Кіріспе

Халыққа танымал ғалымдар
Ғылыми танымал, сондай-ақ танымал ғалым немесе қоғамдық ғалым деп аталатын ғалым, әдетте бұқаралық ақпарат құралдары арқылы көпшіліктің назарына ілігеді. Жалпы халық үшін ғылыми танымал тұлғалар ғылымды немесе ғылымның бір саласын көрсетеді. Кейде мұндай танылу өзімшілдік тудыруы мүмкін, ал кейде үкіметтік немесе корпоративтік мүдделердің ықпалымен немесе ғылымды дамыту мақсатында болады. Жаңа ғылыми жаңалықтармен бірге ғалымдар өз еңбектері арқылы көпшілікке танылады. Осыған ұқсас танылу соңғы кезде жиі кездесе бастағанмен (танымал мәдениеттің өркендеуімен байланысты), бұл құбылыс ғасырлар бойы қалыптасқан. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында бұқаралық ақпарат құралдарының ғылымға қызығушылығы артып, ғылыми жетістіктерге көбірек назар аударылды. Ғылыми танымал тұлғалар ғылымды насихаттауда маңызды рөл атқарды.

Тарихи мысалдар

17 ғасырдың аяғы мен 18 ғасырдың басында Исаак Ньютон қозғалыс теориясын жариялағаннан кейін Ұлыбританияда және батыс әлемінің көп бөлігінде кеңінен танымал болды. Вольтер сияқты басқалар Ньютонның беделін арттырды, бірақ Ньютон өзін өзі таныстыруға тырысқан жоқ. Чарльз Дарвин 1859 жылы эволюция теориясын түсіндірген «Түрлердің шығу тегі» кітабын жариялағаннан кейін көпшілік арасында үлкен танымаллыққа ие болды. Ол өзінің және жобаларының көптеп көшірілген фотосуреттерін таратып, сұхбаттар мен қоғамдық шараларды сақтап, алдын ала дайындалған жауаптармен хаттарға жауап берді. Дарвин кітабының қолжетімді бағадағы нұсқаларын көпшілік оқуы үшін қолға берді. Дарвиннің даңқы артып келе жатқанда, адам бас сүйегін ойша қозғайтын шимпанзе мүсіндері кеңінен таралды.

Қазіргі үлгілері

1919 жылға қарай, Альберт Эйнштейн өзінің Жалпы салыстырмалылық теориясы туралы маңызды еңбегін жариялағаннан кейін көп ұзамай әлемдік жұртшылық арасында кеңінен танымал болды. Оған дейін, тәжірибелік деректер Эйнштейннің теорияларын қолдайтын сияқты көрінді, ал физикалық әлемді түсінудің бұл революциялық жаңа тәсілі көпшіліктің қызығушылығын тудырды. Ғылым тарихшысы Абрахам Пейс: «Эйнштейн – барлық уақыттардағы ең жақсы ғылымның авторы, бірақ ол өзі де бұқаралық ақпарат құралдарының өнімі, себебі ол және болып қала береді – қоғамдық тұлға» деп жазды. Астроном Фред Хойл 1950 жылға қарай, әсіресе Ұлыбританияда белгілі болды. Ол BBC арнасында «Ғаламның мәні» деген радио бағдарламалар циклын жүргізді. Хойл Біріккен Корольдіктегі ең танымал радио хабаршылардың біріне айналды, ал оның радио бағдарламаларының кітап түрі бестселлер атанды. Ғылымды насихаттаушылар мен ғылымды танымал етушілердің ағылшын тіліндегі атақты тізімдері қолжетімді.

Саган эффектісі

Карл Саган 1977 жылы жалпы оқырмандарға, ғылыми емес аудиторияға арналған "Едемнің айдаһарлары" атты кітабын жариялаған кезде планеталық ғылым саласындағы белгілі зерттеуші болды. Осы кітабы үшін Саган Пулитцер сыйлығын алды және танымал атанды. 1980 жылы Саган "Космос: Жеке саяхат" телесериалын жүргізді, бұл оның ғылыми жұлдыздығын бекітті. "Time" журналы Саганды "Американың ғылымды ең тиімді насихаттаушысы" деп атады. Саган танымал бола бастаған кезде университет профессоры болған. Әріптес ғалымдар Саганды ғылымды көпке таратушы, бірақ жеңілтек зерттеуші деп қарады. Ол Гарвард университетінде тәуелсіз зерттеуші ретінде үлкен жетістіктерге қол жеткізгеніне қарамастан, академиялық қызметке қабылданудан бас тартылды. (Кейін ол Корнелл университетінде толық профессор болды.) Ғылым тарихшысы Майкл Шермер осы жағдайды "Саган эффектісі" деп атады. Осындай академиялық текетіріс басқа да танымал ғалымдарға, соның ішінде палеонтолог Стивен Джей Гулдқа да қатысты. 2016 жылы Саган эффектісі талқыланғанда, оның сол кезде де әлі де сақталып қалғаны айтылды, бірақ академиялық институттар қоғаммен байланыс жұмыстарын күшейткендіктен, бұл эффект азайып бара жатқан болуы мүмкін.

