Кіріспе

Словен тіліндегі етістіктер

Бұл мақалада словен тіліндегі етістіктердің жіктелуі мен қолданылуы сипатталады. Словен тілінің грамматикасы туралы толық ақпаратты «Словен тілінің грамматикасы» деген мақаладан табуға болады. Бұл мақала дыбыстық орфография негізінде жазылған. Дыбыстық орфографияға аудару үшін Словения ұлттық фонетикалық транскрипциясын қараңыз.

Транзитивтілік

Сонымен қатар, етістіктерді олардың өтпелілігіне (glagolska prehodnost) қарай жіктеуге болады. Словения тіліндегі көптеген етістіктер сөйлемде қолданылуына байланысты өтпелі де, өтпесіз де болуы мүмкін. Дегенмен, "se" (өзі) есімдігімен белгіленетін барлық рефлексивті етістіктер өтпесіз болады.

Жеке емес етістіктер

Сонымен қатар, жекешеленбеген етістіктер де бар; олар үшінші жаққа ғана және орта есімдік түріндегі арнайы есімдерге ие болуы мүмкін. Бұлар көбінесе ауа райын сипаттауға қолданылатын етістіктер, мысалы, "жаңбыр жауу" және "көк күркіреу" сияқты.

Дауыстар

Үш дауыс бар: белсенді (tvorni način), пассивті (trpni način) және рефлексивті (refleksivni način). Белсенді және рефлексивті дауыс барлық уақыттарда болуы мүмкін, ал пассивті дауыс өткен шақтағы толыққанды немесе (болашақ) шартты сөйлемдерде қолданылмайды.

Әдепті нысандар

Словен тілінде "сіз-сен" айырмасы бар және көптеген әдепті сөйлеу формалары кездеседі. Олардың қашан қолданылатыны туралы "Әлем тілдеріндегі "сіз-сен" айырмасы § Словен тілі" бөлімін қараңыз. Мұнда көрсетілген формалар – "тиканье" формалары. "Виканье" екінші жақ жекеше түрін көпше түрімен алмастыру арқылы жасалады, қатыстық сөздер еркек текті түрінде болады. "Польвиканье" екінші жақ жекеше түрін көпше түрімен алмастыру арқылы жасалады, бірақ қатыстық сөздер жекеше түрінде қалады. "Онканье" екінші және үшінші жақ жекеше түрін үшінші жақ көпше түрімен алмастыру арқылы жасалады, қатыстық сөздер еркек текті түрінде болады. "Оноканье" екінші жақты үшінші жақпен алмастыру арқылы жасалады, қатыстық сөздер бейтарап текті түрінде болады.

Морфологиялық құрылымы

Словен тіліндегі етістіктердің күрделі морфологиялық құрылымы бар, себебі олар бірнеше фонемадан тұрады. Етістіктің негізгі құрамы – префикстер, түбірлер және түбір жұрнақтары. Түбір – бұл үш морфеманың ішіндегі міндетті элемент, ал қалған морфемалар оған қосылады. Көп жағдайда етістікте тек бір ғана морфема кездеседі, бірақ бірнеше түбірлі етістіктер де бар, мысалы, pomalomeščaniti 'қалалыққа айналдыру'. Префикстер көбінесе перфектілік етістікті білдіреді. Көптеген етістіктерде префикс болмайды немесе тек біреуі болады, бірақ кейбіреулерінде бірнеше болуы мүмкін, мысалы, porazdeliti 'тең бөлу'. Түбір жұрнақтары жиі кездеспейді, мысалы, drvariti 'ағаш кесу' немесе pomalomeščaniti 'қалалыққа айналдыру'. Бұл бөліктердің барлығы бірігіп етістіктің мағынасын құрайды. Сабақ – етістік жұрнағының қосылуымен жасалады, ол етістіктің аспектісіне (разбити vs. razbijam 'бөлу'; біріншісі перфектілік, екіншісі имперфектілік) және жұпталуына әсер етеді. Етістіктің екі сабағы болады. Ағымдағы уақыт сабағы ағымдағы жаққа, бұйрық сөзге, сондай-ақ ағымдағы уақытқа қатысты есімшелердің барлық түрлеріне негіз болады. Инфинитив сабағы инфинитивтерді, супинаны, герундиді және өткен уақытқа қатысты есімшелерді құрайды. Сабақтан кейін формалық жұрнақ келеді, мысалы, ti – ұзақ инфинитив үшін, l – өткен белсенді есімше үшін және i – бұйрық үшін. Жұрнақтан кейін әрбір тұлға/сан/септік үшін ерекшеленетін жалғау келеді. Сондай-ақ, еркін морфемалар да бар, мысалы, delati se 'әдейілеу', lomiti ga 'қате жасау' немесе hoditi za 'құштар болу'.

