Кіріспе

Гректік қоршау технологиясынан бейімделген римдік қоршау машиналарын көбінесе грек қоршау технологиясынан алған. Технологияны дамытуға салыстырмалы түрде аз күш жұмсалды; алайда, римдіктер қоршау соғысына үздіксіз шабуылдық стиль енгізіп, оларға қайта-қайта сәттілік әкелді. Б.з.б. бірінші ғасырға дейін римдіктер қоршау қаруларын тек қажет болғанда ғана пайдаланды және қоршалған қалаға шабуыл жасау үшін көбінесе баспалдақтар, мұнаралар және тарауларға сүйенді. Баллисталар да қолданылды, бірақ республиканың кейінгі кезеңіне дейін легион тізімінде тұрақты орын алмады және сирек қолданылды. Юлий Цезарь жаңартқыш қоршау машиналарын интеграциялауға үлкен қызығушылық танытып, оларды жауынгерлік далада тиімді пайдалануды ұйымдастырды.

Әскери инженерлік корпус

Осы ұйымды және әскердің өзін-өзі қамтамасыз етуін жеңілдету үшін инженерлік корпус құрылды. Инженерлер офицері немесе praefectus fabrum, Республиканың соңғы кезеңіндегі әскерлерде еске алынады, бірақ бұл лауазымның барлық деректерде расталғаны жоқ және ол, әлдебір бас қолбасшының жеке штабындағы әскери кеңесші болған болуы мүмкін. Олардың мақсаты – қарсыластың қорғанысына нұқсан келтіру, жау әскерінің арасында шығын тудыру және жаудың рухын құлатқан. Сонымен қатар, ол қоршау сатыларын немесе қоршау мұнараларындағы әскерлерге қаптамамен қамтамасыз ететін. Тормента деп аталатын машиналар болды, олар найза, жебе, тас немесе сәуле сияқты (кейде отты) снарядтарды ұшырып жіберетін. Бұл құрылғылар дөңгелекті платформаларға орнатылып, әскердің жылжуымен бірге ілгерілейтін. Олардың барлығы "физиканың бір принципіне негізделген: серпімділікті арттыру үшін жылқының өрілген қылынан жасалған орамаға рычаг енгізіліп, қол босатылғанда, үлкен мөлшерде энергия босатылатын". Римдік артиллерияны нақты анықтау және сипаттау қиын, себебі атаулары шатастыруға оңай келеді және тарихшылар әлі де барлық анықтамалар бойынша келісе алмайды. Ең танымалдары – баллиста, онгагер және скорпион.

Баллиста

146 жылы ежелгі грек қалалары Рим Республикасына енгеннен кейін, гректердің бірқатар озық технологиялары Римнің ықпалына ішкен аймақтарға тарала бастады. Бұл гректердің үлкен артықшылық берген әскери жетістіктерін (әсіресе Сиракуздық Дионисийдің еңбектерін), сондай-ақ ғылыми, математикалық, саяси және көркемдік салалардағы барлық жаңалықтарын қамтыды. Римдіктер бұралыспен жұмыс істейтін баллисталарды мұра етті, олар Жерорта теңізінің төңірегіндегі бірнеше қалаға тараған еді. Уақыт өте келе олардың барлығы Римнің соғыс олжасына айналды, соның ішінде Пергамнан алынған баллиста, оның бейнесі балюстрададағы рельефте "жеңіс трофейлері" ретінде бейнеленген. Александр жасаған торсиондық баллиста бұрынғы қаруларға қарағанда әлдеқайда күрделі болды, ал римдіктер оны одан да жетілдірді. Витрувий өзінің "Де Архитектура" кітабының X-шы бөлімінде баллисталардың құрылысын және реттелуін сипаттайды. Біздің заманымыздың I ғасырында Рим армиясының әр жүзінде (60-100 адамнан тұратын топ) баллиста болды. Бұл баллисталардың басшысының құзырында болды, оның астында артиллерия мамандары, немесе *доктор баллистарум* және, соңында, артиллерияшылар, немесе *баллистарий* орналасты. Баллиста – қамал қабырғаларын қирату үшін үлкен тастарды ұзаққа лақтыратын ауыр зымырандық қару. Олар катапульта емес, үлкен арбалеттерге көбірек ұқсады. Олар екі көлденең қолдармен жұмыс істеді, олар қарудың басты бөлігін құрайтын тіктөртбұрышты каркасқа орналасқан екі тік және тығыз бұралған "жіп" серіппелеріне енгізілді. Қолдарды артқа тартып, арқандық механизм арқылы жіптерді одан әрі бұрап, оқ ату үшін серпімді күш жинақталды.

