Джон Б. Уотсон: Қылықтанушылықтың негізін қалаушы психолог
John B. Watson
Джон Уотсон: американдық психолог, бихевиоризмнің негізін қалаушы. 1913 жылғы жұмысы, тәжірибелер (Little Albert) және психология ғылымына үлкен әсері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Американдық психолог (1878–1958)
American psychologist (1878–1958)
Джон Бродс Уотсон (9 қаңтар 1878 – 25 қыркүйек 1958) – американдық психолог, ол бихевиоризмнің ғылыми теориясын танымал етіп, оны психологиялық мектеп ретінде орнықтырды. Уотсон 1913 жылы Колумбия университетінде жасаған «Психологияны бихевиорист қалай қарастырады» деген баяндамасы арқылы психология ғылымындағы осы өзгерісті ілгерілетуге ықпал етті. Бихевиоризмдік тәсілі арқылы Уотсон жануарлардың мінез-құлқы, бала тәрбиесі және жарнама салаларын зерттеді, сондай-ақ «Кішкентай Альберт» және «Керпланк» эксперименттерін жүргізді. Ол 1910 жылдан 1915 жылға дейін «Психологиялық шолу» журналының редакторы болды. 2002 жылы жарияланған «Жалпы психология шолуы» бойынша сауалнамада Уотсон 20 ғасырдың ең көп сілтемеленген 17-ші психологы деп танылды.
John Broadus Watson (January 9, 1878 – September 25, 1958) was an American psychologist who popularized the scientific theory of behaviorism, establishing it as a psychological school. Watson advanced this change in the psychological discipline through his 1913 address at Columbia University, titled Psychology as the Behaviorist Views It. Through his behaviorist approach, Watson conducted research on animal behavior, child rearing, and advertising, as well as conducting the controversial "Little Albert" experiment and the Kerplunk experiment. He was also the editor of Psychological Review from 1910 to 1915. A Review of General Psychology survey, published in 2002, ranked Watson as the 17th most cited psychologist of the 20th century.
Білім
Академиялық үлгерімі нашар болғанымен және жоғары мектепте екі рет қамауға алынғанына қарамастан – біріншісі төбелес салғаны үшін, екіншісі қала шегінде оқ атып тастағаны үшін – Уотсон анасының таныстықтары арқасында 16 жасында Гринвилл қаласындағы Фурман университетіне қабылдануға қол жеткізді. Психологияны ғылыми жағынан қабылдауды қалап, Уотсон бұл тәсілді сенім білдіру ретінде қарастырды, ол әдістеме психологияны ғылыми салаға айналдыра алады деген идеяға негізделген. Кейін Уотсон Иван Павловтың (1849–1936) еңбектеріне қызығушылық танытып, нәтижесінде өзінің танымал еңбектеріне Павловтың қағидаларының едәуір жеңілдетілген нұсқасын қосты.
Despite his poor academic performance and having been arrested twice during high school—first for fighting, then for discharging firearms within city limits—Watson was able to use his mother's connections to gain admission to Greenville's Furman University at the age of 16. Wanting to make psychology more scientifically acceptable, Watson thought of the approach as a declaration of faith, based on the idea that a methodology could transform psychology into a scientific discipline. Later, Watson became interested in the work of Ivan Pavlov (1849–1936), and eventually included a highly simplified version of Pavlov's principles in his popular works.
Жануарлардың мінез-құлқы туралы диссертация
Уотсон 1903 жылы Чикаго университетінен докторлық дәрежесін алды. "Жануарлардың тәрбиесі" атты диссертациясында ол мидың миелин қабығының қалыптасуы мен әртүрлі жастағы егеуқұйрықтардың оқу қабілеті арасындағы байланысты сипаттады. Уотсон миелинизация деңгейінің оқу қабілетімен тікелей байланысты екенін көрсетті. Уотсон Чикаго университетінде бес жыл бойы сезімдік қабылдау мен оқу арасындағы байланысты зерттеді. Ол егеуқұйрықтардың лабиринте жүргендегі мінез-құлқы кинестетикалық сезіммен бақыланатынын анықтады. 1908 жылы Уотсонға Джонс Хопкинс университетінде факультеттік қызмет ұсынылып, ол дереу психология кафедрасының меңгерушісі болып тағайындалды.