Қосылым

Тек қазіргі жақ индикативі, бұйрық рай және белгісіз формалар әдетте тікелей етістіктің өзін өзгерту арқылы синтетикалық жолмен жасалады. Қалған барлық формалар перифразалық (талдамалық) болып табылады және көмекші етістіктер немесе басқа қосымша сөздерді пайдаланып құрастырылады. Етістіктер түбірлерінің соңғы дауыстысына қарай жіктеледі.

Шартты түрде

Біті етістігі шартты райда көмекші етістік ретінде қолданылғанда ерекше түрін алады, және ол барлық жыныстар мен тұлғалар үшін бірдей: би. Сондықтан толық лексикалық етістіктің аналитикалық түрі би болды деп түрінде болады. Қабылдау райда бұл сөз әдетте басылмайды, бірақ оның жоқ түрінде немесе би деген сөздердің біріне басымдық беріледі (не би немесе не болды).

Талдау формалары

Мұнда келтірілген формалар әдеттегі сөйлемде кездесетін түрінде берілген. Дегенмен, сөздік түрінде лексикалық етістік бірінші болып келеді, содан кейін басқа барлық элементтер тіркеседі, ең болмағанда, жосықсыз формаларда (мысалы, naj bi bil delal → delal naj bi bil).

Опциялық

Императивтің қосымша түрі, оны оптатив немесе хортатив деп атауға болады, ол индикатив немесе шарттылықпен naj (ne) бөлшегін пайдалану арқылы қалыптастырылады. Бұл үшінші тұлғада және басқа да уақыт түрлерінде императивтің орнына қолданылады. Әдетте ол "болсын" деп аударылмайды, өйткені қазіргі қолданысы императивке жақын, сондықтан орындырақ сөз "қажет" болар еді. Дегенмен, бұл түрдің көптеген қолданыстары бар, сондықтан оны кейде "let" немесе пассивті дауыспен аударуға болады. Наж маған көмектесуге келсін. (Ол маған көмектесуге келсін.) Па най болсын, сіздің жолыңыз болсын. (Сіздің жолыңыз болсын.) Маған қалай болғанын айтуға рұқсат етіңіз. (Мен сізге қалай болғанын айтып берейін.) Ол қаншалықты шаршаған болса да, финиш сызығына жетті. (Бірақ, оны соншалықты шаршап, ол финиш [жолына] жетті). Бұл процестің саңырауқұлақтар тудырады деп есептеледі. (Бұл процесті саңырауқұлақтар тудырады деп есептеледі.)

Теріс нысандар

Ол етістіктің алдына "не" деген сөзді қосу арқылы жасалады, бірақ "наж" тек сонда ғана қолданылады. Сөздік формаларында лексикалық етістік соңғы орында тұрады, көмекші етістікпен біріктірілген жағдайларды қоспағанда: Nas ni nihče vprašal. (Бізге ешкім сұрамады.) (сөздік мағынасы: Бізге ешкім сұрамаған.) Ne bi ga rad srečal. (Мен онымен кездескімді қаламаймын.) Bolje je ne delati kot delati škodo. (Зиян істеуден гөрі жұмыс істемеген жақсы.) Delal nisem nič manj kot drugi. (Мен басқалардан кем жұмыс істемедім.)