Америкалық биотехнологиялық компания Exelixis және оның дәрілері

Кіріспе

Америкалық биотехнологиялық компания Exelixis, Inc. – геномдық зерттеулерге негіделген дәрі-дәрмектерді ашумен айналысатын компания, Калифорния штатының Аламеда қаласында орналасқан. Ол сонымен қатар АҚШ-тың Тамақ және Дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) бекіткен, метастаздық қатерлі ісіктердің бірнеше түрінде де клиникалық белсенділік танытқан Cometriq препаратының өндірушісі.

Тарих

Exelixis 1994 жылы құрылды; ғылыми негізін қалаушылар сол кезде Йель университетінде болған Спиридон Артаванис-Цаконас және сол кезде Берклидегі Калифорния университетінде болған Кори Гудман мен Джерри Рубин болды. Бизнес-жоспар модельді организмдерді (жеміс шыбыздары, нематодалар және зебра балықтары) және функционалды геномиканы ауыл шаруашылығы мен медицина саласында қолданылуы мүмкін жолдар мен биологиялық нысаналарды анықтау үшін пайдалануды көздеді. Ақырында ол ауыл шаруашылығы жұмыстарына арналған «Exelixis Plant Sciences» еншілес компаниясын құрды. Компания бір апта бұрын ұсынысын кері қайтарып алғаннан кейін сол жылы IPO-ға шықты; ол төмендетілген нарықта 118 миллион доллар жинады. 2002 жылы компания GSK-мен қатерлі ісік, қабыну аурулары және қан тамырлары салаларында жаңа дәрі-дәрмектерді ашу үшін кең одаққа қол қойды; GSK оған 30 миллион доллар ақшалай төледі, 14 миллион доллар акцияларды нарықтық бағадан екі есеге сатып алды және Exelixis-ке 90 миллион доллар ғылыми-зерттеу қаражатын беруге міндеттенді; сонымен қатар 85 миллион долларға дейінгі несиелік қаржыландыруды ұсынды. 2002 жылға қарай компания өзінің ішкі күш-жігерін қатерлі ісікке шектеді және қатерлі ісік пайда болуына, өсуіне және метастазға қажетті тирозинкиназалардың мақсатты шағын жиынтығын тежейтін дәрілерді ашуға және әзірлеуге бағытталған стратегиясын белгіледі. ТК жиынтығы оның функционалды геномика бойынша бұрынғы жұмысы арқылы анықталды. Бұл тәсіл сол кезде даулы болды; көптеген компаниялар өздерінің зерттеу жұмыстарында тек бір ақуызды ғана таңдап алуға тырысады. 2007 жылы компания өзінің MEK ингибиторы бағдарламасын Genentech компаниясымен серіктестікке берді; кобиметиниб (сол кезде XL 518) осы ынтымақтастықтың бір бөлігі болды. Exelixis компаниясы серіктестікке дейін XL 518 үшін IND тапсырды, І фазалық сынақты қаржыландыруға және жүргізуге міндеттенді және оны АҚШ-та бірлесіп сату құқығын сақтады. 2008 жылы компания өзінің жетекші қатерлі ісікке қарсы препарат кандидатын XL 184 (кейін кабозантиниб деп аталды) және басқа қатерлі ісікке қарсы препарат кандидатын XL 281 Bristol Myers Squibb компаниясымен серіктестікке берді; BMS 2010 жылы XL 184 құқықтарын Exelixis-ке қайтарды және 2011 жылы басқа препарат кандидатының құқықтарын қайтарды. 2010 жылы Скангос Biogen компаниясының бас директоры лауазымынан кетіп, басшылыққа келді. Сол кезде компанияның клиникалық сынақтарда сегіз дәрісі болды. Exelixis-тің алғашқы дәрілік құралына 2012 жылы рұқсат берілді, кабозантиниб медуллярлық қалқанша безінің қатерлі ісігіне, сирек кездесетін жағдайға рұқсат етілді. Бұл препарат 2014 жылы Еуропада мақұлданды. Exelixis компаниясы кабозантинибтің басқа да қатерлі ісіктердегі қолданылуын зерттеуге көп инвестиция жасады, компанияның болашағын осы препаратқа тікелей байланысты етті. 2014 жылы препарат простата қатерлі ісігінің ІІІ фазалық сынағында сәтсіз аяқталды және компания өз қызметкерлерінің 70%-ын жұмыстан босатты. 2015 жылы Genentech және Exelixis компаниясы меланоманың кейбір түрлері үшін кобиметинибке FDA-ның мақұлдауын алды. 2016 жылдың наурыз айында Exelixis компаниясы Ipsen компаниясына кабозантинибті сатудың бүкіл әлемдік құқықтарын (АҚШ, Канада және Жапониядан басқа) берді. 2016 жылдың сәуір айында FDA таблеткалық формасын бүйрек қатерлі ісігін емдеудің екінші қатары ретінде сатуға рұқсат берді, ал сол жылдың қазан айында Еуропада да мақұлданды. 2017 жылдың желтоқсанында FDA кабозантинибті бүйрек қатерлі ісігін бірінші қатарда емдеу үшін қолдануға рұқсат берді, ал 2018 жылдың мамырында Еуропада бірінші қатардағы емдеуге рұқсат берілді.