Watson earned his PhD from the University of Chicago in 1903. In his dissertation, "Animal Education", he described the relationship between brain myelination and learning ability in rats at different ages. Watson showed that the degree of myelinization was largely related to learning ability. Watson stayed at the University of Chicago for five years doing research on the relationship between sensory input and learning. He discovered that the kinesthetic sense controlled the behavior of rats running in mazes. In 1908, Watson was offered and accepted a faculty position at Johns Hopkins University and was immediately promoted to chair of the psychology department.
Тіл, сөйлеу және есте сақтау
Уотсон ой-қиялының іс-әрекетін бақылау мүмкін емес деп мәлімдеді. Оның 1924 жылғы «Бірқатарлық» атты кітабында Уотсон тілдің нағыда қандай екендігі туралы ойларын талқылады, бұл сөздердің мәніне және соңында есте сақтаудың не екендігіне қатысты әңгімеге алып келді. Бәрі де адамдар қолданатын, ойлау процесін қамтамасыз ететін қарапайым құралдар. Уотсон сүтқоректілердің мінез-құлқы мен іс-әрекеттерін көрсететін мысалдар арқылы осы мәселелер бойынша өз бірқатарлық көзқарасын ұсынды. Уотсон тілді «басқару дағдысы» деп атады, себебі біз сөйлегенде дыбыс біздің көмекейімізден шығады, ол біз әр сөйлегенде өз дауысымызды есту үшін басқаратын дене мүшесі. Мойын мен тілдің орны өзгере келе, түрлі дыбыстар пайда болады. Уотсонның сөзіне қарағанда, нәресте алғаш рет жылағанда немесе «да» немесе «ма» дегенде тілді үйрене бастайды. Оның теориясын одан әрі дамыту үшін Уотсон әйелімен бірге тәжірибе жасады, онда олар балаға сүт бөтелкесін алғанда «да-да» деуге үйретті. Бала шамалы уақытқа үйреніп, сәттілікке жеткенімен, бұл дағды ақырында жойылды. Алайда Уотсон бала өскен сайын Уотсонды еліктейтінін, себебі ол оған еліктегенін айтады. Үш жасқа келгенде балаға сөздік қорын дамыту үшін ешқандай көмек қажет болмады, өйткені ол басқалардан үйренді. Осылайша, тіл – еліктеу арқылы пайда болады. Уотсон «сөздер – заттар мен жағдайлардың орнына қойылған нәрселер» деген пікірді білдіреді. Қорқыныш: тек екі шартты емес күштің әсерінен туындайды – кенеттен шыққан дауыс немесе (физикалық) қолдаудың жойылуы. Дегенмен, үлкен балалар көп нәрседен қорқады (мысалы, түрлі жануарлардан, бейтаныс адамдардан және т.б.), сондықтан мұндай қорқытушы күштер үйренілген болуы керек. Балалардың қорқынышын мынадай реакциялар арқылы байқауға болады: жылау, тез тыныс алу, көзді жұму немесе кенеттен секіру. Ашу: баланың дене қозғалысын шектеуге жауап ретінде туындайтын табиғи реакция. Егер өте кішкентай баланы мүлдем қозғалмайтындай етіп ұстаса, ол айқайлап, денесін қатайта бастайды. Кейін бұл реакция басқа жағдайларға қолданылады, мысалы, балалар ваннаға түсуге немесе бөлмелерін тазалауға мәжбүрленгенде ашуланады. Мұндай жағдайлар ашуға ұшыратады, өйткені олар физикалық шектеумен байланысты. Сүйіспеншілік: нәрестелерді маңзу, қол шапалақтау немесе жеңіл сылағанда туындайтын автоматты жауап. Бала күлімсіреп, күліп, басқа да сүйіспеншілік білдіретін жауаптармен жауап береді. Уотсонның айтуынша, нәрестелер нақты адамдарды жақсы көрмейді, олар тек солай болуға үйретілген. Ананың беті үнемі маңзу мен сылап жатумен байланысты болғандықтан, ол оған деген сүйіспеншілікті тудыратын шартты күшке айналады. Кейінірек, басқа адамдарға деген сүйіспеншілік сезімдері де солай туындайды, өйткені олар анамен байланысты.
