Гректік мүсінші Агезандр және оның туыстары

Кіріспе

Агесандр (ағыл. Agesandros, Hagesander, Hagesandros, Hagesanderus; Ἀγήσανδρος немесе Ἁγήσανδρος) – б.з.б. және б.з. бірінші ғасырларда жұмыс істеген Родос аралынан шыққан грек мүсіншілерінің бірі немесе бірнешесі, кейінірек эллиндік "барокко" стилінде шығармалар жасаған. Егер Агесандр есімді мүсіншілер біреуден көп болса, олардың бір-бірімен туыс болуы мүмкін. Ватикан мұражайларындағы Лаокон және оның ұлдары тобының маңызды туындылары мен Сперлонгада табылған мүсіндердің екеуі де үш мүсіншінің қолымен жасалған, олардың арасында Агесандр да бар.

Мүсіндер

Агезандр есімі тек Плинийдің ежегі әдебиетінде ғана кездеседі, бірақ бірнеше жазуларда да табылады, алайда олардың арасында бұл әртүрлі тұлғаларға қатысты. 1959 жылы Сперлонгадағы жаңалықтарға дейін Агезандр жасаған бір ғана туынды белгілі болды, бірақ ол барлық классикалық мүсіндердің арасында ең танымалдарының бірі. Плиний Афинодор және Полидормен бірге Агезандрдың Лаокон мен оның ұлдарын мүсіндегенін жазған, бірақ қазіргі заманғы өнер тарихшылары осы үшеуін «жоғары деңгейдегі көшірушілер» деп қарастырады. Мұндай жағдайларда есімдердің тізбесіндегі тәртіпті қатаң үлкендік принципі реттейтіні айтылады, және Плинийдің қарапайым қатесін ескермегенде, Плинийдегі және Сперлонгадағы Агезандрдың бір есімді екені мүмкін емес. Родос тұрғындарына әкелерінің есімдерін беру дәстүрлі болған, сол есімдер көптеген ұрпақтар бойы, бірнеше ғасырлар бойы ауысып отырған. Линдостағы мүсіннің негізіне жазылған жазуда б.з.д. 42 жылғы «Афинодор, Агезандрдың ұлы» деп көрсетілген, бірақ осы екі есімнің басқа сілтемелермен қалай байланысты екені белгісіз. Керісінше, екі жазуда да соңғы аталған Полидор – гректер арасында кең таралған есім, бірақ Родос аймағында сирек кездеседі, ал мүсінші ретінде тек Плинийден ғана белгілі, ал Афинодордың есімі бірнеше мүсіннің негізінде кездеседі (барлығы мүсіндерінен бөлек табылған немесе жазылған), ол қолтаңба емес, белгі немесе түсіндірме ретінде жазылған. Кейбір жазуларда ол «Афинодор, Агезандрдың ұлы» деп аталған. Бұл есім 22 ж.б.з. Линдостағы жазуда діни қызметкердің аты ретінде де кездеседі, сонымен қатар «Агезандрдың ұлы» деген мүмкін бауыры да жазылған; олардың екеуі де мүсінші болуы мүмкін немесе болмауы да мүмкін. «Паиониос ұлы Агезандр» басқа да құрметті жазуларда кездеседі, соның ішінде Родостағы жиырмадан астам туысқандардың тізімі бар үлкен жазуда, ал Паиониос әкесінің есімі басқа Агезандр. Е.Е. Райс бұл жазуды «б.з.д. 60–50 жылдар шамасында, шамасы 50 жылға жақын» деп даралауға болады дейді, және Агезандрды Сперлонгадағы мүсіншімен теңейді. Осы есімдердің таралуын көрсететін мысал ретінде, тағы бір «Агезандр, Агезандрдың ұлы, Афинодордың ұлы» Родостағы әскери қызметкер ретінде жазылған, және шамасы б.з.д. 120 жылы туған, бірақ оның мүсін жасаумен байланысы туралы ешқандай мәлімет жоқ. Мүмкін, Агезандрды қамтитын үштіктердің бірі немесе екеуі де бұрынғы кезеңдегі мүсіншілердің есімдерін мұра еткен, мүмкін бір отбасының немесе шеберхананың дәстүрінің мүшелері болған. Агезандрдың өмірінің мерзімі немесе әртүрлі Агезандрлардың өмірі туралы дау ешқашан шешілген емес; бұрын бұл мәселе көркемдік стиль негізінде талқыланған, бірақ қазір жазулардың дәлелі де ескеріледі. XVIII ғасырдың өнер тарихшысы Иоганн Йоахим Винкельманн Лаокон тобының мүсіншісі ретінде, ол б.з.д. 4-ші ғасырда Лисипптың замандасы болғанына сенімді болған, ал басқалары оны б.з. 70 жылдары, Веспасианның билігінде жасалған деп санайды. Плинийдің 79 жылы Помпеяны жойған жарылыстағы өлімі Лаокон үшін terminus ante quem ұсынады, ал 26 жылы Сперлонгадағы үңгірдің құлауы осы туындылар үшін terminus ante quem болып табылады. Қазіргі заманғы ғалымдар бұл туындылардың б.з.д. 50 және б.з. 70 жылдар аралығында жасалғанын айтады, бірақ нақты мерзімді анықтау туралы пікірталас әлі де жалғасуда: 1997 жылғы француз мақаласы «Un conflit qui s'éternise: La guerre de Sperlonga» немесе «Шешілмейтін қақтығыс: Сперлонга соғысы» деп аталды. Райс сенімді және ыңғайлы, бірақ мүмкін негізсіз болжам жасайды, Афинодордың Агезандрдың ұлы болғаны және ол б.з.д. 42 жылы Линдос мүсініне қол қойғаны, жас суретшіге берілмейтін беделді тапсырыс болғаны туралы айтады. Оның ұсынылған және болжамды мансабын қайта құру бойынша, Афинодор шамасы б.з.д. 10 жылға дейін танымал мүсінші болып жұмыс істеген, карьерасының көп бөлігін Италияда өткізген. Б.з.д. 10 жылға дейін ол Лаокон мүсінінің екінші мүсіншісі болған, әрине, әкесі Агезандрдың басшылығымен, кейіннен Сперлонга мүсінінің бас мүсіншісі болған. Ол, мүмкін, Паиониос ұлы Сперлонга Агезандрмен де байланысты болған, бірақ бұл Агезандр оның әкесі емес еді, және Райс Сперлонга Агезандрдың (ондағы жазуда көрсетілген екінші аты) қалай сәйкес келетінін болжамайды.

