Кіріспе

19-20 ғасырдағы Балтық немісінің дворяны, мемлекет қайраткері және Ресей империясының армиясының генералы Пол Георг Эдлер фон Ренненкампф (; 29 сәуір 1854 [ескі стиль бойынша 17 сәуір 1854] – 1 сәуір 1918) – Балтық немісінің дворяны, мемлекет қайраткері және Ресей империясының армиясының генералы. Бірінші дүниежүзілік соғыстың Шығыс майданының бастапқы кезеңінде Шығыс Пруссияға жасалған шабуылда 1-ші армияға қолбасшылық етті. Ол сонымен қатар Вильна әскери округінің соңғы қолбасшысы болды. Ренненкампф Боксер көтерілісі мен Ресей-Жапон соғысы кезінде тиімді кавалерия қолбасшысы ретінде танылды. Соңғысында қызметтен кейін, 1905 жылғы Ресей революциясы кезінде Чита Республикасын басып беруші жасақты басқарды. Бұл оған одан әрі жоғарылауға мүмкіндік берді, және Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Ренненкампф Вильна әскери округінің қолбасшысы болды, оның күштері оның басқаруымен 1-ші армияны құруға жұмсалды. Ол 1-ші армияны Шығыс Пруссияға шабуылға алып барды және 1914 жылдың тамыз айының соңында Гумбинненде алғашқы жеңіске жетті, бірақ Танненберг, Мазур көлдері және Лодзь шайқастарындағы жеңілістерден кейін қолбасшылықтан алынды, бірақ кейіннен Лодзь шайқасындағы қателіктері үшін оның кінәсіз екені ресми тергеумен дәлелденді. Ренненкампф 1918 жылы Қызыл террор кезінде Таганрогта большевиктер тарапынан атылды.

Шығу тегі

Пол Георг Эдлер фон Ренненкампф 1854 жылдың 29 сәуірінде Эстонияның сол кездегі губернаторлығындағы Конофер (қазіргі Конувере, Марьямаа қауымы, Эстония) имениесінде дүниеге келді; капитан Карл Густав Эдлер фон Ренненкампф пен Анна Габриэль Ингеборг Фрейин фон Стакельбергтің сегіз баласының бірі болған ол, Балтық немісі Ренненкампф әулетінің Конофер Туттомегги Састама тармағынан тегін алып, лютеран дінін ұстанған. Оның әкесінің ата-бабалары Батыс Вестфалиядан шыққан, ал бастауы Оснабрюк қаласынан. Анасының тарапынан Стакельбергтер әулеті, олардың ортақ атасы – швед атқыштар әскерінің офицері және Ұлы Солтүстік соғысына қатысқан Карл Адам фон Стакельберг; осылайша ол орыс-жапон соғысының генералы Георг фон Стакельбергтің бесінші туысы болды.

Ерте мансап

Жас кезінде Ренненкампф Таллин рыцарь және собор мектебінде (Die Estländische Ritter und Domschule zu Reval;), әсіресе жергілікті Балтық неміс аристократтары үшін құрылған неміс тілді мектепте білім алған. Мектепті бітірген соң, 89-шы жаяу әскер полкінің қатардағы офицері болып әскери қызметке кірді. Ол Гельсингфорское пехотное юнкерское училище-ді бітіріп, Литваның 5-ші ланцерер полкінде әскери жолын бастады. 1881 жылы Санкт-Петербургтегі Николай атындағы Бас штаб академиясын (немесе бірінші санатта) үздік бітірді. 1884 жылдың тамыз айының соңынан қараша айының соңына дейін ол 14-ші армия корпусының офицері болды, оқу-жаттығу ісінде маманданды. 1886 жылдың қыркүйек айының соңында ол Варшава әскери округінің штаб бастығы болып тағайындалды, генерал және кейіннен фельдмаршал граф Гурконың басшылығымен қызмет етті. 1888 жылдың басында Қазан әскери округіне тағайындалды. Ренненкампф кейіннен Дон казактары штабының аға адъютанты болды. 1889 жылдың қазан айының соңында 2-ші армия корпусы штабында арнайы тапсырма бойынша штаб офицері болып тағайындалды. 1890 жылдың наурыз айының соңында ол Ресейлік Польшадағы Осовец бекінісінің штаб бастығы болып тағайындалды. Сол жылы полковник шеніне көтеріліп, 1899 жылдың қараша айының соңына дейін бірнеше полктарда қызмет етті. Осы кезде ол Байкал аръяғы аймағының штаб бастығы болып тағайындалды және генерал-майор шеніне ие болды.