Watson argued that mental activity could not be observed. In his book, Behaviorism (1924), Watson discussed his thoughts on what language really is, which leads to a discussion of what words really are, and finally to an explanation of what memory is. They are all manual devices used by humans that result in thinking. By using anecdotes that illustrate the behaviors and activities of mammals, Watson outlined his behaviorist views on these topics. Watson refers to language as a "manipulative habit," because when we speak language, the sound originates in our larynx, which is a body instrument that we manipulate every time we talk in order to hear our "voice." As we change our throat shape and tongue position, different sounds are made. Watson explains that when a baby first cries, or first says "da" or "ma," that it is learning language. To further his theory, Watson and his wife conducted an experiment in which they conditioned a baby to say "da da" when he wanted his bottle. Although the baby was conditioned and was a success for a short while, the conditioning was eventually lost. Watson argues, however, that as the child got older, he would imitate Watson as a result of Watson imitating him. By three years old, the child needed no help developing his vocabulary because he was learning from others. Thus, language is imitative. Watson goes on to claim that, "words are but substitutes for objects and situations." Fear: evoked by only two stimuli that are unconditioned—a sudden noise or the loss of (physical) support. However, because older children are afraid of many things (e. g. different animals, strange people etc. ), it must be that such fear provoking stimuli are learned. Fear can be observed by the following reaction with infants: crying, rapid breathing, eyes closing, or sudden jumping. Rage: an innate response to the body movement of the child being constrained. If a very young child is held in a way that she cannot move at all, then she will begin to scream and stiffen her body. Later this reaction is applied to different situations, e. g. children get angry when they are forced to take a bath or clean their room. These situations provoke rage because they are associated with physical restraint. Love: an automatic response from infants when tickled, patted, or stroked lightly. The infant responds with smiles, laughs, and other affectionate responses. According to Watson, infants do not love specific people, they are only conditioned to do so. Because the mother's face is progressively associated with the patting and stroking, it becomes the conditioned stimulus eliciting the affection towards her. Affectionate feelings, for people later, generate the same response because they are somehow associated with the mother.
"Кішкентай Альберт" эксперименті (1920 ж.)
