірнеше қираған орындар мен пирамидалар ғана қалды. Елдің барлық экономикалық өмірі, "Пирамидалар" оқиғасынан бұрын, оларды салуға бағышталған. Осының салдарынан Джелибейби тұрақты түрде банкрот болады. Елде сыртқы әлемге белгісіз көптеген жергілікті құдайлар бар. Оның билеушісі, перғауын, адам кейпінде болса да, құдай саналады. Ол алтын маска (Күннің беті) киеді және ресми шараларда Мейірімділік шыбығын, Әділеттің қарапайым қылышын, Көбейтілген бал арасын, Даналықтың аспыртығын, Молшылықтың бидайы, Аспан суының лағы, Жер суының үш тісті найзасын, Жасыл өсімдіктің көбеюі және Гигиенаның қабырға сүйегін алып жүреді. Алайда, сол кездегі перғауын Птепицимон XXVIII, сондай-ақ Птепик деп те белгілі, масканың ішінде алтынмен қапталған қорғасын екенін анықтады, ал бастапқы алтын маска пирамидаларды салу үшін сатылған болуы мүмкін.

Сорт

Цорт: Мифтік жер (әзірге ешбір кітапта суреттелмеген, мүмкін, «Фауст Эрик» романындағы оқиғаларды есептемегенде, онда Ринсвинд пен Эрик Тёрсли шамалы ғана пайда болады), Диск әлемінің ежелгі Трояға аналогы. Ефебемен арадағы араздық әйгілі Цортеан соғысымен басталды, сол кезде Цорт патшасы Мавзолей Эфебе патшайымы Элеонорды ұрлап алып, ондаған жылдарға созылған қоршауға себеп болды. Осы күнгейін Цорт және Ефебе әскери қақтығыста алып ағаш жылқыларды пайдалануға болатынына сенеді. Цортта Ұлы пирамида бар, бірақ пирамида салу дәуірі ұзақ бұрын өткен және – жақын орналасқан Джелибейби мысалынан көрініп тұрғанындай – қазіргі Цорт халқы оларды жек көреді. Дәстүр бойынша Цорт Лавеол басқарған Ефебе әскерлерімен қиратылған, және ол әйгілі Цортеан түйінінің орны болған, бірақ Карелин оны екіге бөліп, түйіннің құпиясын ашқан. Цорт халқы түрлі-түрлі құдайларға табынады, олардың кейбіреулері басқа құдайлардың қалған бөліктерінен құралғандай көрінеді. Цорт өзені Аль-Хали шөлінің шетін бойлап ағып өтеді.

Омния

Омния – шөлді теократия, оны Омния шіркеуінің басшысы Кенобиарх, елдің астанасы Ком қаласындағы Цитадельден басқарады (бұл Құм, Иерусалим және Ватиканның аралас нұсқасы). Сонымен қатар, латын тіліндегі "Omnis" сөзі бар, яғни "барлығы" немесе "әлдеқандай нәрсе" деген мағынаны білдіреді, бұл елдің бірполюстік көзқарасына қарамастан ирония тудырады. Омнизм дінінің төзімсіздігі кезінде ол өзінің империализмімен танымал болды, Ұлы Ом құдайының атынан көршілес Бетрэк, Истанция және Ушистан елдерін жаулап алды. Брута Кенобиарх болғаннан кейін, ел бағытын өзгертіп, танымал теологиялық колледж мен кітапхананың орталығына айналды. Бүгінде ол дін қызметкерлерінің арасындағы үздірмейтін пікір таластарымен белгілі, себебі Брутаның үйретіктерінің жаңа түсіндірмелері күн сайын пайда болып жатыр. Омнияның валютасы – обол. "Ақиқат" кітабында Омнияның (немесе мүмкін Агатеан империясының) діни мәтіндерді басып шығару үшін жылжымалы баспа әрпін жасағаны айтылған.