Боксерлер көтерілісі

1900-1901 жылдары Ренненкампф Қытайдағы Боксерлер көтерілісін басуға қатысты. Ол жорықта ерекше табысқа жетіп, әскери еңбегі үшін 4-ші және 3-ші дәрежелі Әулие Георгий орденімен марапатталды. Қытай науқаны (1900) кезінде ол әскери ортада танымал болды және есімдері елге жайылды, осы үшін екі Әулие Георгий кресін алды. Әскерилер, жалпы алғанда, қытай соғысының "батырларына" күмәнмен қарады және оларды "шындық емес" деп есептеді. Бірақ Ренненкампфтың атты әскер шабуылының батылдығы мен қайраттылығы оған баршаның құрметін әкелді. Ол 1900 жылдың шілде айының соңында, Айгұн (Благовещенск маңы) қаласын басып алғаннан кейін басталды. Ренненкампф үш түрлі әскерден құралған шағын жасақпен Кіші Хинган тауларының бойындағы бекінілген қытай әскерлерін жеңіп, жаяу әскерін оқшаулап, 1400 казак пен батареямен үш апта ішінде үздіксіз шайқастармен 400 шақырым жол жүріп, кенеттен шабуыл жасап, ірі маньчжурлық Цикихар қаласын басып алды. Бұл жерден жоғарғы бас қолбасшылық Жиринге қарсы жүйелі шабуылға кірісіп, атақты генерал фон Каулбарс басшылығымен 3 жаяу әскер полкі, 6 атты әскер полкі және 64 зеңбірек жинады. Бірақ жасақ жиналғанша күтпей, генерал фон Ренненкампф 10 жүз казак пен батареяны алып, 24 тамызда Сунгари өзенінің бойымен алға жылжыды. 29-ы күні Бодунаны басып алды, онда 1500 боксер қарсылықсыз берілді; 8 қыркүйекте Каун Чжэнцзы қаласын басып алып, оның тылын сақтау үшін бес жүз сарбаз бен батарея қалдырды, ал қалған 500 казакпен күніне 130 шақырымнан жүріп, Жилинь қаласына жетті. Бұл жылдамдығы мен күтпегендігімен ерекшеленетін шайқас қытайлықтарды Ренненкампфтың күшін асыра бағалауға және Маньчжурияның екінші ірі және маңызды қаласы Кириннің берілгендігіне, ал үлкен гарнизонының таратылғандығына сендірді. Ренненкампфтың казактары қытайлықтардың арасында жоғалғаннан кейін, күшейту келгенге дейін бірнеше күн бойы қиын жағдайда болды. – Антон Деникин

Қыркүйектің ортасында Ренненкампф Дагушанға кетті, монета және арсеналды қорғау үшін жүздеген сарбаздарды қалдырды. Бірнеше күндік демалыстан кейін ол Тиелинг және Мукден қалаларын шабуылдап басып алып, қазан айына дейін бақылауын сақтады. Осы уақыт ішінде генерал көптеген қастандықтардан аман қалды; бір кездесуде, ол әскерлерімен бірге сарайға кіргенде, үш қытайлық адам найзамен генералға шабуыл жасады, бірақ казак Федор Антипьев генералды құтқарып, өзі жараланды. Әскери еңбегі үшін 3-ші дәрежелі Әулие Георгий орденімен марапатталды. Ренненкампфтың атты әскер шабуылы Боксер көтерілісіндегі ең табысты және шешуші әскери операциялардың бірі болды. Үш айдың ішінде орыс әскерлері 2500 шаршы метр жерді басып алды, Хэйлунцзян провинциясындағы ең жақсы даярланған қытай әскерлері жеңіліп, Маньчжуриядан шығарылды, ал көтерілісшілер таратылды, бұл орыс басқыншыларына қарсы қытайлық қарсылық қозғалысының тоқтауына әкелді.

