Кіріспе

Бад-Дюркгейм – Рейн-Неккар қалалық агломерациясындағы курортты қала. Ол Германияның Рейнланд-Пфальц жеріндегі Бад-Дюркгейм ауданының орталығы және 1860 жылы цезий элементінің табылу орны.

Орналасқан жері

Бад-Дюркгейм Германияның шарап жолындағы Палатин орманының шетінде, Кайзерслаутерннен шамамен 30 км шығысқа қарай, ал Людвигшафен мен Мангеймнен 20 км-ден астам батысқа қарай орналасқан. Оңтүстікке қарай шамамен 15 км жерде Невштадт-ан-дер-Вайнштрассе жатыр. Бад-Дюркгеймде Bundesstraßen 37 және 271 бағыттары қиылысады. Изенах өзені қала арқылы батыстан шығысқа қарай ағып өтеді.

Құрылтайшы қауымдастықтар

Бад Дюркгеймнің құрамына Гретен, Харденбург, Хаузен, Лейштадт, Зеебах және Унгштейн, соның ішінде Пфеффинген кіреді.

Климат

Бад-Дюркгейм ылғалды субтропиктік климатқа ие (Кёппен климаттық жіктелімі Cfa). Бад-Дюркгеймдегі жылдық жауын-шашын мөлшері 574 мм, бұл Германия бойынша жауын-шашын көрсеткіштерінің ең төменгі ширегіне кіреді. Германияның метеорологиялық қызметінің стансаларының тек 16%-ында одан да төмен көрсеткіштер тіркелген. Ең құрғақ айы – ақпан. Көп жауын-шашын мамыр айында жауады. Ол айдағы жауын-шашын мөлшері ақпан айына қарағанда 1,6 есе артық. Жауын-шашын мөлшері тұрақты, айтарлықтай өзгермейді. Метеорологиялық стансалардың бар болғаны 1%-ы ғана одан да аз маусымдық ауытқуды тіркейді. Жылы климат орта теңіздік өсімдіктерді – қытай жел тегершігі пальмасын, тас қарағайды, орта теңіз кипарисін, інжір ағашын, зәйтүн ағашын және олеандрді өсіруге қолайлы жағдай жасайды. Оларды көптеген бақтар мен қоғамдық кеңістіктерде кездестіруге болады.

Тарих

1200 және 500 жылдары аралығында Изенах аңғарының шығыс жағындағы аймақты кельттер қоныстандырды, сондай-ақ олар Heidenmauer ("Пған қабырғасы") – кельт сақиналы қабырғасын салды. Қала атауының алғашқы жазбада кездесуі 778 жылғы 1 маусымдағы Лорш кодексінде, Turnesheim түрінде тіркелген. 946 жылғы Шпейер епископының хатында Thuringeheim есімі айтылады. 1025 жылы Лимбург аббаттығының құрылысы басталды, қазір тек қираған күйінде сақталған. 1360 жылғы 1 қаңтарда қала құқығы берілді, бірақ 1471 жылы Пфальц курфюрсі Фридрих Жеңімпаз қаланы басып алып, көптеген зиян келтіргеннен кейін қайта алынды. Баяу қайта құрудан кейін 1554 жылы Дюркгейм Лейнинген графтарының билігіне өтті. 1689 жылы француз әскерлері тоғыз жылдық соғыс кезінде (Pfälzischer Erbfolgekrieg немесе Палатин мұрагерлік соғысы) Палатинаттағы барлық жерді өртеп, қаланы толығымен қиратты. Бірақ бұл жолы қайта құру жылдамдатылды, Лейнинген графы Иоганн Фридрих 1700 жылы Дюркгеймге қала құқығын қайта берді. 18 ғасырдың соңында Француз революциясы Оңтүстік-Батыс Германияға тарала бастағанда, Дюркгейм, Durkheim кантоны ретінде (умлаутсыз), Мон-Тоннер департаментінің (неміс тілінде Доннерберг) құрамына кірді. Наполеон соғыстарынан кейін ол Бавария Корольдігінің Рейн өзенінің сол жағындағы Пфальц аймағының қалған бөлігімен бірге қосылды. 1860 жылы Роберт Бунсен мен Густав Кирхгофф Дюркгейм бұлағынан алынған минералды суда цезий металлын ашты. Жеті минералды бұлағы болғандықтан Дюркгеймге Solbad ("тұзды ванна") деген атақ берілді, ал 1904 жылы қала атауын Bad Dürkheim деп өзгертуге рұқсат берілді (Bad неміс тілінде "ванна" деген мағынаны білдіреді, және бұл атауды тек шипажай қаласы ретінде мемлекеттік мойын алғанда ғана қолдануға болады). 1913 жылы Бад Дюркгеймді Людвигсхафен және Мангейм қалаларымен байланыстыратын Rhein-Haardtbahn (тар жол трамвайы) ашылды. 1935 жылы Гретен, Хаузен және Зебах біріктірілді. 1933 жылдан кейін Бад Дюркгеймдегі еврей халқының саны экономикалық бойкот, күшейе берген репрессиялар мен адамгершіліктен айыру салдарынан күрт азайды (1933: 184, 1937: 98, 1938: 40). 1938 жылғы «Хрусталь түнде» синагог тоналды. 1940 жылы осы жерде тірі қалған 19 еврей сол жылдың қазан айында Гурс концлагеріне депортацияланды. 1945 жылғы 18 наурызда Бад Дюркгейм одақтас авиациясының шабуылына ұшырады, нәтижесінде 300-ден астам адам қаза тапты. Рейнланд-Пфальц әкімшілік реформасы аясында Харденбург және Лейштадт 1969 жылғы 7 маусымда Бад Дюркгейммен біріктірілді, ал 1972 жылғы 22 сәуірде Унгштейн және оның шеткі ауылы Пфеффинген де қосылды. Сонымен қатар, қала бұрынғы Neustadt an der Weinstraße ауданына қарасты болғандықтан, жаңа құрылған Bad Dürkheim ауданының орталығы болды және сондай-ақ жаңадан құрылған Рейнгессен-Пфальц әкімшілік округіне де кірді, бірақ ол 2000 жылы таратылды. 2023 жылдың қыркүйегінде 73,7 пайыз көше атауларын өзгертуге қарсы дауыс берді, себебі олардың атаулары нацистік идеологиямен тығыз байланысты және жақын болды.

