Кіріспе

Салық салынатын тұлғаға жүктелген салықты тікелей үкіметке төлеу.

Нақты анықтамалары мемлекеттерде әртүрлі болғанымен, жалпы алғанда, тікелей салық немесе табыс салығы – бұл транзакцияға салынатын салықтан (жанама салық) өзгеше, тұлғаға немесе мүлікке салынатын салық. Салық төлеушінің нақты салық төлеуші болып табылуына немесе салық сомасының үшінші тараптан, әдетте клиенттен көмек күтуіне байланысты тікелей және жанама салықтар арасында айырмашылық бар. Бұл термин экономикалық және саяси талдауларда қолданылуы мүмкін, бірақ өзінің заңдық мәні жоқ. Дегенмен, АҚШ-та бұл терминге ерекше конституциялық маңыз бар, себебі АҚШ Конституциясында ұлттық үкімет салған кез келген тікелей салықтар халық санына пропорционалды түрде штаттар арасында бөлінуі керек делінген. Еуропалық Одақта тікелей салық салу мүше мемлекеттердің ғана құзыретінде болады.

Тікелей салықтардың мысалдары

Тікелей салықтар табыс немесе байлық бойынша (мүлік салығы; мүра салығы немесе байлық салығы) қолданылуы мүмкін. Төменде АҚШ-та бар тікелей салықтардың бірнеше мысалы келтірілген (бірақ олардың барлығы АҚШ конституциялық анықтамасына сәйкес тікелей салық болып табылмайды, төменде көрсетілгендей):

Табыс салығы: Бұл көптеген дамыған елдердегі ең маңызды тікелей салық. Ол салық төлеушілердің табысына негізделген. Жеке тұлғалардың жалақысынан белгілі бір сома алынады. Егер бұл салық корпорациялар мен фирмаларға қолданылса, ол корпоративтік табыс салығы деп аталады. Мүрагерлік салықтар: Мүрагерлік салықтардың ең көп кездесетін түрі – мүра салығы. Мұндай салық қайтыс болған адамның мүлкінің салық салынатын бөлігінен алынады. Сыйлық салығы да мүлікті басқа тұлғаға берушілерден белгілі бір сома алынатын мүрагерлік салықтың бір түрі болып табылады. Әлеуметтік қамсыздандыру салығы немесе жалақы салығы: Бұл тікелей салықтың түрі әлеуметтік қамсыздандыру және денсаулық сақтау қызметтерін қаржыландыруға жұмсалады. Әлеуметтік қамсыздандыру салығы жалақыдан шегерім арқылы жиналады. Оның маңызы ХХ ғасырда әл-ауқат мемлекетінің дамуымен бірге арта түсті. Мүлік салығы: Мүлік салығы жер және ғимараттар сияқты мүліктерге салынады. Капиталдан алынатын табыс салығы: Бұл салық жеке тұлға капиталды сатудан пайда тапқан кезде жиналады, мысалы, акцияларды, жылжымайтын мүлікті немесе бизнесті сатқанда. Салық сомасы сатып алу бағасы мен сату бағасы арасындағы айырманы есептеу арқылы анықталады.

Тiкелей салық салудың әсерi және жанама салық салуды салыстыру

Тікелей салық салудың жанама салықтармен салыстырғанда бірнеше артықшылықтары мен кемшіліктері бар. Ол теңдік пен әділеттілікті нығайтады, себебі тікелей салықтар салық төлеушінің төлем қабілетіне негізделеді, ал прогрессивті салық жүйесінде әр адамның табысына қарай салық мөлшері өзгеріп отырады. Тікелей салық салудың тағы бір артықшылығы – үкімет пен салық төлеуші салықтың сомасын оны жинамас бұрын-ақ біледі. Тікелей салық салу, әсіресе табыс салығы, автоматты тұрақтандырушы рөлін атқарады. Кейбір тікелей салықтарды мемлекеттік органдар мен салық әкімшілігі көзден алынатындықтан оңай жинай алады. Дегенмен, салық жинау шығындары салық әкімшілігінің тиімділігіне байланысты өзгеруі мүмкін. Салық жинау кеңсесін ұстаудың әкімшілік шығындары бар (мысалы, халықтың табысын тіркеу), әсіресе салық ставкалары әртүрлі болғанда. Сонымен қатар, тікелей салықтардан жалтарып төлеуге болады (салықтан жалтарып төлеу көбінесе тікелей салықтарға қатысты), ал жанама салықтардан жалтарып төлеу мүмкін емес (салық салынатын операция жасалған кезде салық жүктемесінен қашуға болмайды).