Терең қысу

Хауондаленд – Диск әлемінің басты "жаңғыл" аймағы. Ол Клацкий құрлығында орналасқан және Дискінің Сахарадан төменгі Африкаға ұқсас, бірақ Тезумен империясы оған Мезоамерикалық көріністерді де қосады. Хауондаленд – ел емес, картадағы бос кеңістік. 19-ғасырға дейін "Қараңғы Африка" еуропалықтармен толық зерттелмегендей, "Қараңғы Клатч" көптеген Диск әлемінің тұрғындары үшін белгісіз. Жерді зерттеуге кедеріл келтіргені – саяхатшылардың ағаштарға шегеленіп қалуы. Оның аты Гондванаға немесе "Қайда?" деген сұраққа жауап іздеуге байланысты болуы мүмкін. Атында Льюис Кэрроллдың "Wonderland" шығармасының да әсері бар. Диск әлемі туралы алғашқы романда (американдық басылымдарда) "Хауондерленд" деп жазылған. "Snuff" романында Анх-Морпоркта тұтынуға арзан темекі Хауондаленд плантацияларында, Шаирлерден әкелінген гоблиндердің құл еңбегімен өндірілетіні анықталды. Ұлы Неф – Клатхиан құрлығындағы алып шөл, ол негізінен сусыздалған мұхитты қамтиды, ол сусыздалған судан тұрады. Сусыздалған су – сиқырлы энергияның жоғары концентрацияланған жерлерінде ғана кездесетін ерекше зат. Ол ұсақ құмға ұқсайды, бірақ су қосып, оны қалыпты суға айналдыруға болады. Сусыздалған мұхитта өзіне тән балық түрлері мекендейді. "Неф" атауы – сулы жердің бір түрі – феннің кері бұрылуы; "Ұлы Неф" әсіресе Англиядағы тарихи сулы жер, қазір Фен деп аталатын аймаққа және Ұлы Фен жобасы деп аталатын қалпына келтіру жұмысына сілтеме болуы мүмкін. Кітаптарда қысқаша айтылған Хершеба – Клатхиан империясының шетіндегі шағын шөлдік мемлекет, ол Хауондалендтің шамалы шекарасында орналасқан. Елге мәңгі өмір сүретін патшайым билік етеді (бәлкім, Х. Ридер Хаггардтың "Ол" романынан алынған). Д'регтер деп аталатын көшпелі тайпалар Хершеба және Клач аймақтарын мекендейді. Клатчқа қарсы Гершебандық Д'регтердің, Гершебаға қарсы Клатхиандық Д'регтердің және екі жаққа қарсы өздерінің Д'регтерінің шабуылдары шекараның тұрақты соғыс аймағына айналуына себеп болды. Атауы Hershey шоколадымен байланысты, сондай-ақ Израильдің Беершебасына ұқсайды; Пратчет бастапқыда оны Джелибейбидің баламалы аты ретінде ұсынды, американдық оқырмандарға түсінікті болу үшін. Мунтабтың теократиясы туралы өте аз мәлімет бар. Оның билеушісі Паш деп аталады (Лу Цзе, Тарих Монахы, бірде олардың біреуінің балық сүйегіне тұншығып қалуын қамтамасыз етуі керек еді). Ол көбінесе үшінші әлем елдерін бейнелеу үшін қолданылады, мысалы: "Тамақтыңды же, Мунтабта аштықтан өлген балалар бар, олар соны жеуге қуаныштан секіріп кетер еді!" Ол Клацкий құрлығы мен Аты жоқ құрлықтың арасында, Борогравияның шетінде орналасқан. Мунтабтың қазіргі әлемде үстемдікке жеткісі келетіні белгілі, және ол Хабвард елдерін, әсіресе Борогравияны жаулап алуға ниеттенгені күдікті. Нәтижесінде, ол танымал саяси мәселеге, Мунтаб сұрағына қатысты – көбінесе "Мунтаб қайда?" деп сұрайды, бірақ саяси талқылауда Мунтаб пен Борогравия арасындағы соғыста дамыған елдер қай тарапқа қосылатыны туралы сөз болады. Мунтаб "Көбелек полк" романында Борогравиямен соғысып жатқан Альянстың құрамындағы елдердің бірі болуы мүмкін. Мунтабтың күнтізбесі кері санауда, себебі белгісіз, бірақ нөлге жеткенде не болатынын көру үшін онда қалудың қажеті жоқ. Истанзия туралы ештеңе белгісіз, бірақ ол Командир Вимстің Анх-Морпоркке қорқыту үшін елші жіберуге жеткілікті үлкен мемлекет. "Бесінші піл" романында Истанзия күштері Слипнир өзенінен бірнеше рет қарулы шабуыл жасағаны туралы хабарланған кезде, Вимстің Истанзия елшісін "ауруханамен үйге қайтаруды" ұйымдастыру туралы ұсынысы Истанзия күштері "келесі елге жуық" болғанша кері шегінуіне әкелді. Бір кездері Истанзия Омниямен (Кіші Құдайлар) басқарылған, бірақ олар жеке билікті иеленгенін болжауға болады. Тезумен империясы – ацтектерге ұқсайтын, Хауондалендтің ең қараңғы жерлеріндегі жаңғыл өркениеті. Олар Дискідегі ең пессимистік және қайғыға толы мәдениет ретінде танымал; олардың жазуы қағазға емес, алып тас тақталарға ойылып жазылған. Ортасында тесігі бар дәл ойылған тастан жасалған үлкен дискілер дөңгелектер жасаудан басқа барлық мақсаттарда қолданылады, бұл технология олар әлі ашпаған. Эрик оқиғаларынан бұрын олар "қосқанатты боа" Кесоверкоатлға табынып, мезоамерикалық...