БАҚ-тың рөлі

Ғылым туралы ақпарат беру құралдары мен ғылым туралы хабарлардың көлемі ғылым туралы хабар тарату алғаш басталганнан бері едәуір өзгерді, дәл осы сияқты көптеген тақырыптар бойынша журналистика да өзгерді. Бастапқыда ғалымдар газеттер, журналдар, памфлеттер және хаттар сияқты дәстүрлі баспа құралдары арқылы қажетті жарияланым мен танымалдылыққа қол жеткізді. Лекциялар да өзін-өзі таныстырудың тағы бір жолы болды. 20 ғасырдың ортасына қарай теледидар, радио және кейін кабельдік теледидар сияқты хабар тарату құралдары маңызды платформаларға айналды. Цифрлік медианың дамуы ғалымдарға тікелей түрде көпшілікке жүгінуге мүмкіндік берді. Көптеген адамдар да медиа арқылы танымал болды. Мемлекет басшылары, үкімет басшылары және дін көшбасшылары өз мүдделерін қорғауда бұқаралық ақпарат құралдарының назарын ұзақ уақыттан бері өзіне аударды. Ғылыми танымалдылық та осыған ұқсас, мысалы, К. Эверетт Куп – АҚШ-тың бас хирург қызметін атқарған кезеңде үкіметтік мекемедегі жұмысы арқылы танымал болған ғалым. Цифрлік дәуірдегі ғылыми жетістіктерді таратудың тағы бір түрі – TED Talks. Ғылым – TED Talks-тің негізгі тақырыптарының бірі. TED Talks-те сөз сөйлеген танымал ғалымдардың қатарында Э.О. Уилсон, Барри Шварц, Ричард Доукинс, Стивен Пинкер, Брайан Грин және Лора Бойкин бар. Салдары көрсеткендей, ғылыми ұғымдарды, әсіресе эволюцияны қабылдау, оны қолдайтын танымал ғалымдар мен олар жақтайтын басқа да ұғымдарға байланысты. Эми Унсуорт пен Дэвид Воас кейбір діни топтар арасында Ричард Доукинс сияқты дінге теріс көзқарасы бар танымал ғалым қолдаса, эволюцияны қабылдау деңгейі төмендеуі мүмкін екенін анықтады.

Баспасөз хабарламасы бойынша ғылым

Кейде кейбір ғалымдар өз зерттеулерінің нәтижелерін бұқаралық ақпарат құралдарында, баспасөз хабарламалары арқылы немесе баспасөз конференцияларында орынсыз немесе мерзімінен бұрын жариялап қояды. Мұндай жағдай әдетте зерттеулердің ғылыми тұрғыдан күмәнді болғанда және ғалымдар тікелей жалпы халыққа жүгінгенде болады. Кейде қабылдаушы ұйым да осыған қатысты болады. Бұл типтегі баспасөз арқылы жарияланатын ғылым патологиялық ғылымның мысалы ретінде қарастырылады. Суық термоядролық синтез – осының бір мысалы.

Медиа танымал тұлғалар

Ричард Аттенборо, Патрик Мур және Дэвид Аттенборо сияқты кейбір тележүргізушілер ғылыми білімі бар, ал Билл Най сияқтылары инженерлік біліміне ие. Бірақ бұл жүргізушілер ғылыми білімді дамытуға қосқан үлесінен гөрі, ғылыми тақырыптарды өзіндік ұсынуымен әйгілі. Кейбір бұқаралық ақпарат құралдарында ғылыми редакторлар немесе ғылыми жаңалықтарды жариялаумен шұғылданатын ғылыми тілшілер бар. Бұл адамдардың көпшілігі ғылыми білімге ие емес, көбінесе кәсіби журналистер, мысалы, АҚШ-тағы ABC телеарнасының Жюль Бергман. Актер Алан Алда ғалымдарға жалпыхалықпен байланыс орнатуға көмектесуді қолға алды. Оның күш-жігері ғалымдардың танымал болуымен ғана шектелмейді, сонымен қатар көпшілікке белгілі емес ғалымдарды да қамтиды. Алданың әдісі импровизациялық техникаларға баса назар аударады. Кейбір танымал адамдар бұқаралық ақпарат құралдарындағы рөлдерімен танымал, бірақ ғылымдағы еңбегімен емес, мысалы, "Биг Бенг Теориясы" телешоуының жұлдыздарының бірі Майим Биалик нейробиология ғылымдары бойынша докторлық диссертациясын қорғаған. Тағы бір мысал – актриса Даника МакКеллар, ол математика саласында түпкілікті зерттеулер жариялаған. Сонымен қатар, комедияшы және ғылым жазушысы Каша Патель де бар.