1920 жылы Уотсон мен оның ассистенті Розали Рейнер жүргізген экспериментті психологиядағы ең даулы эксперименттердің бірі деп санауға болады. Бұл тәжірибе психологияға кіріспе оқулықтарында «Кішкентай Альберт» эксперименті ретінде мәңгілікке сақталды. Эксперименттің мақсаты – сол кезде жаңадан ашылған классикалық шарттау принциптерін пайдаланып, 9 айлық «Кішкентай Альбертке» ақ егеуқұйрықтан қорқуды қалай сіңіруге болатынын көрсету болды. Уотсон мен Рейнер ақ егеуқұйрықты көрсеткенде темір таяқпен дыбыс шығарып «Кішкентай Альбертті» шарттады. Біріншіден, олар балаға ақ егеуқұйрықты көрсетті және ол одан қорқып көрмегенін байқады. Екіншіден, олар оған ақ егеуқұйрықты көрсетіп, содан кейін темір таяқпен дыбыс шығарды. «Кішкентай Альберт» жылап жіберді. Бұл екінші көрсету бірнеше рет қайталанды. Соңында Уотсон мен Рейнер ақ егеуқұйрықты ғана көрсетті, ал бала қорқыныш білдірді. Кейіннен, қорқу басқа заттарға тарала ма екенін анықтау үшін Уотсон Альбертке қоян, итті және былғарыдан жасалған пальто көрсетті. Ол олардың бәрін көргенде жылады. Бұл зерттеу эмоциялардың қалай шартты жауапқа айналуы мүмкін екенін көрсетті. «Кішкентай Альберт» туралы әңгіме тараған сайын, қателіктер мен үйлесімсіздіктер пайда болды, олардың кейбіреулері тіпті Уотсонның өзіне байланысты. Уотсонның Альберттің түсірілген кадрларын талдау нәтижесінде сәбидің ақыл-жағынан және даму жағынан кемістігі бар екені анықталды. Бұл зерттеудің этикалық мәселесі – Уотсон мен Рейнер «Кішкентай Альберттің» шарттауын жоймады. 2009 жылы Бек пен Левинсон Кішкентай Альберт болуы мүмкін Дуглас Меррит атты баланың жазбаларын тапты. Олар оның 6 жасында туа біткен гидроцефалиядан қайтыс болғанын анықтады. Осылайша, бұл зерттеудің Кішкентай Альберттің өміріне қаншалықты әсер еткенін толық анықтау мүмкін емес. 2012 жылдың 25 қаңтарында Том Бартлетт The Chronicle of Higher Education журналында Джон Уотсонның Кішкентай Альберттегі танымдық аномалиялар туралы білген-білмегенін сұрастыратын мақала жариялады, бұл эксперимент нәтижелерін айтарлықтай бұрмалауы мүмкін еді. Алайда, 2014 жылы бастапқыда Бек пен Фридлундтың Альберт пен Уотсон туралы мәлімдемелерін қолдаған журналдар (Америкалық психолог және Психология тарихы) осы мәлімдемелерді жоққа шығаратын мақалалар жариялады.
One might consider the experiment Watson and his assistant Rosalie Rayner carried out in 1920 to be one of the most controversial in psychology. It has become immortalized in introductory psychology textbooks as the Little Albert experiment. The goal of the experiment was to show how principles of, at the time recently discovered, classical conditioning could be applied to condition fear of a white rat into "Little Albert", a 9 month old boy. Watson and Rayner conditioned "Little Albert" by clanging an iron rod when a white rat was presented. First, they presented to the boy a white rat and observed that he was not afraid of it. Second, they presented him with a white rat and then clanged an iron rod. "Little Albert" responded by crying. This second presentation was repeated several times. Finally, Watson and Rayner presented the white rat by itself and the boy showed fear. Later, in an attempt to see if the fear transferred to other objects, Watson presented Albert with a rabbit, a dog, and a fur coat. He cried at the sight of all of them. This study demonstrated how emotions could become conditioned responses. As the story of "Little Albert" has made the rounds, inaccuracies and inconsistencies have crept in, some of them even due to Watson himself. Analyses of Watson's film footage of Albert suggest that the infant was mentally and developmentally disabled. An ethical problem of this study is that Watson and Rayner did not uncondition "Little Albert". In 2009, Beck and Levinson found records of a child, Douglas Merritte, who seemed to have been Little Albert. They found that he had died from congenital hydrocephalus at the age of 6. Thus, it cannot be concluded to what extent this study had an effect on Little Albert's life. On January 25, 2012, Tom Bartlett of The Chronicle of Higher Education published a report that questions whether John Watson knew of cognitive abnormalities in Little Albert that would greatly skew the results of the experiment. In 2014, however, the journals that initially endorsed Beck and Fridlund's claims about Albert and Watson (the American Psychologist and History of Psychology) published articles debunking those claims.
