Кіріспе

Орыс драматургі (1823–1886) Александр Николаевич Островский (Алекса́ндр Никола́евич Остро́вский; 12 сәуір 1823 [О. С. 31 наурыз 1823] 14 маусым 1886 [О. С. 2 маусым 1886]) – орыс драматургі, көбінесе орыс реалистік кезеңінің ең ұлы өкілі саналады. Оның драмалары Ресейде ең көп оқылатын және жиі қойылатын сахналық пьесалардың қатарына жатады. Кейін Николай Островский жоғары мемлекеттік лауазымға ие болды және 1839 жылы тиісті артықшылықтары бар дворян титулын алды. Оның бірінші әйелі және Александрдың анасы Любовь Ивановна Саввина дін қызметкерінің отбасынан шыққан. Бірнеше жыл бойы отбасы Замоскворечьеде пәтер жалдап тұрды. Содан кейін Николай Федорович Монетчикиде жер учаскесін сатып алып, үй салды. 1826 жылдың басында отбасы сол жерге көшіп келді. Александрдың үш бауырласы болды: Наталья, және ағалары Михаил мен Сергей. Наталья балалық шағында оның ең жақын серігі болды, ол және оның достары жігітке тігіс және тоқу сияқты еркектерге тән емес нәрселерді үйретті. Тәрбиесінде дая Авдотия Кутузованың да үлкен рөлі болды. Островский оның айтқан ертегілерінің өзінің ең танымал пьесасы – «Қар қызына» шабыттандырғанын айтты. 1831 жылы Островскийдің анасы қайтыс болды. 1834 жылы Николай Федорович Монечкидегі үйін сатып, Житная көшесінде екі жаңа үй сатып алды, және екі жылдан кейін орыс және швед тегіндес асыл әйел, баронша Эмилия Андреевна фон Тессинге үйленді. Ол Замоскворечьедегі үйдің дәстүрлі салтын өзгертіп, оны еуропалық сарайға айналдырды және олардың өгей балалары жоғары сапалы білім алғанын қамтамасыз етті. Эмилия Андреевнаның төрт баласы болды, олардың бірі – Пётр Островский, кейін Александрдың жақын досы болды. Ол бірнеше еуропалық тілді білді, фортепианода ойнады және Александрға музыка оқуға үйретті. 1840 жылы Островский Бірінші Мәскеу гимназиясын бітіріп, заңгерлік білім алу үшін Мәскеу университетіне түсті. Оның ұстаздарының арасында сол кездегі белгілі ғалымдар – профессорлар Пётр Редкин, Тимофей Грановский және Михаил Погодин болды. Біраз уақыттан соң отбасы өгей анасының ағасы Иван Тессиннің Яуза өзенінің жағасындағы үйіне көшіп келді. Содан бастап Островский өлеңдер, эскиздер және кейде пьесалар жаза бастады (олардың ешқайсысы сақталмаған), ал екінші курстың соңында театрға қызығушылық танытып, Мәскеудің Петровский театрында көптеген кештерді өткізді. 1843 жылдың мамырында Островский Рим құқығынан емтиханды тапса алмады және Мәскеу Әділет сотында кеңсе қызметкері болып жұмыс істеу үшін университетті тастап кетті. 1845 жылы ол негізінен пара алу және сыбайлас жемқорлыққа қатысты істерге маманданған Сауда сотына ауыстырылды. "Егер мұндай жағымсыз жағдай болмаса, «Жақсы қалыпта» атты пьеса жарыққа шықпайтын еді", – деп еске алды Островский кейін. 1851 жылы Островский өзін толықтай әдебиет пен театрға арнауға шешім қабылдады.