Ресей-жапон соғысы

1904 жылы ақпанда орыс-жапон соғысы басталғаннан кейін Ренненкампф Байкал арғы казак дивизиясының командирі болып тағайындалды. Маусым айында әскери еңбегі үшін генерал-лейтенант атағына көтерілді. 1904 жылғы маусымның соңында Ляоян қаласы маңында жапондықтардың позицияларын барлап жүргенде, оның аяғына оқ тиіп, тібік сүйегі сынды. Екі айдан соң ол жарақаттан толыққанды айықпай, қайтадан әскери қызметке оралды. Мукден шайқасында Ренненкампф генерал Николай Линевич басқарған 1-Маньчжур армиясының сол жақ фланкінде орналасқан Цингеченский отрядымен басшылық етіп, қайтадан көзге түсті. Шайқас барысында ол үлкен жанкештілік танытты, ол және басқа күштердің қосылуы фельдмаршал Кавамураның шабуылын тойтарды. Кейбір тарихшылар мен жазушылардың айтуынша, Мукден шайқасынан кейін Ренненкампф пен генерал Самсонов арасында жеке дау туындап, тіпті төбелес болды, осыдан олар өмір бойы жау болды; алайда, басқа тарихшылар генералдар арасында мұндай қақтығыс болуы мүмкін емес деп санайды. Бұл әңгіменің негізгі көзі – соғыс кезінде Жапон императорлық армиясының бақылаушысы болған неміс генералы Макс Хоффманның естеліктері. Ол орыс генералдарының арақатынасын тікелей бақылап, кейін Бірінші дүниежүзілік соғыста Ренненкампфтің жауына айналды. Хоффман өз естеліктерінде, бұл әңгімеге қайта тоқталып, екі генералдың шайқастан кейін Ляоянда дауласқанын айтады; алайда, Ренненкампф осы кезде ауыр жарақат алғандықтан, бұл талас физикалық тұрғыдан мүмкін емес. Соғыстан кейін Ренненкампф көптеген армия корпустарын басқарды, оның ішінде 7-ші Сібір армия корпусы, 3-ші Сібір армия корпусы және 3-ші армия корпусы болды.

1905 жылғы Ресей төңкерісі

Соғыстан кейін Ренненкампф бірнеше пулеметтері бар жаяу әскер батальонына қолбасшылық етті, олар Харбин қаласында пойызбен бірге жүріп, Маньчжурия армиясы мен Батыс Сібір арасындағы байланысты қалпына келтірді. Осы кезеңде революция басталды; алайда, бұл міндет Шығыс Сібірдегі революциялық қозғалыс, атап айтқанда Чита Республикасының құрылуы салдарынан тоқтап қалды. Ренненкампф пен оның әскерлері осы қозғалысты басу үшін жіберілді және Читада тәртіпті қайта орнатуға сәттілікке жетті. Осы науқаннан кейін ол көптеген бүлікшіл топтардың назарында болды және оны өлтіру үшін бірнеше қастандық жоспарланды. 1906 жылдың қазан айының соңында ол екі адъютантымен бірге көшеде келе жатқанда қастандыққа ұшырады; социалистік-революциялық партияның мүшесі, ойыншыққа отырған күйінде, генералдың аяқтарына бомба лақтырды. Бірақ жарылыс Ренненкампфті және оның адъютанттарын жойған жоқ, оларды ғана есінен шығарды. Қастандық жасаған адам кейін тұтқындалып, сотқа берілді. Ренненкампфтың соғыстағы және бүлікшілікті басудағы шешуші әрекеттері оның мансабындағы жаңа жетістіктерге жол ашты. 1910 жылдың желтоқсан айының соңында ол кавалерия генералы, ал 1912 жылы генерал-адъютант атағын алды. 1913 жылдың қаңтар айының ортасында ол Вильна әскери округінің барлық әскерлерінің бас қолбасшысы болып тағайындалды.

