Католик шіркеуі мен Еуропа мемлекеттерінің қарым-қатынасы (5-15 ғасырлар)

Кіріспе

Католик шіркеуі мен Еуропа мемлекеттерінің арақатынасы (5-15 ғасырлар)

Орта ғасырлық Еуропадағы шіркеу мен мемлекет – Католик шіркеуі мен Еуропадағы түрлі монархиялар және басқа мемлекеттер арасындағы қарым-қатынас. Бұл қарым-қатынас Орта ғасырлар кезеңінде, Батыста Рим билігінің бесінші ғасырда аяқталуынан бастап, Шығыста он бесінші ғасырда оның тоқтауымен және жаңа заманның басталуымен аяқталды.

Шығу тегі

Бірте-бірте шіркеу Рим империясының маңызды институтына айналды. Император Константин 313 жылы Милан жарлығын шығарып, христиан дініне төзімділік жариялады және 325 жылы Никейдің бірінші соборына шақырды, оның Никейлік кредосы «бір, қасиетті, католик және апостолдық шіркеуге» сенуді қамтыды. Император Феодосий I 380 жылы Салоника жарлығымен Никейлік христиан дінін Рим империясының мемлекеттік діні етті. Рим папасы Лев I, шығыс Рим императоры Лев I-ге жолдаған хатында мемлекеттің рөлін шіркеу ісін қорғаушы және ерестіктерді басушы ретінде түсіндірді: «Сендер Патшалық биліктің тек әлемді басқару үшін ғана емес, ең бастысы – шіркеуді қорғау үшін берілгенін күмәнданбай мойындауың керек, сондықтан сендер зұлымдықтарды басып, жақсы заңдарды қорғап, тәртіпсіздікке ұшыраған нәрселерге нағыз бейбітшілікті қайта келтіре аласыңдар». V ғасырда Рим империясы құлағаннан кейін Батыста біртұтас, күшті зайырлы үкімет пайда болмады. Алайда Римде католик шіркеуінің орталық рухани билігі болды. Осы билік вакуумінде шіркеу Батыста үстемдікке ие болды. Шіркеу 10 ғасырда кеңейе бастады, және зайырлы патшалықтар да сол кезде күш алып, шіркеу мен мемлекет арасында билік үшін күреске жағдай жасады. Христиан әлемінің алғашқы көрінісі – христиандық теократия, христиандық құндылықтарға негізделген және оларды қолдайтын үкімет, оның институттары христиандық іліммен сіңіп кеткен. Осы кезеңде христиан дін қызметкерлері саяси билік жүргізді. Саяси басшылар мен дін қызметкерлері арасындағы қарым-қатынас әртүрлі болды, бірақ теориялық тұрғыдан алғанда, ұлттық және саяси бөліністер кейде католик шіркеуінің басшылығымен біріктірілді. Бұл шіркеу-мемлекет қарым-қатынасының моделі Еуропа тарихындағы түрлі шіркеу басшылары мен саяси көшбасшылар тарапынан қабылданды. Классикалық мұра Орта ғасырларда Византияның грек шығысында да, латын батысында да гүлденді. Грек философы Платонның идеалдық мемлекетінде үш негізгі топ болды, ол «үш бөліктен тұратын жан» идеясын бейнелейді, ол адам жанының үш функциясы немесе қабілетін көрсетеді: «ақыл», «жігерлі элемент» және «құштарлықтар» (немесе «лебіздер»). Уилл Дюрант Платонның идеалдық қауымдастығының белгілі бір ерекшеліктері Еуропадағы «Орта ғасырлық шіркеудің» ұйымы, догмасы және тиімділігінде көрінетінін нақтылады: «Мың жыл бойы Еуропа біздің философтың көріп тұрғанына ұқсас қорғаушылардың тәртібімен басқарылды. Орта ғасырларда христиан әлемінің халқын жұмыскерлер (laboratores), әскерлер (bellatores) және дін қызметкерлері (oratores) деп бөлу қалыпты жағдай болды. Соңғы топтың саны аз болғанымен, мәдениет құралдары мен мүмкіндіктерін монополиялап, жер шарындағы ең қуатты құрлықтың жартысына шамамен шексіз билік жүргізді. Платонның қамқоршылары сияқты дін қызметкерлері де рухани білімдері мен басқарудағы қабілеттері, ойға шомылуға және қарапайым өмірге бейімділігі және мемлекеттік және шіркеу билігіндегі туыстарының ықпалы арқасында билікке ие болды. Олар билік құрған кезеңнің соңғы жартысында [800 жылдан кейін] дін қызметкерлері тіпті Платон қалағандай отбасылық мәселелерден азат болды. [Дін қызметкерлерінің] ұяңдықтары дін қызметкерлерінің билігінің психологиялық құрылымының бір бөлігі болды, өйткені бір жағынан, оларды отбасының тарылған эгоизмі кедергілемеді, ал екінші жағынан, олардың сезімталдыққа ұмтылмауы күнәкарлардың оларға деген құрметін арттырды. Алайда Шығыс Рим империясында, Византия империясы деп те аталатын, шіркеу мен мемлекет тығыз байланысты және кейбір ерекшеліктерді ескере отырып («иконоборлықты» қараңыз), «симфонияда» бірлесіп жұмыс істеді. Абсолютизм дәуірінен бұрын шіркеу, заң шығарушы органдар немесе әлеуметтік элиталар сияқты институттар монархиялық билікті шектеді. Абсолютизмге феодалдық бөлінудің аяқталуы, билікті монархпен біріктіру, мемлекеттің күшеюі, кәсіби тұрақты әскерлердің пайда болуы, кәсіби бюрократияның құрылуы, мемлекеттік заңдарды кодификациялау және абсолюттік монархияны ақтауға бағытталған идеологиялардың пайда болуы тән болды. Сондықтан абсолютизм жаңа өнертабыстардың нәтижесінде мүмкін болды және ол Орта ғасырлардағы емес, ерте заманауи Еуропаның құбылысы ретінде сипатталады, онда дін қызметкерлері мен дворяндар өзара бәсекелестік нәтижесінде тепе-теңдікке келді.