Дін

2007 жылы халықтың 52,8% евангелист, 32,3% католик, ал 14,8% дінсіз екенін мәлімдеді. Қалғандары басқа діндерді ұстанады.

Мэр

Вольфганг Лютц (ХДС) 2000 жылдан 2015 жылға дейін Бад-Дюркгейм қаласының әкімі болды; ол 6 мамыр 2007 жылы тағы сегіз жылға 75,3% дауыспен қайта сайланды. Оның ізбасары Кристоф Глоггер (СПД), ол 2015 жылдың шілдесінде 52,83% дауыспен сайланды.

Елтаңба

Неміс елтаңбасында: "Silber ein schwarzer Maueranker (Türangel)" деп жазылған. Бұл ағылшын тілінде былай аударылуы мүмкін: Argent, қабырға тіреуіш (есік ілгіші) sable. Бұл герб 1405 жылғы сот мөріне дейін жетеді, ол өзі Дюркгейм иелері тағынған гербке сілтеме жасады. 1540 және 1776 жылдар аралығында гербтің үстінде крест және патерн таяғы бейнеленген, бұл Лимбург аббаттығының қалаға иелігін көрсетеді.

Лимбургтің аббатшылығы және Харденбург

Пфальц орманының шетінде бір кездері өркен жайған Лимбург аббаттығының қираған қалдықтары жатыр. 9 ғасырда Вормс қаласындағы Салиялық герцогтар Линтберг төбесіне өздерінің отбасылық орталығы ретінде бекініс салған. 11 ғасырдың басында бұл бекініс базиликасы бар монастырға айналдырылды. Ол 16 ғасырдың ортасына дейін сақталды. Сол атаумен белгіленген ауылдық округтің үстінде Харденбург қамалының қираған қалдықтары жатыр. 13 ғасырдан бастап қамал Лейнинген графтарының резиденциясы болды, бірақ қазіргі түрімен тек 16 ғасырда салынды. Ол 18 ғасырдың соңында толығымен қиратылды.

Аңшылық үйлер

Қаланың орманды жерлерінде ақсүйектер аңшылық сарайлар (Jagdschlösser) Kehrdichannichts (аты "Еш нәрсеге қапаланба" дегенді білдіреді), Murrmirnichtviel ("Маған көп шағымданба") және Schaudichnichtum ("Көзіңді ашпа") салды. Біріншісі әлі күнге дейін орманшы үйі ретінде қолданылса, қалған екеуінен тек қираған орындары ғана қалды.