Howondaland is the Discworld's principal "jungle" region. It lies on the Klatchian continent, and is the Disc's rough analogue to Sub Saharan Africa, although the Tezumen Empire gives it Mesoamerican overtones as well. Howondaland is not so much a country as a blank patch on the map. Just as "darkest Africa" remained largely unexplored by Europeans until the 19th century, "darkest Klatch" is largely unknown to most Discworlders. Exploration of the land has been hampered by the habit of explorers ending up nailed to trees. Its name is probably a play on Gondwanaland or perhaps a play on the expression "How on earth ?" transformed into "How on the land ?" There is also an echo of Lewis Carroll's "Wonderland" in the name. In some of the early Discworld novels (American publications) it is spelled "Howonderland." In Snuff, it was discovered that inexpensive tobacco for consumption in Ankh Morpork was produced on Howondaland plantations, using slave labour by goblins transported from the Shires. The Great Nef is a vast desert on the Klatchian continent, noted mainly for containing the Dehydrated Ocean, an ocean consisting of dehydrated water. Dehydrated water is a peculiar substance found only in areas of high magical concentration. It resembles fine sand, but can be reconstituted into normal water by adding water. The Dehydrated Ocean is home to its own, unique, kinds of fish. The name "Nef" is a reversal of fen, a type of wetland; "Great Nef" in particular may be a reference to the Great Fen, an historical wetland area in England in the area now known as The Fens and the subject of a restoration effort known as the Great Fen Project. Only briefly mentioned in the books, Hersheba is a small desert kingdom rimwards of Klatchian empire, practically on the more or less vague boundary of Howondaland. The country is said to be ruled by a queen who lives forever (probably a reference to H. Rider Haggard's She). The nomadic tribes known as the D'regs occupy areas of Hersheba as well as Klatch. Depredations against Klatch by Hersheban D'regs, against Hersheba by Klatchian D'regs, and against both sides by their own D'regs has led to the border being in a permanent state of war. The name is a play on Hershey bar and also resembles Israeli Beersheba; Pratchett initially suggested it as an alternative name for Djelibeybi, to aid American readers mystified by the pun. Very little is known about the Theocracy of Muntab. Its ruler is known as a Pash (Lu Tze, the History Monk, once had to make sure one of them choked on a fishbone). It is often used as a generic third world country, as in "Eat your dinner, there are starving children in Muntab who'd be glad to have that!" It is more or less on the border between the continent of Klatch and the Unnamed Continent, and is located more or less rimwards of Borogravia. Muntab is known to be eager to emerge as a dominant nation in the modern world, and is suspected to have ambitions to conquer the hubward nations, most notably Borogravia. As a result, it figures into the famous political problem, the Muntab Question – most often quoted as "Where's Muntab? ", but in serious political discussion is more likely to concern the sides on which the more developed nations would fall in a war between Muntab and Borogravia. Muntab is very likely one of the nations in the Alliance that Borogravia is fighting in the novel Monstrous Regiment. Muntab's calendar counts down; no one really knows why, but it's probably NOT a good idea to stay there to see for oneself what happens when the count reaches zero. Nothing is known of Istanzia, although it is a state big enough to send an Ambassador to Ankh Morpork for Commander Vimes to frighten: when in The Fifth Elephant the Istanzian forces were reported to be making repeated armed incursions across the Slipnir River, Vimes's offer to arrange for the Istanzian Ambassador to " go home in an ambulance" resulted in the Istanzian forces pulling back so far that they were " nearly in the next country." At some point, Istanzia was controlled by Omnia (Small Gods), but it can be assumed they have gained personal jurisdiction. The Tezumen Empire is a jungle civilisation in the darkest depths of Howondaland that resembles the Aztecs. They are renowned as the most pessimistic and angst ridden culture on the Disc; their writing is engraved on giant slabs of stone rather than more conveniently written on paper. Large discs of precisely carved stone with holes in the middle are used for almost every imaginable purpose except making wheels, a technology which they have not yet discovered. Before the events in Eric, they worshiped the "feathered boa" Quezovercoatl, a parody of the Mesoamerican deity Quetzalcoatl, who was a junior demon who supplanted the previous Tezumen god, a stick; after manifesting himself to his worshippers, he was revealed to be only six inches high. The Tezumens have since tired of gods and killed all their priests.