Ақпан төңкерісі

Ренненкампф ақпан революциясынан кейін көп ұзамай тұтқындалды, себебі көптеген революционерлер оның 1905 жылы Чита Республикасын басып тастауындағы рөлін есінде сақтады. Одан кейін оны Ресей Республикасының Төтенше тергеу комиссиясы сұраққа тарды, бірақ оған ешқандай қылмыс тағылмады.

Қазан төңкерісі мен өлімі

Ренненкампф Қазан төңкерісінен кейін тағы да тұтқындалды және көптеген басқа патша шенеуніктері сияқты Петр мен Павел бекінісіне қамалды. Денсаулығының нашарлауына байланысты ол көп ұзамай босатылды. Содан кейін ол бірнеше басқа патша генералымен бірге әйелінің туған жері – Таганрогқа барып, Смоковников есімді саудагердің қорғауында тұрды. Қызыл Армия қаланы басып алғаннан кейін Ренненкампф грек азаматы Мандусакис болып киім ауыстырып, жоғалып кетті, бірақ Қызыл Армия оны іздеп тауып, анықтады. Содан кейін ол Қызыл Армияның бас қолбасшысы Владимир Антонов Овсеенконың бұйрығымен большевиктер штабына жеткізілді. Арда келген соң бұрынғы генералға Қызыл Армияда қолбасшылық ұсынылды, ал бас тарту өлімге тең болатыны айтылды. Ренненкампф большевиктерге өтпеуден бас тартып былай деді:

"Мен қартайдым. Менің өмірім қалған жоқ, өмірімді сақтап қалу үшін мен сатқындыққа бара алмаймын және өздеріме қарсы шыға алмаймын. Маған жақсы қаруланған армия беріңіз, мен немістерге қарсы соғысамын, бірақ сізде армия жоқ; осындай армияны басқару – адамдарды қасапқа тікелей жетелеу, мен мұндай жауапкершілікті алмаймын." Сол кезде немістер Таганрогқа қарай жылжып жатты, сондай-ақ чехтар мен Антон Деникиннің Ақ Армиясы да солай болды. Осының салдарынан Ренненкампф большевиктерге тұтқынға алынып, Марцево станциясынан Балтық теңізіне дейінгі темір жолға жақын жерге әкелінді. Арда келгеннен кейін Ренненкампф өз қабірін қазуға мәжбүр болды, содан кейін пышақталды, ал соңынан басына оқ атып өлім жазасы берілді.

Салдары

Ренненкампфтің әйелі Вераның естеліктеріне сәйкес, оның қазасынан кейін ақтарға Ренненкампф Мәскеуге жол тартқандығы айтылды. 1918 жылғы мамыр айында ақтар Таганрогты басып алғаннан кейін, Марцево станциясынан Балтық зауытына дейінгі теміржол бойында жерге тік қойылған бір таяқ табылды. Олар қабірді қазғаннан кейін бірнеше дене тапты, олардың ішінде басқа оқ тиген, көбінесе жалаңаш адам да болды. Денені жергілікті зиратқа (қазіргі Таганрогтың Ескі зираты) жеткізгенде, Ренненкампфтің әйелі Вера зиратқа келді және жалаңаш денеді күйеуі Пол екенін анықтады. Ақ әскерлер мен Ренненкампфтің әйелі Ренненкампфтің Қызыл Террор құрбандарымен бірге белгісіз жаппай қабірге қойылуы тілегін орындаған жерлеу рәсімін өткізді. Бірақ Вераның естеліктерінен басқа, Ренненкампфтің Таганрогтағы Ескі зиратта жерленгенін растайтын ешқандай дәлел жоқ. Соңғы жылдары Стэнфорд университетінің Гувер институты архивіндегі зерттеушілер азамат соғысы кезінде түсірілген бірнеше фотосурет тапты. Суреттерде сол жақта "П. К. Ренненкампф" деп жазылған белгілі бір қабір анық көрінді. Бұл тарихшылар мен зерттеушілерге Ренненкампфтің Таганрогтағы Ескі зираттағы жерлеу орнындағы соңғы демалыс орнын анықтауға мүмкіндік берді.