Church gradually became a defining institution of the Roman Empire. Emperor Constantine issued the Edict of Milan in 313 proclaiming toleration for the Christian religion, and convoked the First Council of Nicaea in 325 whose Nicene Creed included belief in "one, holy, catholic, and apostolic Church". Emperor Theodosius I made Nicene Christianity the state church of the Roman Empire with the Edict of Thessalonica of 380. Pope Leo the Great defined the role of the state as being a defender of the church's cause and a suppressor of heresies in a letter to the Eastern Roman Emperor Leo I: "You ought unhesitatingly to recognize that the Royal Power has been conferred to you not only for the Rule of the world, but especially for the defense of the Church, so that by suppressing the heinous undertakings you may defend those Statutes which are good and restore True Peace to those things which have been disordered". After the fall of the Roman Empire in the 5th century, there emerged no single powerful secular government in the West. There was however a central ecclesiastical power in Rome, the Catholic Church. In this power vacuum, the church rose to become the dominant power in the West. The church started expanding in the 10th century, and as secular kingdoms gained power at the same time, there naturally arose the conditions for a power struggle between church and state over ultimate authority. The earliest vision of Christendom was a vision of a Christian theocracy, a government founded upon and upholding Christian values, whose institutions are spread through and over with Christian doctrine. In this period, members of the Christian clergy wield political authority. The specific relationship between the political leaders and the clergy varied but, in theory, the national and political divisions were at times subsumed under the leadership of the Catholic Church as an institution. This model of Church–State relations was accepted by various Church leaders and political leaders in European history. The classical heritage flourished throughout the Middle Ages in both the Byzantine Greek East and the Latin West. In the Greek philosopher Plato's ideal state there are three major classes, which was representative of the idea of the "tripartite soul", which is expressive of three functions or capacities of the human soul: "reason", "the spirited element", and "appetites" (or "passions"). Will Durant made a convincing case that certain prominent features of Plato's ideal community were discernible in the organization, dogma and effectiveness of "the" Medieval Church in Europe:

<blockquote> For a thousand years Europe was ruled by an order of guardians considerably like that which was visioned by our philosopher. During the Middle Ages it was customary to classify the population of Christendom into laboratores (workers), bellatores (soldiers), and oratores (clergy). The last group, though small in number, monopolized the instruments and opportunities of culture, and ruled with almost unlimited sway half of the most powerful continent on the globe. The clergy, like Plato's guardians, were placed in authority by their talent as shown in ecclesiastical studies and administration, by their disposition to a life of meditation and simplicity, and by the influence of their relatives with the powers of state and church. In the latter half of the period in which they ruled [800 AD onwards], the clergy were as free from family cares as even Plato could desire [for such guardians] [Clerical] Celibacy was part of the psychological structure of the power of the clergy; for on the one hand they were unimpeded by the narrowing egoism of the family, and on the other their apparent superiority to the call of the flesh added to the awe in which lay sinners held them In the latter half of the period in which they ruled, the clergy were as free from family cares as even Plato could desire. However, in the Eastern Roman Empire, also known as the Byzantine Empire, Church and state were closely linked and collaborated in a "symphony", with some exceptions (see Iconoclasm). Before the Age of Absolutism, institutions, such as the Church, legislatures, or social elites, restrained monarchical power. Absolutism was characterized by the ending of feudal partitioning, consolidation of power with the monarch, rise of the state, rise of professional standing armies, creation of professional bureaucracies, codification of state laws, and the rise of ideologies that justify the absolutist monarchy. Hence, absolutism was made possible by new innovations and characterized as a phenomenon of Early Modern Europe, rather than that of the Middle Ages, where the clergy and nobility counterbalanced as a result of mutual rivalry.