Төрт бұрыш

EcksEcksEcksEcks немесе Fourecks (бұрын XXXX немесе Terror Incognita деп белгілі болған) Австралия мәдениетінің айқын ықпалында, «Соңғы континентте» көрініп тұр. Австралия сияқты, Fourecks та ел де, континент те болып табылады. Ол көбінесе біраз уақыт бойы аяқталмай келген шөлді жерлерден тұрады. Ол Диск әлемінен кейін, ғаламды қапшықта алып жүретін қарт адам жасаған. Лу Цзе және басқа да дереккөздер Fourecks-те уақыт пен кеңістіктің өте бұрылып кеткенін, ал ортасында үлкен уақыт көзі бар екенін (вероятно, Қызыл жартас, Улурудың Экссиан нұсқасы) айтады. Континенттің аты Квинсленд штатының «Castlemaine XXXX» лагерімен байланысты, және ол жерде Австралиялық стереотиптерді пайдаланатын жарнамалар көрсетілген. Кітаптардағы мәліметтерге сәйкес, карталарда «XXXX» деген белгі қолданылған, себебі ешкім бұл жердің нақты атын білмеген. Континенттің флорасы мен фаунасы өте қауіпті, бұл туралы Өлім кітапханасы куәлік етеді. «Terror Incognita-ның Қауіпті сүтқоректілері, бауырымен жорғалаушылары, қосмекенділері, құстары, балықтары, медузалары, жәндіктері, өрмекшілері, қабыршақтылары, шөптері, ағаштары, мүктері және лихендері» атты кітап сериясы кем дегенде 29c бөлімнің үшінші бөліміне дейін созылады, ал зиянсыз түрлердің тізімі тек «кейбір қойлар» деген жазбадан тұрады. XXXX-та улы жыландар аз, себебі «көпшілігін өрмекшілер жеп қойған». Тарихының көп бөлігінде континенттің барлық аймағы үлкен антициклонмен қоршалған, бұл жаңбырлы бұлттардың келуіне немесе кемелердің кетуіне кедергі келтірген. Бұл Көрінбейтін Университеттің сиқыршыларының араласуына байланысты болды, олар Fourecks құрылған кезде жәндіктерге құмар эволюция құдайынан қашып бара жатқан. Антициклон тұрақты құрғақшылықтың апаттық деңгейге жетуінен аз бұрын Ринсвинд тарапынан таратылды, бірақ ол әдеттегідей ешқандай мақтау алмады. Көптеген экссиандар Дискіні зерттеуге мүмкіндік алды. Лу Цзеге сәйкес, қазіргі уақытта барлық жердегі бармендер Foureks-тен шыққан. Жергілікті халық Австралияның аборигендеріне өте ұқсас, мықты мифологияға ие. Жақында ғана олардың ерекшелігі ауа райы туралы сөйлейтіндерге шабуыл жасау болды. Сондай-ақ, Анх Морпорктан келген қоныс аударушылар да бар, олар түрлі кеме апаттарынан құтқарылған. Foureks-тің астанасы - Бугаруп. Басқа белгілі елді мекендер: Диджабрингабеэролонг, Кангули (Калгурлидің пародисы) және Ворралорсарфа. Уақыт пен кеңістік осы аймақтарда тұрақтырақ көрінеді. Foureks үкіметінің ерекшелігі - олар сайлаудан кейін бірден саясаткерлерін түрмеге қамап қояды. Жергілікті тұрғындардың айтуынша, «Бұл уақытты үнемдейді». Қаланың тағы бір маңызды ерекшелігі - «Ру» сырасын шығаратын «Ескі сыра зауыты». Оның жарнама тақтасында күлімсіреп тұрған кенгуру бейнеленген. Жаңа сыра зауыты тасталып кеткен, себебі ол «қасиетсіз жерге» салынған, бұл сыраны Батыс Австралиядағы Перт қаласындағы Ескі Суан сыра зауытына сілтеме жасайды. Сонымен қатар, сиқыршыларға арналған жергілікті сиқыр колледжі де бар. Университеттің ұраны - Nullus Anxietas (Уайымдамаңыз). Университет Анк Морпорктегі Көрінбейтін Университетке кейбір жағынан ұқсас, бірақ 800 фут (244 м) биіктіктегі өнер мұнарасының орнына, олардың мұнарасы төменгі жағында 30 фут (9 м), ал жоғарғы жағында биік. Архиканцлер Билл Ринсвинд деп аталады, ол Ринсвиндтің туысы болуы мүмкін, ол Көрінбейтін Университеттің қатыгез және ерекше география профессоры және жаттығудан өткен қорқақ. Бугарупта әйелдердің кейіпкерлерін ойнайтын фестиваль тұрақты түрде өтеді, бұл Сиднейдегі Гей және Лесби Марди Грасына өте ұқсас. Оны Гала деп атайды, мүмкін жергілікті құстың аты және «гала» ойыны; Гала сонымен қатар Австралиялық сленгте сәл ақымақ адамды білдіреді. Foureks жағалауында бірнеше арал бар: томан елі немесе томанды аралдар, морфорктердің мекені (Жаңа Зеландияның маори тіліндегі Аэореа, Ұзын ақ бұлттың елі) ағылшын тіліндегі аудармасына сілтеме); және Пурдейдің аралы (немесе Пурдейленд), оны зерттеуші сэр Родерик Пурдей тапқан, ол қалай болса да континенттің өзін жіберіп алған (голландиялық теңізші Абель Тасман Австралиямен айналысуға үлгерген, бірақ оның есімімен аталған аралға ие болған).