Шіркеулер

Сент-Луистің католик шіркеуі (Ludwigskirche) 1828 және 1829 жылдары классицизм стилінде салынған. Жобалар Бадендік шебер-құрылысшы Вайнбренерден шабыттандырылған. Құрылыс жұмыстарын Бавария королі Людвиг I қолдады және қаржылады (Бад-Дюркгейм сол кезде Баварияның Пфальц анклавының бір бөлігі болды). Протестанттық қамал шіркеуі (Schlosskirche) – бұрын Әулие Иоанн шіркеуі (Kirche St. Johannis) – 13 ғасырдың соңында салынған. Оның 70 метрлік мұнарасы – Алдыңғы (яғни, Шығыс) Пфальцтағы үшінші ең биік шіркеу мұнарасы. Қамал шіркеуі (Burgkirche) 18 ғасырда салынған, 1945 жылы қиратылып, содан кейін қайтадан салынған. Бүгінде ол протестанттық қауымдық орталық ретінде қызмет етеді. Оның мұнарасында 1758 жылы құйылған 317 килограмдық қоңырау ілінген. Ол 2006 жылы жаңартылып, қолмен тартылатын арқанмен соғылады. Ол әр жыл сайын 18 наурызда сағат 14:00-де 1945 жылғы Бад-Дюркгеймге жасалған әуе шабуылын еске алу үшін, сондай-ақ Адвенттің бірінші сенбісінде сағат 17:00-де қаланың ішкі ауданындағы басқа қоңыраулармен бірге жаңа діни жылды қарсы алу үшін соғылады.

Ежелгі жерлер

Хайденмауэр («Жыныс қабырғасы») – б.з.д. 500 жыл шамасында салынған 2,5 км-лік қоршау қабырғасы бар үлкен кельттік елді мекенінің қалдықтары. 4-ші ғасырда римдік карьер, Криемхилденстуль пайдаланылған.

Қазіргі заманғы нысандар

Вурстмаркттың батыс шетінде Дюркхаймер Рисенфасс ("Алып бөшке") – әлемдегі ең үлкен бөшке орналасқан. Оның ішінде мейрамхана бар. Курхаус ("сауықтыру үйі") тамақтану залдары мен демалыс бөлмелерінен бөлек, Дюркгейм казиносына да ие. Жергілікті жұртшылық "Салине" деп білетін тұзды суды буландыру мұнарасы Бад-Дюркгеймнің сауықтыру кешенінің бір бөлігі. 330 метрдей ұзындығы бар, ол Германиядағы осындай нысандардың ішіндегі ең ірілерінің бірі. 2007 жылғы 7 сәуірде болған өрт салдарынан нысанның көп бөлігі қирады, бірақ 2011 жылғы маусымнан бастап ашық ауадағы ингаляторий қайта ашылды. Бұл мүмкіндікті пайдаланып, сауықтыру паркін де жаңарту жұмыстары жүргізілуде.

Табиғи ескерткіштер

Пальц орманындағы ең басты саяхат және жаяу жүру орындары – Isenachweiher (кішкентай су қоймасы) және Drachenfels (атымен қарамастан, төбе), бірақ ең әсіресе, Вайлах иелігінің қираған қалдықтарының жанындағы Teufelsstein ("Шайтан тасы" – тағы да төбе) және Heidenfels ("Бұтқа табынушылардың жартасы"), сондай-ақ бұрынғы орманшы үйі Lindemannsruhe маңындағы Kupferfelsen ("Мыс жартастары").

Wurstmarkt (тұмсық тағамдары)

Бад-Дюркгейм ең алдымен "Дюркгейм сорщмаркті"мен танымал, атауы тікелей "шұжық базары" дегенді білдіреді, бірақ шындығында ол әлемдегі ең ірі шарап фестивалі болып табылады және әр жылы 600 000-нан астам келушіні қызықтырады.

Әдебиет сыйлығы

Бад-Дюркгейм қаласы үш жыл сайын аббаттықтың құрметіне берілетін Лимбург әдебиет сыйлығын тағайындайды.

Үлкен рулетка

Жыл сайын тамыз айында "Ризенрулетка" – "Гигант рулетка дөңгелегі" – сауықтыру паркіне "Курпаркгала" фестивалі аясында орнатылады. Бұл әлемдегі ең үлкен рулетка дөңгелегі және футбол добындай үлкен шар қолданылады.

Қалалық жері

"Қалалық қоңырау соғуы" жылына бір рет, Адвенттің бірінші сенбісінде сағат 17:00-де естіледі, оны қаланың үш шіркеуінде – Бургкирхе, Шлоскирхе және Людвигкирхеде қоңыраушылар орындайды.

Экономика және инфрақұрылым

Бад-Дюркгеймнің басты саласы – шарап шаруашылығы. 855 гектар жерге шараптық жүзімдіктер егіліп, қала Пфальц аймағындағы үшінші ірі шарап өндіру орталығы болып табылады. Рейнланд-Пфальц жерінде ол төртінші орында тұр. Бұл ретте туризм және денсаулықты жақсарту да маңызды рөл атқарады. Қалаға бірнеше санаторий орналасқан. Сонымен қатар, Бад-Дюркгейм Германиядағы санациялық мұнарасы әлі жұмыс істеп тұрған сирек орындардың бірі болған, бірақ 2007 жылы ол жартылай өртеніп кетті. 2010 жылы қайта жаңартылды. Орташа бизнестердің арасында қағаз және ағаш өнеркәсібі, сондай-ақ түрлі технологиялық кәсіпорындар да бар.