Қалыптан шығару
"Кішкентай Альберт" қаладан шығарылғандықтан, Уотсон баланың жағдайын түзетуге үлкермеді. Бұл, әрине, этикалық мәселе тудырады, бірақ Уотсон қорқыныштан арылу әдістемесін жасаған болатын. Ол әріптесі Мэри Ковер Джонспен бірге тағы бір бала, Питердің қорқынышын жоюға бағытталған тәсілдерді сынап көрді. Питер ақ тышқандар мен қояндардан қорқыныш сезінгендей болды. Уотсон мен Джонс Питерді биік орындыққа отырғызып, оған дәмді кешкі ас берді. Сонымен бірге, торға қойылған ақ қоянды балаға бөгде болмайтын қашықтыққа орналастырды. Келесі күні қоянды сәл жақындатып, Питердің алаңдау белгілерін байқағанға дейін жақындастырды. Бұл тәсіл бірнеше күн бойы қайталанып, Питер қоянның қасында отырып, тамақ жей бастады. Соңында Питер тіпті қоянмен ойнады. Мінез-құлқының бұл түрін өзгерту әдісі қазір жүйелі десенсибилизация деп аталады. 1928 жылы Уотсон өзінің көмекшісі және әйелі Розали Рейнердің көмегімен "Нәресте мен баланың психологиялық күтімі" атты кітап жазды. Онда Уотсон, мінез-құлықтанушылар нәрестелер мен балаларға психологиялық көмек пен талдау қажет деп санай бастағанын түсіндіреді. Уотсонның барлық талаптары балаларды жас ересектердей қарау қажеттігіне байланысты болды. Сондықтан ол ананың тым көп махаббат пен қамқорлық көрсетуінің қаупіне ескертеді, өйткені махаббат – мінез-құлық тұрғысынан қарағанда, барлық нәрседей, шартты түрде қалыптасады. Ол ескертуін негіздеу үшін мүгедектікке сілтеме жасайды, қоғам балаларды ересектерге айналғанда тым жайлы жағдайға түсірмейтінін, сондықтан ата-аналар осындай шынайы емес үміттерді орнатпауы керек деп санайды. Ол сондай-ақ саусақ сору, мастурбация, гомосексуализмге қарсы шығып, ата-аналар балаларымен жыныстық қатынас туралы ашық сөйлесуін қалайды. Ол мұндай көзқарастарды "біздің ата-анамыздың барлық әлсіздігі, қорқулары, сақтықтары мен кемшіліктері бізге балғамен соққандай әсер етеді" деп түсіндіреді. Балалардың дамуына баса назар аудару жаңа құбылыс бола бастады және оның кейбір ізбасарларына әсер етті, бірақ бұл салада Уотсоннан бұрын психологтар жұмыс істеген. Мысалы, 1904 жылы Г. Стэнли Холлдың "Жасөспірімдік шақ" атты кітабы кеңінен танымал болды. Холлдың сенімдері Уотсонның мінез-құлықтық көзқарасынан өзгеше болды, өйткені ол адамның мінез-құлқы негізінен тұқым қуалаушылық және генетикалық алдын ала белгіленген факторлармен қалыптасады деп санады, әсіресе балалық шақта. Оның ең танымал тұжырымдамасы – "дауыл мен стресс" теориясы, жасөспірімдердің көңіл-күйінің жиі өзгеруін қалыпты құбылыс деп қарастырды. Бала тәрбиесі туралы көп жазғанымен, оның ішінде "Нәресте мен баланың психологиялық күтімінде", сондай-ақ көптеген танымал журналдарда, Уотсон кейін осы салада жазғанына өкінді, өйткені "жеткілікті білмегенін" мойындады.