EcksEcksEcksEcks or Fourecks (previously known as XXXX or Terror Incognita) is clearly influenced by Australian culture, as seen in The Last Continent. Like Australia, Fourecks is both a country and a continent. It consists largely of desert land, which for some time remained unfinished. It was created some time after the rest of the Discworld by the old man who carries the universe in a sack. Lu Tze and other sources state that on Fourecks time and space are very twisted up, and there is a big time source right in the middle (probably the Red Rock, the Ecksian version of Uluru). The continent's name is a play on Castlemaine XXXX, a Queensland lager, and advertised there with adverts playing on Australian stereotypes. According to the books, maps used the label "XXXX" because no one knew what the place was called. Both the flora and fauna of the continent are extremely dangerous, as Death's Library attests. A book series known as Dangerous Mammals, Reptiles, Amphibians, Birds, Fish, Jellyfish, Insects, Spiders, Crustaceans, Grasses, Trees, Mosses and Lichens of Terror Incognita extends at least into Volume 29c Part Three, while a list of the harmless ones contains only "Some of the sheep." There are few poisonous snakes in XXXX, the explanation being that "most of them have been eaten by the spiders". For much of its history, the entire continent was surrounded with a huge anticyclone which effectively prevented rainclouds from arriving or ships from leaving. This was due to interference by the wizards of Unseen University while fleeing the bug obsessed god of evolution during the creation of Fourecks. Shortly before the permanent drought reached catastrophic proportions the anticyclone was dissipated by Rincewind, although, as usual, he received no credit. Many Ecksians have since taken the opportunity to explore the Disc. According to Lu Tze, the relief barman everywhere now comes from Fourecks. The indigenous population are very similar to Indigenous Australians, with a strong mythology. Until recently, their main peculiarity was a tendency to attack anyone who talked about the weather. There is also a population of Ankh Morporkian settlers, from various shipwrecks. The capital of Fourecks is evidently Bugarup. Other known settlements are Dijabringabeeralong, Cangoolie (a parody of Kalgoorlie) and Worralorrasurfa. Time and space appear more consistent in these areas. An odd quirk of the Fourecksian government is that they immediately put their politicians in jail as soon as they are elected. According to the locals, "It saves time." Another important feature of the city is the Old Brewery, where Roo Beer lager is made. It has a huge billboard featuring a grinning kangaroo. The New Brewery is abandoned, because it was built on an "unsacred site" which made the beer flat a reference to the Old Swan Brewery of Perth, Western Australia. There is also a local magic college for wizards. The university's motto is Nullus Anxietas (no worries). The university is similar in some ways to Unseen University in Ankh Morpork, although rather than an 800 feet (244 m) Tower of Art they have one that is 30 feet (9 m) tall at the bottom, but a tall at the top. The Archchancellor is named Bill Rincewind, possibly a relation of Rincewind, Unseen University's Professor of Cruel and Unusual Geography and trained coward. Bugarup has a regular festival in which female impersonators play a notable part, very similar to the Sydney Gay and Lesbian Mardi Gras. It is called the Galah, possibly after a local bird and also a play on "gala"; galah is also Australian slang for someone who is a bit of a fool. Just off the coast of Fourecks are several islands: the Land of Fog or the Foggy Islands, home of the morporks (a reference to the English translation of New Zealand's Māori name Aotearoa, the Land of the Long White Cloud); and Purdeigh's Island (or Purdeighsland), discovered by the explorer Sir Roderick Purdeigh, who somehow missed the continent itself (in much the same way the Dutch sailor Abel Tasman managed to do with Australia, but did get to have an island named after him).