Әдеби мансап

1840-шы жылдардың ортасында Островский Замоскворечье саудагерлер қауымының өміріне сүйене отырып, көптеген эскиздер мен көріністер жазды және "Банкрот" атты пьесаның жобасын жасады. Осы комедиядан үзінді ("Банкрот комедиясынан көріністер") 1847 жылғы "Московский Городской Листок" (Москва қалалық газеті) №7 санында актер және кіші драматург Дмитрий Горевпен бірлесіп жазылған бір көрініс ретінде жарияланды. "Листок" газетінде "Мәскеу өмірінен суреттер" және "Отбасы бақытының суреті" (кейіннен "Современник" журналының 1856 жылғы №4 санында "Отбасылық сурет" (Семейная картина) деген атпен жарық көрді) жарияланды. Островский оны өзінің алғашқы түпнұсқа туындысы және әдеби мансабының бастауы деп есептеді. 1847 жылдың 14 ақпанында Островский университет профессоры және әдеби сыншы Степан Шевирыевтің үйінде "Суреттерден" оқып, алғашқы рет көпшілік алдында өнер көрсетті. Алексей Хомяков пен "Листок" газетінің бірнеше қызметкерлері бар аудитория оң пікір білдірді, ал Шевирыев пен Хомяков орыс әдебиетінде жаңа, дарынды таланттың пайда болғанын айтты. 1851 жылдың 27 тамызында "Отбасы бақытының суреті" (Николай Гоголь де мақұлдаған еді) Император театрларында қойылуына тыйым салынды. "Бұл көріністерден байқағанымыздай, Мәскеу саудагерлері тек сатып алушыларды алдап, әйелдеріне адал болмай, ішіп-жеп жүреді", - деп жазды цензор М. Гедеонов. 1849 жылдың желтоқсан айында "Банкрот" пьесасы аяқталды. Островскийдің алғашқы көрермені - оның университет досы Алексей Писемский болды, ол оны ықыласпен қарсы алды. Актер Пров Садовский комедияны "аян" деп сипаттап, оның үзінділерін оқыды, әсіресе графиня Ростопчинаның салонында, Борис Алмазов, Николай Берг, Лев Мей және Евгений Эдельсон сияқты жас авторлар жиі кездесетін жерде. Олардың барлығы Михаил Погодиннің шақыруын қабыл алып, "Москвитянин" басылымына қосылып, "жастар фракциясын" құрды. Топтың бейресми жетекшісі Аполлон Григорьев Островскийді "жаңа, шынайы орыс әдебиетінің" қозғаушы күші ретінде белсенді түрде насихаттады. Цензура алты айдан кейін ғана рұқсат берді, бірақ мәтінді мұндай деңгейде өзгертті, Островский қызығушылығын жоғалтып, Малый театрының инспекторы Алексей Верстовскийден оны ұмытып, ол қазір жұмыс істеп жүрген келесі пьесаның жариялануын күтуді сұрады. Бұл пьесаның "Современник" басылымы таратып жатқан радикалды идеялармен ешқандай байланысы болмады, бірақ Лакшиннің айтуынша, сол кезде Островский өнеріне басқаша көзқарас қалыптастырды: "Сыбайлас жемқорлық – өмір салтының бір бөлігі болғанда пара алушыларға қарсы соғыс жүргізудің қажеті бар ма? Олардың ішкі әлемін зерттеп, олардың ерекше моральдық принциптерінің қалай жұмыс істейтінін, олардың өзін ақтауға көмектесетін логикасын анықтау әлдеқайда қызықтырақ емес пе?" Островский дидактиканы мүлдем қабылдамады. "Шындықты айтудың тиімді болуы және адамдарды дана етуі үшін, ол ең жоғары сапалы жан, суретшінің жаны арқылы сүзгіленуі керек", - деп дәлелдеді ол. Лондонда Островский Александр Герценге барды, бірақ бұл факт оның серігі және жеке хатшысы Иван Горбуновтың естеліктері арқылы бірнеше жылдан кейін ғана белгілі болды. 1862 жылдың тамызында ол Ресейге жаңа идеялармен оралды және жыл соңына қарай "Күнә мен қайғының баршаға ортақ екендігі" (Грех да беда на кого не живёт) пьесасын аяқтады. Достоевский ағайындыларының иелігіндегі "Время" журналында жарияланған бұл драма автордың саудагер досынан естіген нақты оқиғаға негізделген. 