The name Agesander is only found in ancient literature in Pliny the Elder, but occurs in several inscriptions, though between them these certainly refer to a number of different individuals. Until the discovery at Sperlonga in 1959, only one work which Agesander executed was known, although this is one of the most famous of all classical sculptures. Pliny records that in conjunction with Athenodorus and Polydorus, Agesander sculpted Laocoön and his Sons, although modern art historians generally view the trio as being either "high class copyists", It is thought that strict seniority governed the sequence of names in such cases and, barring a simple mistake by Pliny, that it cannot be the same Agesander in both Pliny and Sperlonga. It was common for Rhodians to be named after their grandfathers, with the same names alternating over many generations for as long as several centuries. An inscription on a base for a statue at Lindos, firmly dated to 42 BC, records "Athenodorus, son of Agesander", but again it is unclear how these two names relate to the other references – in fact both names were very common on Rhodes, though infrequent elsewhere. Conversely Polydorus, the last named in both inscriptions, is generally a common Greek name, but much less so on Rhodes, and as a sculptor seems only known from Pliny, whereas an Athenodorus was evidently famous, recorded on several bases for sculptures (all found or recorded detached from their sculptures), more as a label or caption than a signature. In some he is again "Athenodorus, son of Agesander". This is also the name of a priest recorded in an inscription at Lindos datable to 22 BC, which also records a possible brother "Agesander, son of Agesander"; either of these might have been sculptors also, or not. "Agesandros, son of Paionios" occurs in other honorific inscriptions, including a very grand one on Rhodes listing over twenty related individuals, and Paionios's own father is another Agesander. E. E. Rice says this inscription can be dated fairly closely to "c. 60–50 BC, probably closer to 50 BC", and identifies Agesandros with the Sperlonga sculptor. As an example of the proliferation of these names, another "Agesander, son of Agesander, son of Athenodorus" is recorded as a military man on Rhodes, and was probably born about 120 BC, but there is no evidence to connect him with sculpting. One possibility is that either or both of the trios containing Agesander possessed the same names as sculptors from an earlier period, perhaps as members of the same family or workshop tradition. Controversy over the general date of Agesander's life, or the lives of various Agesanders, has never been settled; it was previously discussed on the grounds of artistic style, but now the evidence of inscriptions has come into play. The 18th century art historian Johann Joachim Winckelmann felt certain that, as sculptor of the Laocoön group, he was a contemporary of Lysippos in the 4th century BC; others have placed him as late as the 70s AD, in the reign of Vespasian. The death of Pliny in the eruption that destroyed Pompeii in 79 AD provides a terminus ante quem for the Laocoön, just as the collapsing grotto at Sperlonga in 26 AD does for those works. Modern scholarly consensus puts the likely time frame for these works as between 50 BC and 70 AD, though lively controversy continues as to more precise dating: a French article of 1997 was called "Un conflit qui s'éternise: La guerre de Sperlonga", or "A conflict which is becoming endless: the War of Sperlonga". Rice makes the confident and convenient but perhaps unwarranted assumption that only one Athenodoros, the son of Agesander, practiced as a sculptor, and that he signed the Lindos statue in 42 BC, a prestigious commission not likely to be given to a young artist. Reconstructing his proposed and putative career as a famous sculptor, Athenodoros flourished up to perhaps about 10 BC, working in Italy for perhaps most of the latter part of his career. Some time before about 10 BC he was first the second sculptor of the Laocoön, probably under his father Agesandros, and at a later date was the lead sculptor of Sperlonga. He was probably also related to the Sperlonga Agesander, son of Paionios, although this Agesander was not his father, and Rice does not speculate how the Sperlonga Agesander (the second name listed on the inscription there) might fit in.