Крулл

Rim-де жатқан ең көрнекті мемлекет (әрине, ол оның үстінен сәл ғана шығып тұрады) – бұл Крулл арал патшалығы. Ел астанасы да Крулл деп аталады («Сақылдың түсі» романында еске алынған), ал жергілікті өзен Хакрулл өзені деп белгілі («Өлім» романында айтылған). Оның экономикасы негізінен Rimfall-ға қарай беттеп келе жатқан теңіз қалдықтарын ұстап алуға және құтқаруға негізделген. Осы мақсатта Круллиандар Дисктің ең үлкен қолдан жасалған құрылысын салды: Диск периметрінің үштен бірін қамтитын алып тор. Қазір ол тозуға шалдыққан, бірақ оны әлі де теңіз тролі Тетис сияқты күзетшілер күтіп ұстап тұрады. Өзінің ерекше орналасуының арқасында Крулл Дисктегі астрономия және астрология ғылымдарының маңызды орталықтарының бірі болып табылады. Шын мәнінде, жақында ғана оның бас діни қызметкері сонымен қатар бас астрономы болды. Круллде сиқырлы университет бар және Анкх-Морпорктегі Көрінбейтін Университеттен айырмашылығы, Круллиандар әйел сиқыршыларды оқытуға кедері келтірмейді. Круллиандар әдеттегі шаршаңқылығымен және тағдырға сенуімен белгілі, себебі олар өмірін түбі жоқ қара тұңғиыққа қарай бақылайды. Дискте «нақтырақ болу» деген сөз Круллиандар туралы айтылғанда қолданылады. «Сақылдың түсі» және «Соңғы батыр» романдарында Диск әлемінің шеті үстінде өмір бар екені көрсетілді, олар шет балықшылары (шет үстінде өмір сүруге бейімделген шағалалар) немесе кеме апаттарынан аман қалғандар мен олардың мүмкін ұрпақтары мекендейтін толық аралдар болуы мүмкін.

Өмір формалары

Пратчет Дискі әлем үшін саналы және санасыз түрлі қиял жектерді жасады немесе өңдеді.

Басқа тіршілік түрлері

Пратчет Дискі әлемде басқа да түрлі ойдан туған жандарды жасады. Сезімтал түрлер сияқты, олардың да нақты әлеммен байланыстары бар, бірақ осы байланыстардың көпшілігі қазіргі нақты әлемдегі жануарларға енгізілген шағын өзгерістер түрінде көрінеді, мысалы, .303 кітап құрты – сиқырлы кітаптарды жеу қаупіне байланысты өзгеше дамыған құрт, немесе жалғыз өмір сүретін қабықша құрттары сияқты жағдайға бейімделген піл.