Көлік

Бад-Дюркгейм Bundesstraßen 37 (Kaiserslautern–Mosbach) және 271 (Neustadt–Monsheim) арқылы ұзақ қашықтықтағы жол желісімен байланысты. Төрт жолақты A 650 автобаны әлі Бад-Дюркгеймге дейін толық салынбаған. Рейн Хаардтбанн (қазіргі 4-бағыт) Максдорф арқылы өтеді және Бад-Дюркгеймді Людвигсхафен және Мангейммен байланыстырады, онда Мангейм трамвай желісіне Мангейм бас станциясынан қосылып, содан кейін Хеддесгеймге дейін жалғасады. Жексенбі және мереке күндері RNV Express бес екі вагонды пойызбен Хайдельбергке дейін тікелей трамвай қатынасын ұсынады; RNV Express әр стансада тоқтамайды және бағыт нөмірі жоқ. Neustadt an der Weinstraße-ден Monsheim-ге дейінгі Pfälzische Nordbahn аймақтық пойызы қалаға соңғы стансада қызмет көрсетеді (бірақ жол қысқа ғана қашықтықтан кейін екі бағытқа да бөлінеді). Экскурсиялық Эльзас экспресі (“Alsace Express”) де осы жерден басталып, жолаушыларды Франция шекарасындағы Виссембург қаласына дейін апарады. 1981 жылға дейін Вурстмаркт алаңынан Тиефельштейнге (“Шайтан тасы” – тау) саяхатшыларды жеткізетін арқан жол болған. 2005 жылдан бері қала оны қайта іске қосуға дайындалып келеді. Бад-Дюркгеймнің солтүстік-шығысында демалысқа арналған Flugplatz Bad Dürkheim әуежайы орналасқан.

Медиа

Жергілікті баспа баспасөздер – күнделікті шығатын Die Rheinpfalz газеті (Бад-Дюркгейм аймағына арналған бөлімімен) және апталық Stadtanzeiger. Кабельдік телеарна арқылы Offener Kanal Neustadt und Weinstraße атты қоғамдық телеарнаны тамашалауға болады.

Тарату мұнарасы

Weilerskopf төбесінде 130 метрлік темір бетоннан құралған беріліс мұнарасы орналасқан, ол Deutsche Telekom компаниясымен пайдаланылады. Бұл стандартты мұнара, немесе типтік мұнара 1969 жылы салынған. Қалың жері: .

Микротолқынды тарату мұнарасы

Richtfunkturm, 72 м биіктігіндегі болаттан күшейтілген бетон мачта, бұрын әскери мақсаттар үшін қолданылған. Операциялық ғимараттар Харденбургтың шеткі бөлігінде орналасқан. Қазірде мұнара O2 және E+ ұялы байланыс желілері үшін микротолқынды таратуға пайдаланылады. Орны: .

Мемлекеттік мекемелер

Бад-Дюркгейм, округ орталығы ретінде, осы атаумен аталған округ әкімшілігіне орналасқан. Оның құзырында Франкенталь аймақтық сотының (Landgerichtsbezirk) және Цвайбрюкен жоғары аймақтық сотының (Oberlandesgerichtsbezirk) қарауындағы Amtsgericht бар. 2008 жылдың 23 қарашасында Бад-Дюркгеймнің Сибах елді мекенінің шетінде Пфальц аймағындағы алғашқы протестанттық күлдік зират қасиетті саналды. Ол монастырь шіркеуінің тікелей жанында орналасқан. Мұндағы жерлеулер тек күйдірілген қалдықтары салынған, ыдырауға ұшырайтын қайнатпаған топырақтан жасалған ыдыстармен ғана жүзеге асырылады. Көркемдік безендіруді Ландау қаласынан келген мүсінші Мадлен Диц жасады.

Қаламен байланысты танымал адамдар

Виктор Брак (1904–1948), Холокост қылмыскері, Бад-Дюркгеймдегі реальды мектепте оқыған. Роберт Вильгельм Бунсен (1811–1899) Бад-Дюркгеймнің тұзды бұлақтарын, оның ішінде Макскуэлль бұлағын зерттеу арқылы рубидий және цезий элементтерін ашты. Пол Камиль фон Денис (1796–1872) Бад-Дюркгеймде қайтыс болды. Рудольф Вирхов (1821–1902), дәрігер, Дюркгейм тұзды моншасына барып емделді.

Қосымша оқу және фильм

Уолтер Даутерманн: Бад Дюркгейм: Салиерлер қаласының тарихы. Ландау 1978
SWR (мазмұндамасы): Пфальцтың Тосканасы. Бад Дюркгейм төңірегі. Саяхат деректемесі, 2008, 28 мин., алғашқы көрсетілім 15 шілде 2008 жыл.