Инвестиция даулары

Оныншы ғасырдан бастап Киелі Рим империясы күш алып дамыған кезде, ол шіркеу билігіне қарсы алғашқы нағыз бейбасқындық сын болды. Он бірінші ғасырдың ортасында басталып, 1122 жылы Вормс конкордатымен аяқталған, "инвеститура дауы" деп аталатын діни және мемлекеттік билік арасындағы тартыс туды. Бұл, сырттай қарағанда, лауазымдарға тағайындау рәсімдеріне қатысты мәселе болғанымен, ішкі мағынасында кімнің жоғары билігі болуы керек – патшаның немесе папаның – үшін күшті күрес болды.

Әдемі Филипп

VIII Бонифаций кез келген пападан рухани және дүниелік билігін күштірек дәрежеде алға тартты және шетел істеріне үздіксіз араласты. Ол "әрбір жанның құтқарылуы үшін Рим папасына бағынуы қажет" деп жариялап, Папалық билікті тарихи шегіне дейін соқты. Бонифаций мен Филипп Әділдің арадағы жанжал соншалық ашуға толды, 1303 жылы ол оны анафемаға ұшыратты. Бірақ Папа Францияға тыйым салуға үлкермей, Бонифацийді Филипп тұтқынға алды. Ол үш күннен кейін босатылса да, бір айдан кейін шоктан көз жұмды. Ешбір келесі папа VIII Бонифацийдің талаптарын қайталаған жоқ.

Томас Беккет

Бастапқыда король Генрих II-ге жақын болса да, Кентербери архиепискобы ретінде Томас Беккет тәуелсіз тұлғаға айналды. Генрих патша өзінің билігін атасы Генрих I патшаның патшалық дәстүрлерін қалпына келтіруге арнады, оның бір бөлігі ретінде ол шіркеу билігін кеңейтіп, оның еркіндіктерін шектегісі келді. Бекет дауы Кларендон конституциялары төңірегінде болды, бұл құжатты Бекет және Папа басқалармен бірге айыптады. Бекет ақырында Англиядан қашып, Францияға жер аударылды; осы алты жыл ішінде бейбітшілікті қалпына келтіруге бірнеше әрекет жасалды. Фретевальдегі төртінші кездесу келісіммен аяқталды және Бекет Кентербериге оралуға шешім қабылдады. Бірақ король Фретевальде берген уәдесінен бас тарды, ал жауап ретінде Бекет патшалық шенеуніктер мен дін қызметкерлеріне бірқатар айыптаулар жасады. Корольдің төрт бароны корольдің құрметін алуға тырысып, сол үшін Кентербери соборына Бекетпен кездесуге барды; кейбіреулер олар Бекетті өлтірудің орнына қорқытып, мүмкін тұтқындауды көздегенін айтады. Дегенмен, қызу даудан кейін төрт барон Кентербери соборындағы алтарь баспалдағында Бекетті өлтірді. Король бұл кісі өлтіруге өкініш білдірді, бірақ Бекеттің өлтірушілерін ұстауға ешқандай қадам жасаған жоқ. Ол азалы киім мен күл киіп Кентербериге барды, бұл қоғамдық өкініштің белгісі болды. Кейін, 1174 жылы ол Томас Бекеттің қабірі алдында мойынсұнып, осылайша Әйіргі Томас қасиеттілігін мойындады.

Гвельфтер мен гибеллиндер

Гвельфтер мен гибеллиндер арасындағы қақтығыс діни билік үшін болған күрестің бір бөлігі ретінде басталды. Гвельф (немесе Гелф) және гибеллиндер – орта ғасырлардағы неміс және итальян саясатындағы екі қарсыласы топтың мүшелері. Папаға көзқарасы жақын болған гвельфтар мен герман (Қасиетті Рим) императорларын қолдаған гибеллиндер арасындағы тартыс XIII-XIV ғасырларда Солтүстік Италия қалаларындағы созаққан қақтығыстарға әкеп соқты.

Бірінші крест жорығы

1099 жылы Иерусалим басып алынғаннан кейін, оның болашағына қатысты белгісіздік болды. Годфри де Буйон "патша" атағын қабылдаудан бас тартты және оның орнына "Қасиетті қабірдің қорғаушысы" деп аталды. Дагоберт Пизанский 1100 жылы Патриарх болып тағайындалды және жаңа мемлекетті теократияға айналдыруға тырысты, ал басқа жерде, мысалы, Қаһиреде зайырлы мемлекет құруды көздеді. Бірақ Годфри көп ұзамай қайтыс болды, оның орнын інісі Балдуин басып алды, ол өзін патша деп атаудан тартынбады және Дагоберттің жоспарларына қарсы күресті. Дагоберт 1107 жылы қайтыс болған кезде Иерусалим зайырлы патшалыққа айналды.