Because "Little Albert" was taken out of town, Watson did not have the time to decondition the child. This obviously has ethical implications, but Watson did put in place a method for deconditioning fears. He worked with a colleague, Mary Cover Jones, on a set of procedures aimed at eliminating the fears of another little boy, Peter. Peter seemed to fear white rats and rabbits. Watson and Jones put Peter in his highchair and gave him a nice afternoon snack. At the same time a white rabbit in a cage was put in a distance that did not seem to disturb the child. The next day the rabbit was put slightly closer until Peter showed signs of slight disturbance. This treatment was repeated days after days until Peter could serenely eat his snack with the rabbit being right next to him. Peter was even able to play with the rabbit afterwards. This form of behavior modification is a technique today called systematic desensitization. In 1928, Watson wrote the book Psychological Care of Infant and Child with help from Rosalie Rayner, his assistant and wife. In it, Watson explains that behaviorists were starting to believe psychological care and analysis were required for infants and children. All of Watson's exclamations were due to his belief that children should be treated as a young adult. As such, he warns against the inevitable dangers of a mother providing too much love and affection, because love—along with everything else understood by the behaviorist perspective—Watson argues, is conditioned. He uses invalidism to support his warning, contending that, since society does not overly comfort children as they become young adults in the real world, parents should not set up these unrealistic expectations. Moreover, he disapproves of thumb sucking, masturbation, homosexuality, and encourages parents to be honest with their children about sex. He would reason such views by saying that "all of the weaknesses, reserves, fears, cautions, and inferiorities of our parents are stamped into us with sledge hammer blows," His emphasis on child development started to become a new phenomenon and would influence some of his successors, though the field had already been delved into by psychologists prior to Watson. G. Stanley Hall, for instance, became very well known for his 1904 book Adolescence. Hall's beliefs differed from Watson's behaviorism, as the former believed that one's behavior is mostly shaped by heredity and genetically predetermined factors, especially during childhood. His most famous concept, the storm and stress theory, normalized adolescents' tendency to act out with conflicting mood swings. Although he wrote extensively on child rearing, including in Psychological Care of Infant and Child, as well as in many popular magazines, Watson later regretted having written in the area altogether, conceding that he "did not know enough" to do a good job.
Сын
Сыншылар Уотсонның идеялары негізінен оның нанымдарынан туындағанын анықтады. Р. Дейл Нэнс (1970) Уотсонның жеке өміріндегі жағымсыз жайттар мен қиын балалық шағы оның кітабын жазу кезіндегі көзқарасына әсер еткен болуы мүмкін деп алаңдады. Бұл Оңтүстік Каролинадағы кедей шаруа қожалығында өскендігі және әкесінің тастап кетуі сияқты отбасылық мәселелерді қамтиды. Сюзанна Хоук (2000) ана мен бала арасындағы бизнес тәрізді және бей-жай қарым-қатынасқа қатысты Уотсонның үмітін талдағанда ұқсас көңіл көтерулерді білдірді. Кішкентай Альберт тышқан мен ақ қоянға оларды қорқыту арқылы үйреткенге дейін қорқышпаған. Осы тәжірибеден Уотсон ата-аналар баланың мінез-құлқы мен дамуын барлық стимул-жауап байланыстарын ептілікпен басқару арқылы қалыптастыра алады деген қорытындыға келді. Басқа сыншылар Уотсонның бала психологиясына деген жаңа қызығушылығы мен жетістіктеріне күдікпен қарады.
Critics determined that Watson's ideas mainly stemmed from his beliefs. R. Dale Nance (1970) worried that Watson's personal indiscretions and difficult upbringings could have affected his views while writing his book. This would include having been raised on a poor farm in South Carolina and having various family troubles, such as abandonment by his father. Suzanne Houk (2000) shared similar concerns while analyzing Watson's hope for a businesslike and casual relationship between a mother and her child. Little Albert did not fear the rat and white rabbit until he was conditioned to do so. From this experiment, Watson concluded that parents can shape a child's behavior and development simply by a scheming control of all stimulus response associations. Other critics were more wary of Watson's new interest and success in child psychology.