Ертедегі римдік баллиста

Ертедегі римдік баллиста ағаштан жасалған, ал оның негізгі бөліктері темір тақталармен және тұғырлары темір шегелермен бекітілген. Негізгі тұғырдың үстіне бұрандалар немесе тас оқтар салынатын жылғыш орнатылған. Оның арт жағына екі арқан және иілгіш сым (тырнақ) бекітілген, олар садақ жібін тартып, оқ атуға дайындау үшін қолданылған. Қарудың қаңқалары арқылы өтетін жылғыш, ішінде бұралу пружиналары (жануарлардың сіңірлерінен жасалған арқан) орналасқан, олар садақ қолдарына оралған, ал олар өз кезегінде садақ жібіне бекітілген. Арқанды тартып, пружиналарды бұрау арқылы оқтарды атқылауға қажетті энергия жиналған. Баллиста өте дәл қару болды (операторлардың ерте тарихынан көптеген деректерде жеке әскерлерді нысанаға алу жайлы айтылады), бірақ кейбір конструкциялық ерекшеліктері қашықтық үшін дәлдігін төмендетуі мүмкін. Жеңіл бұрандалар, кейіннен жасалған онгажерлер, требушеттер немесе мангонелдермен салыстырғанда, бірдей қашықтықта тастар сияқты жоғары жылдамдыққа ие бола алмады; олардың салмағы зор болған. Римдіктер баллистаны жетілдіруді жалғастырды, ол Рим империясының әскерінде өте құнды қаруға айналды. Ол империяның құрылуынан бұрын Юлий Цезарь Галлияны жаулап алғанда және Британияға жасаған екі жорығында қолданылды. Британияға жасалған екі шабуыл және Алезия қамалы оның жеке күнделігінде ("Галл соғысы" - De Bello Gallico) жазылған.

Британияға алғашқы шабуыл

Британияға алғашқы шабуыл б.з.д. 55 жылы Галлияны шапшаң және сәтті басып алғаннан кейін, бір жағынан зерттеу экспедициясы ретінде, ал екінші жағынан Галлиядағы римдіктермен күресу үшін британдықтар жіберген көмекке тоқтау салу мақсатында жасалды. Екі легионды тасымалдаған сексен кеме британдық жағалауға қонуға тырысты, бірақ жағада жиналған көптеген британдық жауынгерлер оларды кері қайтарды. Кемелер әскерін жағаға түсіруге мәжбүр болды, себебі көптеген шақырымға созылған жалғыз қолайлы орын осы болды, алайда британдық соғыс арбалары мен сүмбіле тастаушылардың көптігі бұл мүмкін емес етті. Мұны көрген Цезарь, көліктерге қарағанда жылдам және басқаруға оңай, сонымен қатар жаңа түрімен жергілікті тұрғындарды таң қалдыруға болатын әскери кемелерді басқалардан сәл алысқа жылжытуға және содан кейін қарқынды ескек есіп, жаудың оң қанатына жағаға тікелей жүгіруге бұйрық берді. Осы маневр өте табысты болды. Жауынгерлер әскери кемелердің ерекше пішініне, ескектердің қозғалысына және бейтаныс құрылғыларға қорқып, тоқтады, сосын аздап шегінді. (Цезарь, Галлияны жаулау, 99-бет)

Алезияны қоршау

Галлияда Алезия бекінісі б.з.д. 52 жылы римдік қоршауда болды және римдік бекіністермен қоршалған еді. Сол кездегі стандартты қоршау тактикасына сәйкес, мұнараларда садақ немесе сырға қаруланған басқа жауынгерлермен бірге баллисталар орналастырылды.

Онагер

Онагер – классикалық Римнің қоршау машинасы, атауы машинаның тепкілеу әрекетіне ұқсас, онагерге (жабайы есекке) еліктейтін. Бұл – энергияны сақтау үшін, әдетте бұралған арқан арқылы туындайтын бұралу қысымын пайдаланатын катапультаның бір түрі. Онагер жерге орнатылған жақтаудан тұрады, алдыңғы бөлігіне берік ағаштан жасалған тік жақтау бекітілген. Тік жақтаудың ішінде бір ғана қалың сөресі бар ось орналасқан. Сөренің ұшында снарядты ұшыруға арналған шұлғы бар еді. Жұмыс істеу кезінде сөре бұралған арқандардың немесе серіппелердің қарсылығына қарсы желдің көмегімен төмен иіліп, кейін кенеттен босатылатын. Сөре осылайша тік жақтаудың көлденең бөлігіне соғып, оның шетіндегі снарядты алға қарай атып шығаратын. Рим империясының онагерлері көбінесе бекіністерді немесе елді мекендерді қоршау үшін қолданылған. Олар көбінесе үлкен тастармен немесе тас бөлшектерімен жүктелген, оларды жанғыш заттармен жауып, от қойылған. Орта ғасырларда (шамамен 1200 жылдан бастап жазылған деректерде) онагердің аз қуатты нұсқасы қолданылды, ол шұлғының орнына бекітілген тостағанды пайдаланды, сондықтан бір үлкен снарядтың орнына көптеген кішкентай снарядтарды тастауға болатын. Бұл машина кейде мангонел деп аталды, бірақ осы атау түрлі қоршау машиналарын белгілеу үшін де қолданылған болуы мүмкін.