Шошқа күзеті түнгі

Ік айының бірінші күні – Дисктің Жаңа жылы және Анк-Морпорк тұрғысынан қысқы күн тоғысы. Астрономиялық жыл санауы бойынша жылдың ортасы – екінші қыс ортасы (жылдың орта нүктесі) Crueltide деп аталады, бірақ шаруашылық жыл санауын қолданушылар үшін бұл бірдей мереке. 32 желтоқсан, яғни Жаңа жылға дейінгі күн "Көктеңіз түнi" деп аталады. Дәстүр бойынша шошқалармен байланысты, суық, жалғыз қыс айларында шошқаның жылылығы мен мейірімділігін сезіну үшін. Көптеген Көктеңіз мерекесі дәстүрлері Рождествомен байланысты дәстүрлердің пародиясын құрайды, оның ішінде тостағандағы безендірілген емен ағашы, тауық шұжығынан жасалған тізбектер және, әрине, Көктеңіз әкесінің келуі. Қыздар Көктеңіз түнiнде үйден шығуға дәстүрлі себептерден гөрі, көбінесе амал жоқ болғандықтан шықпайды. Нэнни Огг бұл дәстүрге қарсы тұрып, мереке күні баршаны өз үйіне шақырады. Омния дінінде Көктеңіз түнi Сент-Оссори оразасы деп аталады. Омниялықтар ораза ұстап, дұға ету жиналыстарында болып, діни жаңғырықтарды алмасады. Көктеңіз мерекесі Пратчеттің Диск әлеміне жатпайтын "Күннің қараңғы жағы" кітабында да айтылған.

Қолданылуы

Сто жазығы мен Рамтопс аймақтарында кеңінен қолданылатын күнтізбе ("Анх Морпорк жылдары") егіншілік жылды пайдаланады және Бейнесіз университетінің құрылуынан бастап есептеледі. Жылдар мен ғасырларға да астрологтар есім қояды. Мысалы, 2005 АМ – Шаян жылы, Анчоус ғасырының бесінші жылы. Диск әлемі романдарының көп бөлігі 20-шы АМ ғасырында, Жеміс-көкшелер ғасырында өтеді, ал кейінгілері 21-ші ғасырға, Анчоус ғасырына кіреді. Басқа күнтізбелер түрлі оқиғалардан бастап есептеледі, ал әртүрлі астрономия мектептері жылдарға әртүрлі есімдер береді. Мунтаб теократиясы кері санап, төменнен жоғары қарай есептейтін күнтізбеге ие. Мұның себебі белгісіз, бірақ оның нөлге жетер күтімі ақылға сыймас деп саналады.

Тілдер

Пратчетт Диск әлеміне түрлі ойдан шығарылған тілдерді сыйлады, бірақ олардың көпшілігі, тіпті барлығы да, роман үшін жасалған елдердің аттарына сәйкес қайта аталған нақты әлем тілдерінің нұсқалары. Адам емес түрлердің – жәндіктердің, тролльдердің және орангутандардың тілдерімен қатар, Диск әлемінің ойдан шығарылған адам тілдеріне мыналар жатады:

Pratchett gave Discworld a variety of fictional languages, though most, if not all, of these are versions of real world languages renamed to match country names created for the novels. Alongside those of the non human species such as Dwarfs, Trolls and orangutans, the Disc's fictional human languages include:
Morporkian Language of the Discworld locations of Ankh Morpork, the Sto Plains, the Ramtops, Genua, and Fourecks (modified). Also, from characters' perspectives, the lingua franca of the Discworld (or, as referenced in Raising Steam, the lingua quirma). Comparable to real world English. Latatian Dead language of the majority of Morporkian speaking countries; Pratchett did not state how widespread Latatian was in Discworld but it was in use beyond simply Ankh Morpork. Used, most often for humor, in novels in the mottoes of noble families, civic organisations and Guilds of Ankh Morpork, in legal principles, and by Discworld wizards, doctors, and scientists, the latter a satire of those professions' use of Latin to obfuscate language to laymen. Comparable to real world Latin, though Pratchett describes it as "very bad doggy Latin". Examples: Motto of Ankh Morpork City Watch: originally "Fabricati Diem, Puncti Agunt Celeriter", meaning "Make the day, the moments pass quickly"; due to erosion, this later shortened to "Fabricati Diem, Punc"; that is, Make My Day, Punk. The legal principle Acquiris Quodcumque Rapis — "you get what you grab". Quirmian Language of the Discworld country of Quirm. Comparable to real world French. Often used in elegant restaurants. Featured frequently in Raising Steam. Ephebian Language of the Discworld country of Ephebe. Comparable to real world Greek. Klatchian Language of the Discworld country of Klatch. Also, the font is changed to a classical "Arabian Nights" style when Klatchian is used in the novels. Comparable to real world Arabic. Featured most prominently in Jingo. Agatean Language of the Discworld Agatean Empire. It is written in complicated pictograms. Minor differences in pronunciation alter word meanings completely. Pratchett sometimes used pictograms in the font of characters speaking Agatean. Comparable to real world Chinese. Featured most prominently in Interesting Times. Uberwaldian Language of the Discworld region of Überwald. The font is changed to German Gothic when Uberwaldean is used in novels. Comparable to real world German and Slavic languages. Featured most prominently in The Fifth Elephant.

