Кіріспе

Жапон тілінің әдеби түрі, 20 ғасырдың басына дейін қолданылған. Классикалық жапон тілі (бунго, "әдеби тіл"), сондай-ақ "ескі жазу" (кобун) деп те аталады, кейде жай ғана "Ортағасырлық жапон" тілі деп айтылады. Бұл жапон тілінің әдеби түрі, Шова дәуірінің басына дейін (1926–1989) стандарт болып саналды. Ол ерте орта жапон тіліне негізделген, яғни Хэйан дәуірінде (794–1185) қолданылған тіл, бірақ кейінгі уақыттың да ықпалына түскен. Оның қолданылуы Мейдзи дәуірінің соңында (1868–1912) романшылар өз шығармаларын ауызша тілде жаза бастаған кезде азайды. Көп ұзамай ауызша стиль кеңінен қолданысқа енді, тіпті ірі газеттерде де пайда болды, бірақ көптеген ресми құжаттар әлі де ескі стильде жазылатын. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін көптеген құжаттар ауызша стильге ауыстырылды, алайда классикалық стиль дәстүрлі жанрларда, мысалы, хайку және вакада қолданыла береді. Ескі заңдар да толық қайта қаралмаса, классикалық стильде қалдырылады. 文語 (бунго "жазба тілі") және 口語 (кого "ауызша тілі") терминдері классикалық және қазіргі жапон тілін белгілеу үшін әлі де қолданылады. Олардың сөзбе-сөз мағыналары тарихи сипатта ғана, себебі классикалық жапон тілі енді қолданылмайды, ал қазіргі жапон тілі, атына қарамастан, жалғыз жазбаша тіл болып табылады. Бұл терминдер грамматиканы сипаттағанда классикалық және қазіргі инфлекцияларды ажырату үшін жиі қолданылады. Мысалы, бунгода 書く (каку "жазу") етістігінің инфлекциясы төрт деңгейлі (kaka, kaki, kaku, kake), ал когода тарихи дыбыс өзгерісіне байланысты бес деңгейлі (kaka, kakō < kakau < kakamu, kaki, kaku, kake).

Тарих

Классикалық жапон тілі Хэйан дәуірінде жазыла бастады, сол кезде ол тілдің ауызша түріне өте ұқсас болды. Ол көптеген ғасырлар бойы жапон тілінің жазба стандартына айналды, бірақ ауызша тіл дамуын жалғастырды және Эдо дәуірінде классикалық жапон тілінен едәуір өзгешеленді. Бұл диглоссия деп аталады, яғни тілдің екі түрі – жазба және ауызша – бірге қатар өмір сүруі. Мейдзи дәуірінде кейбір зиялылар классикалық жапон тілін жоюға тырысты, мысалы, Генбун Итчи қозғалысы жапон тілінің жазба түрін халыққа тараған ауызша тілге сәйкес етуді ұсынды. Футабатей Шимейдің 1887 жылғы «Желді бұлт» романы халық тілінде жазылған алғашқы романдардың бірі болды, классикалық жапон тілінде емес. 1908 жылға қарай романдарда классикалық жапон тілі қолданылмады, ал 1920 жылдары барлық газеттерде де осылай болды. Үкіметтік құжаттар 1946 жылға дейін классикалық жапон тілінде жазылды. Классикалық жапон тілі дәстүрлі жапон әдебиетін зерттеудегі маңыздылығына байланысты жапон орта мектептерінде және университеттерінде оқытылады. Бұл дыбыс өзгерісіне кейбір ерекшеліктер бар, бірақ олар сирек кездеседі. Оларға (хаха "ана", күтілетін түрі хава), (хохо "жақ", күтілетін түрі хо), (ахиру "үйрек", күтілетін түрі аиру) және (афурэ ру "толқу", күтілетін түрі аорэ ру немесе орэ ру) жатады. Кейде, бірінші екі ерекшеліктегідей, дыбыс өзгерген түрі бар, әдетте мағынасы сәл өзгеше (хава – анаға қатысты өте формалды және құрметті сөз) немесе басқа контексттерде қолданылады (хо көбінесе жеке қолданылады, ал хохо көбінесе күрделі сөздерде қолданылады). Басқа жағдайларда, екінші екі ерекшеліктегідей, өзгермеген түрі ғана бар. Осы ерекшеліктерге қоса, кейбір диалекттерде тілдің кез келген кезеңінде бұл дыбыстар сақталған болуы мүмкін.

Әр түрлі

Тағы екі маңызды айырмашылық каналардың қайсысы қолданылатынынан гөрі, каналардың жалпы қолданылу әдісіне байланысты. Біріншісі – классикалық мәтіндердегі қытай таңбалары көбінесе рубин мәтінімен (Фуригана) толықта белгіленеді, әсіресе ескі заңдар мен өте маңызды басқа да құжаттарда. Рубин мәтіні қазіргі жапон тілінде де кеңінен қолданылады, бірақ тек стандартты емес немесе мағынасы анық емес таңбалар үшін, немесе кейде балаларға немесе шетелдіктерге арналған материалдарда қолданылады. Екінші айырмашылық – әсіресе заң құжаттарында Катакана көбінесе қазіргі жапон тілінде Хирагана қолданылатындай, сын есімдер мен етістіктердің өзгерістерін, жұрнақтарын және мүшелерін (Окуригана) жазу үшін, сондай-ақ жоғарыда аталған рубин мәтіні үшін пайдаланылды. Соңында, кана қайталау белгілері классикалық жапон тілінде әлдеқайда көп кездесетін, және кейде қазіргі жапон тілінде толыққанды ескірген деп саналатын тәсілдермен қолданылды. Классикалық стильде жазылған маңызды құжаттың мысалы ретінде 1890 жылғы Мейдзи конституциясының түпнұсқа мәтінін қараңыз, ол классикалық жапон тілінде тарихи каналар, ескі таңбалар пішіндері, кана қайталау белгілері және Хирагананың орнына Катакана қолданылады (бірақ оған әмбебап рубин мәтіні жоқ).