Қоршау мұнарасы

Иосиф Флавийдің мәліметінше, Жотапаттағы римдік қоршау мұнаралары 15 метр (50 фут) биіктікте болған және оларды өрттен қорғау үшін темірмен қапталған. Масададағы мұнаралардың биіктігі 23 метр (75 фут) екені хабарланған. Қоршау мұнараларында артиллерия, көпірлер және тарау машиналарын сияқты түрлі құрылғылар орналастырылуы мүмкін еді. Мұнараның үстіндегілер қабырғаға жақын келген қорғаушыларды ұстап тұруға тиіс болса, төменгі жағындағылар пандустарды пайдаланып қабырғаны бұзуға тырысты. 70 жылы Иерусалим шайқасында римдіктер Иерусалимдегі үшінші қорғаныс қабырғасына шабуыл жасады, мұнара 23 метр (75 фут) биіктікте тұрды және еврей қарсыластары мұнараның астынан тоннель қазып, оның құлауына себеп болғанда қиын жағдайға түсті. Мұнара құрылысының негізгі жоспары бір болғанымен, егжей-тегжейі қоршаудан қоршауға өзгеретін, ал қоршау жабдықтарын қандай биіктікте орналастыру керектігін көрсететін ешқандай анық трактат белгілі емес. Вегеций былай деп жазған: «Қоршаушылар кейде қабырғадан биіктеп тұру үшін арқан мен шкивтердің көмегімен көтерілетін қосымша мұнара салып отырды».

Менің

Қала қабырғаларының астына миналар қазылып, осылайша қалаға жасырын кіріп, оны басып алуға болар еді, бірақ көбінесе қала қабырғаларын әлсірету мақсатында салынды. Қазылғаннан кейін саперлер қабырғаларды ағашпен нығайтып, шайыр, күкірт және басқа да тұтанғыш материалдарды жағып, осы ағаштарды өртеу арқылы қабырғалардың құлауын қамтамасыз ететін.

Құс

Полибий өзінің "Тарих" кітабының 1.22-тарауында "Миланың жеңісі" деп жазған: "Олардың кемелері нашар жабдықталған және басқару қиын болды, сондықтан біреулер оларға кейін "қара құстар" деп аталған құрылғы салуды ұсынды. Corvus латын тілінде "қара құс" немесе "қара га қарға" дегенді білдіреді және Карфагенге қарсы Бірінші Пуникалық соғысында алғаш рет сипатталған римдік шабуыл құрылғысының аты болды. Полибий осы қоршау машиналарын соғыста екі кеме арасындағы қашықтықты көтеруге арналған көпір ретінде сипаттайды. Бұл құрылғы рим кемесіне тік бағанаға бекітілген, ені 4 фут, ұзындығы 36 фут болатын тақтайшадан тұрды. Бұл конструкция көпірді оң және сол жаққа бұруға мүмкіндік берді, соның арқасында кеменің екі жағында да қолдануға болады. Бағананың үстіндегі дөңгелек тақтайшаларды жоғары және төмен көтеруге мүмкіндік берді. Көпірдің соңында ауыр металл тікенек болды, ол жау кемесінің палубасына түсірілгенде, гравитация күшінің арқасында палубаға сіңіп кететін. Осылайша екі кемені байланыстырып, рим сарбаздары жау кемесінің палубасына өтіп, қолма-қол соғысқа түсуге мүмкіндік алатын, кемелер арасындағы шайқасқа тәуелді болмайтын. Полибий осы қоршау машиналарын шайқаста қалай қолдануға болатыны туралы да айтады: "Қара құстар" палуба тақтайшаларына бекітіліп, кемелерді байланыстырғаннан кейін, егер кемелер қатар тұрса, сарбаздар кез келген жерден секіріп өтетін, ал егер кемелер бір-біріне басымен қарай тұрса, "қара құс" арқылы екі қатарлап өтетін. Алдыңғы екеуі қалқандарын алдарына ұстап өтетін, ал соңынан келгендер қалқандарының жиегін қоршаудың үстіне қойып, жанын қорғайтын. Осылай дайындықтарын аяқтап, теңізде шайқасуға мүмкіндік күтетін. Осы тарихи сипаттамаға сүйенсек, Corvus қоршау мұнараларында немесе тарау машиналарын қоршау үшін салынған құрылыстарда қолданылған кейбір механизмдерді пайдаланған. Олар рим сарбаздарын жаудың аймағына кіргенде, соғыс жүргізуге мүмкіндік беретіндей қорғайтын.