1863 жылдың күзінде Островский "Қиын күндер" (Тяжёлые дни) пьесасын аяқтады, ол "Мас күйде" пьесасының жалғасы болып табылады және білімсіздіктің билік құрған артта қалған Ресей провинцияларының тарихын айтады. Одан кейін "Шутники" (1864) және "Құйылыс" (Пучина, 1865) пьесалары жарық көрді, соңғысы "Замоскворечье" циклын аяқтады. Островскийдің эксперименталды туындыларының бірі (пьесадан гөрі роман, Виктор Дюканждың жақында аударылған "Отыз жыл" пьесасынан үлгі алған), ол ауыр цензуралық өңдеуден өтті және сахнада көп табысқа жете алмады. Николай Островский қайтыс болғаннан кейін Александр және оның інісі Михаил 1867 жылы үйді әкесінің жеңішті әйелінен сатып алды. "Соңғы рет өмірдің ең жақсы жылдарымды жұтып қойған, жанды тесіп өтетін театр құлдығынан арылатын боламын", - деп жазды ол хатта. Ол май зауытын салып, бақ отырғызды. Көп ұзамай бұл жаңа өмір салты оны байытпайтыны белгілі болса да, Островский өзінің ең бақытты күндерін осы жерде өткізді, қонақтарды қабылдап, жаңа пьесаларға шабыттанды. Ол Щелыковоны "Кострома Швейцариясы" деп атады және Италияда да мұндай сұлулықты көрмегенін айтты. Петербургті жаулап алу үшін Франциядан келген "ең жаман жауы" опереттасынан үлгі алып, Островский "Иван царевич" атты ирониялық ертегі жазды, оның орыс халық ертегілері сюжеті заманауи пароди және фарспен үйлеседі. Қаржының жетіспеуі Островскийді жобадан бас тартуға мәжбүр етті, бірақ идея жақын арада "Ақылды адамда да ақымақтық жетерлік" атты памфлет түрінде жаңғыртылды, ол заманауи тілмен жазылған, бірақ ескі Мәскеуде оқиғалар өрбіген. Бұл туынды автордың капиталист кәсіпкерлердің жаңа, пайда болатын класына деген қызығушылығын (және күдігін) көрсетеді, олар Ресейде "практикалық адамдар" деп аталды. Островский өзінің сырттай көрінетініне қарамастан, өте практикалық емес еді. "Баспагерлер алаяқтар, олар менің қанымды сорады", - дейтін ол. "Некросов ашық күліп, мені қайырымдылықпен кешіріп жатыр. Ол әдебиеттің адамы өзінің туындыларын мен сияқты арзанға сатпайды деді", - деп шағымданды Островский хатта. Некросов (оған әр акті үшін 200 рубль төлеген, бұл жақсы баға саналды) Островскийге басылым ісінде көмектесуге тырысты. "Бірақ соңында [Островский] әрқашан ақша жоғалтып, банкроттыққа жақын болды", - деп жазды Лакшин. Оның жаңа пьесаларының әрқайсысы бірден Малый театрына және "Отечественные Записки" басылымына жіберілді. Кейде жариялану премьерадан бұрын болды: "Орман" (Лес, 1871) пьесасының жағдайы осылай болды, ол Вологдадан Керчьке саяхаттап жүрген актерлер туралы әңгімелейді және сол кездегі Ресей провинциясының артта қалғандығын сатиралайды. "Күйеусіз" (Бесприданница, 1878) пьесасы қызғаныштан туған кісі өлтіру ісіне байланысты қылмыстық іске негізделген, ол Островский бір кезде жұмыс істеген және содан бері жиі барып тұратын Кинешма сотында қаралып жатқан. Ол көрермендердің назарына ілікпеді және тек кейіннен Чеховтың ұқсас туындыларының алға басушысы деп есептелді. Жас актриса Мария Савина үшін арнайы жазылған бұл пьеса Мәскеудегіден гөрі Санкт-Петербургте үлкен табысқа жетті. Автор қайтыс болғаннан кейін Вера Комиссаржевская қайта қойған бұл пьеса, Лакшиннің айтуынша, "сәттілік екі жағының – көркемдік және көпшілік жағының арасындағы қалыпты қаншалықты терең болуы мүмкін екенін мәңгілік еске салады".

Соңғы жылдар

1883 жылдың күзінде Островский Кавказға сапар жасады. Грузияда оған көрсетілген шалқар құрмет оны көз жасына келтірді. Жаңа үміттерге толы Островский қайта оралып, «Кінәсіз кінәлылар» (Без вины виноватые) пьесасын аяқтады. Бірақ үйіне келген соң, ол қайтадан қаржылық қиындыққа тап болды. «Мен тік тұруға шамам жоқ, шығу жолы да көрінбейді: Мария Васильевна ауырып жатыр, барлық алаңдаулар мені толыққанды түрде сындырып жіберді, жүрегім дірілдейді және жиі есімнен кетемін. Театрлардың ешқайсысы маған жалақы төлемейді және мен қарыздармын», - деп жазды ол Федор Бурдинге. 