Кестеге арналған ескертулер

Ескеріңіз, бұл аудармалар глоссарий болып табылады және кейбір нюанстарды немесе сирек кездесетін баламалы мағыналарды толық көрсетпеуі мүмкін. Сонымен қатар, аудармалар етістіктің классикалық мағынасына сәйкес келеді, егер ол қазіргі жапон тілінде сақталған болса, онда етістіктің қазіргі мағынасынан сәл (мысалы, *ки ру*, классикалық жапон тілінде «жалпы кию» дегенді білдірсе, қазіргі жапон тілінде «белден жоғары киюді» білдіреді) немесе едәуір (мысалы, *ви ру*, классикалық жапон тілінде «отыру» дегенді білдірсе, қазіргі жапон тілінде негізгі мағынасы «болу» болып табылады) өзгеше болуы мүмкін. Кейбіреулерінің мағынасы бірдей, бірақ айтылуы әртүрлі болуы мүмкін (мысалы, *кагами ру* «оқу үшін», қазіргі жапон тілінде әдетте *кангами ру* деп айтылады және жазылады). Сондай-ақ, тіпті мағынасы мен формасы сақталған етістіктердің көпшілігі де архаикалық болып саналады және қазіргі жапон тілінде сирек қолданылады (мысалы, *hi ru* «ысқыру», қазіргі мағынасы мен формасы бірдей болғанымен, дерлік қолданылмайды). Ал кейбіреулері қазіргі тілде сол мағынаны, форманы және маңыздылығын сақтап қалды (мысалы, *mi ru* «көру», тілдегі ең көне сақталған етістіктердің бірі және классикалық және қазіргі мәтіндерде де ең көп қолданылады). (*imasukar i* «болу», құрметті түрі) үш айтылу нұсқасына ие, олардың әрқайсысы қытай таңбаларын пайдалана алады: (*imasugar i*), (*imasokar i*) және (*imasogar i*). Соңында, «қазіргі» транскрипциялар тек орфографиялық. Мысалы, классикалық етістіктің (*k u* «келу») қазіргі заманғы аяқталу формасы (*k uru*), бірақ кестеде қазіргі форма (*k u*) ретінде берілген, себебі бұл қазіргі жапон жазушысы классикалық жапон сөзін жазу тәсілі, қазіргі жапон сөзін жазу тәсілі емес.

Кестеге арналған ескертулер

Иреалистік форманың болуы әлі де даулы мәселе. Кейбір ғалымдар (Ku gohō "Ку грамматикасы") деп аталатын ежелгі құрылымның етістіктер мен сын есімдерден есімдер жасау үшін иреалистік форманы қолданатынын болжайды; мысалы, (yasu shi "бейбіт") → (yasu ke) + (ku) → (yasukeku "жан тыныштығы"). Ал басқалары (куба) / (шикуба) құрылымы (ку) / (шику) + бөлшегі (ба) түрінде көрінеді (өйткені бұл бөлшек әдетте иреалистік формаға қосылады). Дегенмен, "Ку грамматикасы теориясын" қолдайтындар бұл шын мәнінде (ку) / (шику) + бөлшегі (ха; қазіргі айтылуы ва) болып, (ха) дыбысынан (ба) дыбысына тізбектелген дыбыстық өзгеріске ұшырағанын айтады. Құрама формалар жалғастыру формасынан (ку) / (шику) + (ар i) → (куар i) / (шикуар i) туындайды, кейіннен ескі жапон тілінің дыбыстық өзгеріс ережелері арқылы (кар i) / (шикар i) нысандарына айналады. Бұл формалар R типті ретсіз жұпталуға (ари) ұқсас, бірақ қорытынды формасы жоқ. Сол сияқты, негізгі жұпталуларда бұйрық формасы да жоқ. Сондықтан оны қолданғанда (карэ) / (шикарэ) формалары қолданылады. Алайда, тіпті классикалық жапон тілінде де бұл форма сирек кездеседі.

Кестеге арналған ескертулер

Сын есімдік етістіктер негізінен есімдер (немесе сын есімдердің түбірлері) көмекші етістіктер (nar i) немесе (tar i) арқылы біріктіріледі. Көптеген tari сын есімдік есімдер қытай-жапон лексикасынан туындаған. Мысалы, «」 сөзі «悄然» қытай сөзінен алынған, ол «тыныш, ақырын» деген мағынаны білдіреді. Көмекші етістіктер бағыт көрсеткіштері (ni) + (ar i) және (to) + (ar i) арқылы жасалған, нәтижесінде сәйкесінше (niar i) және (toar i) пайда болады, ал олар тұрақты дыбыс өзгерісі қағидалары бойынша сәйкесінше (nar i) және (tar i) түрленеді. Осылайша, олар (ar i) сияқты R тобына жататын ретсіз жіктелуге бағынады. Сын есімдердегідей, бұйрық түрі сирек қолданылады, бірақ пайдаланылуы мүмкін.

Әр түрлі

Бұл бөлшекті ауызша стильге қарағанда көбінесе жіберуге болады.