Тікелей салықтар мен прогресивтілік

Қосылған құн салығы сияқты жанама салықтардан өзгеше, тікелей салықтар салық төлеушінің төлеу қабілетіне орай, олардың әлеуметтік жағдайына (табысы, жасы) қарай бейімделуі мүмкін. Сондықтан, тікелей салықтар құрылымына сәйкес прогрессивті (салық ставкалары салық салынатын соманың артуымен бірге өседі), пропорционалды (салық ставкалары белгілі болып, салық салынатын базалық соманың өсуі немесе азаюына қарамастан өзгермейді) немесе регрессивті (салық ставкалары салық салынатын соманың артуымен төмендейді) болуы мүмкін. Расында, салық салу – Ричард Мусгрейвтің "Мемлекеттік қаржы теориясы" (1959) еңбегінде белгіленген үкіметтің қайта бөлу функциясының маңызды құралы. Прогрессивті тікелей салық салу теңсіздікті азайтуға және халық арасындағы өмір сүру деңгейіндегі айырмашылықты түзетуге көмектесе алады. Прогрессивті салық салудың осы механизмі экономиканы тұрақтандыруға да ықпал етеді, бұл Мусгрейвтің еңбектерінде үкіметтің тағы бір функциясы ретінде қарастырылады (жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) күрт құбылуына қарсы тұратын үкіметтің тұрақтандыру бөлімі). Кірістер төмендеген кезде, салық түсімдері де төмендейді (прогрессивті салық салу кезінде тіпті салық ставкалары да төмендейді), бұл салық төлеушілердің салық жүктемесін жеңілдетеді.

АҚШ конституциялық құқығы

Құрама Штаттарда "тікелей салық" термині конституциялық құқық бойынша ерекше мағынаға ие: тікелей салық – бұл "меншік құқығына байланысты" мүлік салығы (мысалы, әр жылдың 1 қаңтарына дейін мүлікті иеленген тұлғаға салынатын жылжымайтын мүлік салығы), сондай-ақ капитация ("бас салығы"). Жеке қызметтерден, мысалы, жалақыдан түсетін табысқа салынатын табыс салығы осы мағынада жанама салық болып саналады. АҚШ-тың Колумбия округінің апелляциялық соты былай мәлімдеді: "Тікелей салық ретінде нақты үш салық белгілі: 1) капитация [ ], 2) жылжымайтын мүлікке салынатын салық және 3) жеке мүлікке салынатын салық". Ұлттық тәуелсіз бизнес федерациясы v. Себелиус ісінде Жоғарғы Сот денсаулық сақтануын қамтамасыз етпегені үшін жеке тұлғаларға тікелей салынатын айыппұл, конституциялық мақсаттар үшін салық болғанымен, тікелей салық болып табылмайды деп шешті. Сот бұл салықтың капитация еместігін, себебі оны төлеуге барлық адам міндетті емес, сондай-ақ ол мүлік салығы емес екенін түсіндірді. Керісінше, "оның себебі нақты жағдайларға байланысты". Құрама Штаттарда Конституцияның I бабының 2-тарауының 3-тармағы ұлттық үкімет белгілеген тікелей салықтарды халық саны негізінде штаттар арасында бөлуді талап етеді. 1895 жылғы Поллок шешімінен (яғни, мүліктен түсетін табысқа салынатын салықтар тікелей салықтар ретінде қарастырылуы керек) кейін, бұл ереже 1913 жылы 16-шы түзету қабылданғанға дейін Конгреске барлық түрдегі табысқа қолданылатын ұлттық табыс салығын енгізуді қиындатты. Он алтыншы түзетуден кейін федералды табыс салығы біркелкілік қағидасына бағынады, бірақ бөлу қағидасына бағынбайды. Осы түзетуге дейін АҚШ федералды үкіметінің негізгі кіріс көздері акциздер мен кедендік баждар болды. Олардың маңызы ХХ ғасырда азайды және федералды үкіметтің негізгі ресурстары жеке табыс салығы мен жалақыдан төленетін салықтарға айналды.

Басқа елдерде тікелей салық салу

Еуропалық Одақтағы салық саясаты екі негізгі бөліктен тұрады: тікелей салық салу, ол мүше мемлекеттердің толық жауапкершілігінде болып қалады, және жанама салық салу, ол тауарлардың еркін қозғалысына және қызмет көрсету еркіндігіне әсер етеді. Еуропалық Одақтың тікелей салықтарына қатысты, мүше мемлекеттер салықтан қашу мен екі рет салық салуды алдын алу үшін шаралар қабылдады. Компанияларға қатысты, Еуропалық Одақтың тікелей салық салуы келесі саясаттарды қамтиды: бірыңғай консолидацияланған корпоративтік салық базасы, әртүрлі мүше мемлекеттердегі материк компаниялар мен еншілес компанияларға қолданылатын ортақ салық салу жүйесі (дивидендтерге ЕО материк-еншілес компаниялар директивасы қолданылған жағдайда ұстап алу салығын болдырмау үшін), қаржылық операцияларға салынатын салық, байланысты компаниялар арасындағы сыйақы және роялти төлемдері, сондай-ақ төлем ЕО сыйақы және роялти директивасына қолданылған жағдайда екі рет салық салуды жою. Жеке тұлғаларға қатысты тікелей салық салу саясаты жинақталған табысқа салық салуды, жеке тұлғаларға төленетін дивидендтерге салық салуды және шекарадан тыс кәсіби зейнетақы беруге кедергі келтіретін салықтық бұғаттарды жоюды қамтиды.