Отбасы

Үлкен және бай отбасында туған Ренненкампфтың бес ағасы мен екі апасы болды. Оның ағаларының арасында Вольдемар Константин фон Ренненкампф (1852–1912), кавалерия офицері және Ресей қару-жарақ өнеркәсібінің директоры, және Георг Олаф фон Ренненкампф (1859–1915), Заверцедегі ұнтақ өндірісінің бастығы болды. Ренненкампф төрт рет үйленген. 1882 жылы ол Аделаида Франциска Тальбергке үйленді, олардан үш бала дүниеге келді: Аделаида Ингеборг (1883–1896), Вольдемар Константин (1884) және Ираида Гермейн (1885–1950). Тальберг алты жылдық некеден кейін 1888 жылы қайтыс болды. 1890 жылы Вильнода Ренненкампф Лидия Копыловаға үйленді, олардан Лидия (1891–1937) деген бір бала болды. Содан кейін ол Евгения Дмитриевна Греховаға үйленді, бірақ олардан балалары болмады. Соңғы рет, 1907 жылы Иркутск қаласында Вера Николаевна Крассанға (Леонутова) үйленді, олардан Татьяна (1907–1994) деген қызы дүниеге келді, сондай-ақ Вераның алғашқы некесінен болған қызы Ольганы (1901–1918) асырап алды. Ренненкампфтың Верамен некесі басқа некелерінен ұзақ және бақытты болды. Вера, Вильно әскери округінің қолбасшысының әйелі ретінде, Халықаралық Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай қозғалысының бөлімшесінің сенімді мүшесі және мүшесі болды. Соғыс басталғанда ол жарақат алғандарға көмек көрсететін ұйымдарға қатысты. Вераның естеліктерінде ол резервтегі қатарлы әскерлердің отбасыларына көмек көрсету комитетін құрғанын, майданға арналған тігін шеберханаларын ашқанын және Евангелистік Қызыл Кресттің жарақаттанғандарды майданнан эвакуациялайтын авиациялық отрядын құруға қатысқанын жазды. Соғыстан кейін және Ренненкампфтың қайтысынан кейін оның отбасының тағдыры белгісіз болды, бірақ Вера мен Татьяна Парижге қашып кетті. Ольга өгей әкесі өлтірілген айдың өзінде үйінің алдында қанымен суатылды. Отбасының қалған мүшелері азамат соғысы кезінде Эстонияға немесе Германияға қашып кетті.

Мұра

Өлім жазасына кесілер алдында Ренненкамп әйелі Верадан "өзінің атын жаладан ақтап беру" үшін барлық күшін салуды өтінді. Вера күйеуінің Шығыс Пруссиядағы ресейлік әскерлердің жеңілісіне себеп болған стратегиялық қателерде кінәлі еместігін ойлайтын жалғыз емес еді; ақ эмигранттардың көп бөлігі, оның ішінде генералдар Барон Врангель, Антон Деникин және Николай Головин да осы пікірді бөлісті. Генералдың беделін қайта жаңғырту және "генерал Пол Георг Эдлер фон Ренненкампфтың нағыз жүзін ашып көрсету" мақсатымен, оның әйелінің бастамасымен 1936 жылдың қараша айында Парижде "Ренненкампф достары" ("Les Amis de Rennenkampf") тарихи қоғамы құрылды. Құрметті төраға – Вераның өзі, ал бюро президенті – Ренненкамптың қызы Татьянаның күйеуі болды. Құрметті комитетке барон Врангельдің жесірі – баронша Ольга Михайлович, генерал Николай Эпанчин, князь Белосельский-Белозерский және тағы басқалар кірді.

Жеке жинағы

1900 жылғы Қытай жорығында Ренненкампфтың тонаған қытай өнер туындыларының жиынтығы Таганрогтағы Альфераки сарайында қойылған.

Танымал мәдениетте

2005 жылы шыққан ресейлік «Империяның құлдырауы» фильмінде Ренненкампфты орыс актері Сергей Никоненко сомдады. Ренненкампф француз кондитерлік компаниясы Chocolat Guérin Boutron шығарған пошта карточкаларындағы 15 ресейлік генерал мен адмиралдың қатарында болды, оның сипаттамасы «86. Ренненкампф, орыс генералы» деп жазылған.