Exelixis was founded in 1994; the scientific founders were Spyridon Artavanis–Tsakonas, at Yale at that time, and Corey Goodman and Gerry Rubin who were then at the University of California, Berkeley. The business plan was to use model organisms (fruit flies, nematodes, and zebrafish) and functional genomics to identify pathways and biological targets that could be exploited in the fields of agriculture and medicine. It eventually set up a subsidiary, Exelixis Plant Sciences, for the agricultural work. The company went public that year, after withdrawing its offering the week before; it raised $118 million in a down market. In 2002 the company signed a broad alliance with GSK to discover new drugs in the fields of cancer, inflammatory diseases, and vascular conditions; GSK paid it $30 million in cash, bought $14 million in stock at twice the market rate, and committed to providing Exelixis with $90 million in research funding; it also offered loan financing of up to $85 million. By 2002 the company had limited its internal efforts to cancer, and had settled its strategy on discovering and developing drugs that could inhibit targeted small sets of tyrosine kinases that are needed for cancer formation, growth, and metastasis. The sets of TKs had been identified by means of its prior functional genomics work. This approach was controversial at the time; most companies try to selectively target just one protein in their discovery efforts. In 2007, the company partnered its MEK inhibitor program with Genentech; cobimetinib (at that time XL 518) was part of this collaboration. Exelixis had filed an IND on XL 518 prior to the partnership, committed to funding and running the Phase I trial, and retained rights to co market it in the US. In 2008 the company partnered its lead cancer drug candidate, XL 184 (which would become called cabozantinib) and another cancer candidate, XL 281, with Bristol Myers Squibb; BMS returned the rights to XL 184 to Exelixis in 2010 and returned the rights to other drug candidate in 2011. In 2010 Scangos departed as CEO to take over at Biogen At that time the company had eight drugs in clinical trials. Exelixis' first drug approval came in 2012, when cabozantinib was approved for medullary thyroid cancer, an orphan indication. It was approved in Europe in 2014. Exelixis invested heavily in exploring cabozantinib in other cancers, betting the future of the company on the drug. In 2014 the drug failed a Phase III trial in prostate cancer, and the company laid off 70% of its employees. In 2015 Genentech and Exelixis won FDA approval for cobimetinib for certain forms of melanoma. In March 2016 Exelixis licensed to Ipsen worldwide rights (outside the US, Canada, and Japan) to market cabozantinib. In April 2016 the FDA granted approval for marketing the tablet formulation as a second line treatment for kidney cancer and the same was approved in Europe in October of that year. In December 2017, the FDA granted approval for the use of cabozantinib for first line treatment of kidney cancer and in May 2018 approval for first line treatment was approved in Europe.