Морпорк тілі – Диск әлеміндегі Анк-Морпорк, Сто жазықтары, Рамтопстар, Генуя және Фуррекс (өзгертілген) сияқты жерлерде қолданылады. Сондай-ақ, кейіпкерлердің пікірінше, Диск әлемінің лингва франкасы (немесе, «Көтеріліс» романында айтылғандай, лингва квирма). Шынайы әлемдегі ағылшын тілімен салыстыруға болады.

Латация тілі – Морпорк тілінде сөйлейтін көптеген елдердің өлі тілі. Пратчетт Латацияның Диск әлемінде қаншалықты кең таралғанын нақты айтпады, бірақ ол тек Анк-Морпоркта ғана емес, басқа да жерлерде қолданылған. Көбінесе әзіл үшін, ақсүйек отбасыларының, азаматтық ұйымдардың және Анк-Морпорк гильдияларының ұрандарында, құқықтық қағидаларда, Диск әлемінің сиқыршыларының, дәрігерлерінің және ғалымдарының сөздерінде қолданылады. Соңғысы – осы мамандықтардың латын тілін түсініксіз ету әрекетінің пародиісі. Шынайы әлемдегі латын тілімен салыстыруға болады, бірақ Пратчетт оны «өте нашар иттік латын» деп сипаттайды. Мысалдар: Анк-Морпорк қалалық күзетінің ұраны: бастапқыда «Fabricati Diem, Puncti Agunt Celeriter» – «Күнді жаса, сәттер жылдам өтеді»; эрозияға байланысты кейінірек «Fabricati Diem, Punc» – «Менің күнімді жаса, Пунк» деп қысқартылған. «Acquiris Quodcumque Rapis» заңдық қағидасы – «Не алсаң, соны аласың».

Квирм тілі – Диск әлеміндегі Квирм елінің тілі. Шынайы әлемдегі француз тілімен салыстыруға болады. Көбінесе сәнді мейрамханаларда қолданылады. «Көтеріліс» романында жиі кездеседі.

Эфебия тілі – Диск әлеміндегі Эфеба елінің тілі. Шынайы әлемдегі грек тілімен салыстыруға болады.

Клатхиан тілі – Диск әлеміндегі Клатч елінің тілі. Романдарда Клатхиан тілі қолданылғанда қаріп классикалық «Мың бір түн» стиліне ауыстырылады. Шынайы әлемдегі араб тілімен салыстыруға болады. «Джинго» романында ең көп кездеседі.

Агат тілі – Диск әлеміндегі Агат империясының тілі. Күрделі пиктограммалармен жазылған. Айқын айырмашылықтар сөздердің мағынасын толығымен өзгертеді. Пратчетт кейде Агат тілінде сөйлейтін кейіпкерлердің сөздерінде пиктограммаларды қолданған. Шынайы әлемдегі қытай тілімен салыстыруға болады. «Қызықты уақыттар» романында ең көп кездеседі.

Убервальд тілі – Диск әлеміндегі Убервальд аймағының тілі. Убервальд тілінде жазылғанда қаріп неміс готикасына ауыстырылады. Шынайы әлемдегі неміс және славян тілдерімен салыстыруға болады. «Бесінші піл» романында ерекше орын алады.

Диск әлемі фольклоры

Диск әлемінің фольклоры – Терри Пратчетт пен Жаклин Симпсонның «Диск әлемі» романдары сериясына қосымша ретінде жазылған кітабы. Ол «Диск әлемі» романдарының фольклорлық ерекшеліктерін толыққанды сипаттайды және жер бетіндегі фольклормен салмақтастырады. Кітап бөлімдерге бөлінген, әр бөлімі Пол Кидби салған суреттермен толықтырылған. 2008 жылы жарық көрген жалғыз «Диск әлемі» кітабы болғандықтан, алғашқы «Диск әлемі» кітабы – «Сиқырдың түсі» жарық көргеннен кейін 25 жыл өткен соң, кейбір қатты мұқабалы басылымдарында «Диск әлеміне 25 жыл» деген жазуы бар стикер орналасқан.