2 маусымда Островский Уильям Шекспирдің «Антоний мен Клеопатра» туындымасын аударғанда үйінде жүрек талмасынан қайтыс болды. Александр Островский Николо Бережкидегі жергілікті зиратқа жерленді. Қайтыс болғанда жанында тек жақын туыстары, бірнеше ескі достары, драматург Николай Кропачев және А. А. Майков (театр бөліміндегі әріптесі және Аполлон Майковтың інісі) болды. Құрмет көрсету рәсімі қарапайым және сәулетті болды. Михаил ағасының мәйітті Новодевичье зиратына көшіру жоспары орындалмады. «Островскийдің өмірі қиын, күреске толы, ішкі азап пен қажырлы еңбекке толы болды. Бірақ ол оны өзі жазғандай өмір сүрді, қарапайым идеалдарға адал болды: туған жер, таза сезімдер, адамдардың мейірімділігі және оның өміріндегі бақыт пен азаптың көзі – театр», - деп жазды Лакшин. Островский үшін некеге тұру мүмкін болмады және Гаша (осылай аталған) оны талап еткен де жоқ. Островский бұл қарым-қатынастың ұзаққа созылатынын күтпеген көрінеді, бірақ олай болды және Гаша 1867 жылы қайтыс болғанға дейін оның жанында болды. Білімі жетілмеген, бірақ талантты және зиялы әйел, ол төменгі топтардың өмірін жақсы білді және драматургке әсер етті. 1859 жылдың күзінде «Дауыл» пьесасымен айналысып жүргенде Островский Мәскеудің жанындағы Давыдково мен Иванковода біраз уақыт өткізді, бұл екі жер актерлердің бас қосып отыратын орындары еді. Сол жерде ол актриса Любовь Никулина Косицкаямен романтикалық қарым-қатынасқа түсті, оны Катерина рөліне ойлаған. Косицкаяның хаттарынан байқағанымыздай, Островский оған ғашық болды, оны «пиедесталға» көтеруге уәде берді; ол өзінің сүйіктісіне азаматтық серіктесіне қатысты міндеттерін еске салып, оқталып тұрғанын білдірді. Екі жыл күмәннен кейін Островский оған ұсыныс жасады, ал Косицкая оны қабылдамады. Осы уақытқа дейін ол өзінің жас ізбасары Соколовқа ғашық болды, ол әуесқой саудагердің ұлы, ол алдымен өз ақшасын ысырап етіп, содан кейін оны жұмсай бастады. Бұл оқиға Островский үшін ауыр және қорлық сезімге айналды. Островский 47 түпнұсқа пьеса жазды, онда 728 кейіпкер бар, «өзінің жеке әлемі бар, кейбір кейіпкерлер ұқсас көрінуі мүмкін, бірақ олардың екеуі де бірдей емес», - деді Ю. Холодов. «Островскийдің әлемі ерекше түрлі болды, оның формалары да ерекше болды: ол драмалар, тарихи хроникалар, Мәскеу өмірінен көріністер, көктемгі ертегі және драмалық этюд жазды. Оның мұрасы соңғы үш ғасырдағы Ресей сахнасындағы аяқталмайтын пьеса ретінде қарастырылуы мүмкін», - деп жалғастырды сыншы. Островский тілдің шебері деп есептелді. 1859 жылы Николай Добролюбов («Қараңғылық әлемі» очергінде) оның көптеген тіркестері адамдар тарапынан ынтамен қабылданып, халық мақал-мәтелдеріне айналып, қарапайым халықтың сөйлеуіне енгенін атап өтті. «Островскийден бұрын ешкімде ондай салтанатты, дәмді және анық орыс тілі болған емес», - деп жазды Тургенев. Островскийдің хаттарының көпшілігі жоғалып кетті. Шчелыковода көптеген құжаттар салғырттықтан жойылған. Островский мен оның мұрасына қатысты алғашқы академиялық еңбектер кеңестік дәуірде ғана пайда бола бастады, оларды ғалымдар Н. Кашин, Н. Долгов, А. Ревякин, А. Лотман, Е. Холодов және В. Лакшин жазды. Соңғысының мәлімдемесіне сәйкес, оның өмірбаянында көптеген олқылықтар, расталмаған күндер және расталмаған фактілер бар. Островскийдің туындылары, оның замандастары Толстой, Достоевский және Тургеневтің туындыларынан айырмашылығы, орыс тілінде сөйлейтін елдерден тыс жерлерде жақсы танымал емес. Батыста танымал болған екеуі операларға бейімделгендіктен танымал болды: «Дауыл» негізіндегі «Катя Кабанова» және Римский-Корсаковтың «Қар қызы». Островский негізінен консервативті «ескі Ресейді», дәстүрлі орыс қоғамын – саудагерлер мен кедей қала тұрғындарының күнделікті өмірін жазды. Бұл тақырыптар Батыста аз қызығушылық тудырған сияқты. Островский институты 1945 жылы Өзбекстанның Ташкент қаласында құрылды, ол Өзбекстан мемлекеттік өнер және мәдениет институтына айналды. Островский атындағы Ленинград театр институты Ленинградта құрылды, 1961 жылы Ленинград өнер тарихы институтымен бірігіп, Ленинград театр, музыка және кинематография институтына айналды, қазір Санкт-Петербург театр, музыка және кинематография институты.