Стара Градишка: Хорватиядағы II дүниежүзілік соғыстағы тұтқындар лагері. Серб, еврей, ром және басқа да ұлт өкілдерінен 12790 адам құрбан болды. Жасеневац лагерінің бөлімшесі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хорватиядағы Стара-Градишка концентрациялық лагері – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Тәуелсіз Хорватия мемлекетінде (ТКД) құрылған концентрациялық және жойқын лагерь. Лагерь серб, еврей және цыған этникалық тобына жататын әйелдер мен балалар үшін арнайы салынған. Құрбандардың арасында коммунист және антифашист хорваттар мен босниялықтар да болды. Ол 1941 жылы Усташе режимімен Стара-Градишка түрмесінде, Ясеновац концентрациялық лагерінің бесінші қосалқы лагері ретінде құрылды. Ясеновац еске алу орталығының KCL Jasenovac құрбандарының тізімі, 2007 жылғы зерттеулерге сәйкес, лагерьтің 12 790 құрбанының есімдері мен мәліметтері анықталды.
Concentration camp in Croatia
Stara Gradiška was a concentration and extermination camp in the Independent State of Croatia (NDH) during World War II. The camp was specially constructed for women and children of Serb, Jewish and Romani ethnicity. Victims also included communist and anti fascist Croats and Bosniaks. It was established by the Ustaše regime in 1941 at the Stara Gradiška prison near the eponymous village as the fifth subcamp of the Jasenovac concentration camp. According to the list of victims by name of KCL Jasenovac, the Jasenovac memorial site, which includes research as of 2007, the names and data for 12,790 victims of the camp have been established.
Тұтқындарды жүйелі түрде өлтіру
Лагерьді хорват усташелері, соның ішінде әйелдер жасағы күзетті. Тұтқындар ату қаруын, балға мен пышақтарды пайдалана отырып өлтірілді. "К" немесе "Кула" бөлімшесінде серб және еврей әйелдері, әлсіз немесе кішкентай балаларымен бірге, "Гагро қонақ үйінде" аштықтан және/немесе азаптаудан зардап шекті. Гагро қонақ үйі – усташ Никола Гагро азаптау ортасы ретінде пайдаланған жертөле. Кула бөлімшесінің басқа тұтқындары газбен уланды. Газдық тәжірибелер бастапқыда "Экономика" бөлімшесінің жанындағы ветеринарлық шараптарда жүргізілді, онда жылқылар, содан кейін адамдар күкірт диоксидімен, кейіннен "Циклон Б" газымен уландырылды. Газбен улау аулада балалармен де сынақтан өтті, онда лагерь командирі, усташ сержанты Анте Врбан оның әсерін бақылады. Газдық улаудан көбінесе "жаман атқа ие мұнараның" шатырларында өлім оқиғалары тіркелді, онда мамыр айында Козара аймағынан бірнеше мың бала, ал 1942 жылдың маусым айында тағы 2000 бала қаза болды. Кейіннен 400-600 баладан тұратын кіші топтар, сондай-ақ бірнеше ер адам мен әйелдер газбен уланды. Өзінің сот процесінде Врбан "Циклон" газы қолданылғанын растады. Лагерь күзетшісі болған куәгер Сийордана Фридлендер (немесе Джордана Фритландер) мынадай куәлік берді: "Ол кезде күнделікті жаңа әйелдер мен балалар Стара-Градишка лагеріне келіп тұратын. Шамамен екі аптадан кейін лагерь командирі барлық балаларды аналарынан бөліп, бір бөлмеге орналастырды. Бізге он адамға оларды жамылғыда алып бару тапсырылды. Балалар бөлмеде жүгіріп-ойнады, ал бір бала есікті жабуға кедерлес болу үшін қолын және аяғын есіктен өткізді. Врбан: "Итеріңдер!" - деп бұйырды. Мен олай істемегенім үшін, ол есікті күшпен жабып, баланың аяғын сындырып алды. Содан кейін ол баланың аяғын толығымен ұстап алып, өлгенше қабырғаға соқты. Осыдан кейін біз балаларды әкеуді жалғастырдық. Бөлме толған соң Врбан улы газ әкеліп, барлығын өлтірді. Куәгер Милка Забичичтің сөзіне қарағанда, 1943 жылы Қызыл Крест делегациясының келуіне байланысты газдық улау тоқтатылды, бірақ олар 1944 жылдың маусымына дейін келмеді. 1942 жылдың маусым-шілде айларында Дяково лагерінен Стара-Градишкаға келген серб және еврей әйелдері мен балаларын өлтіру үшін газ машинасы жасалды. Лагерь тұтқыны болған куәгер Драгутин Роллер күзетші Динко Шакичтің "күзетшілеріне әйелдер мен балаларды машинаға тиеуді, шығару тетігіне резеңке шланг қосып, жолаушылары өлгенше лагерь айналасында айналып жүруді" бұйырғанын айтты және "олар осылайша келгеннен кейін толық жартысын өлтірді".
The camp was guarded by the Croatian Ustaše, including some female troops. Inmates were killed using different means, including firearms, mallets and knives. At the "K" or "Kula" unit, Serbian and Jewish women, with weak or little children, were starved and/or tortured at the "Gagro Hotel", a cellar which Ustaša Nikola Gagro used as a place of torture. Other inmates in the Kula unit were poisoned with gas. Gas experiments were conducted initially at veterinary stables near the "Economy" unit, where horses and then humans were poisoned using sulphur dioxide and later Zyklon B. Gassing was also tested on children in the yard, where the camp commandant, Ustaša sergeant Ante Vrban, viewed its effects. Most gassing deaths occurred in the attics of "the infamous tower", where several thousand children from the Kozara region were killed in May, and 2000 more in June 1942. Subsequently, smaller groups of 400 600 children, and a few men and women, were gassed. At his trial, Vrban confirmed that Zyklon gas was used. Witness Cijordana Friedlender (aka Jordana Fritlander), who was a guard at the camp, testified:At that time fresh women and children came daily to the Camp at Stara Gradiška. About fourteen days later, Vrban [the Commandant of the Camp] ordered all children to be separated from their mothers and put into one room. Ten of us were told to carry them there in blankets. The children crawled about the room, and one child put an arm and leg through the doorway, so that the door could not be closed. Vrban shouted: 'Push it!' When I did not do that, he banged the door and crushed the child's leg. Then he took the child by its whole leg, and banged it on the wall until it was dead. After that we continued carrying the children in. When the room was full, Vrban brought poison gas and killed them all. According to witness Milka Zabičić, the gassing stopped due to a scheduled visit by a Red Cross delegation in 1943, which did not arrive until June 1944. Gas vans were constructed to kill Serb and Jewish women and children who came to Stara Gradiška from the Đakovo camp in June–July 1942. A witness, Dragutin Roller, who was a camp inmate, stated that guard Dinko Šakić "directed his guards to pack women and children into the vans, fitted a rubber hose from the exhaust to the interior and drove around and around the camp until the passengers were dead" and that "they killed at least half the group like this as soon as they arrived".
Қатыгездік
Стара-Градишка әйелдер мен балаларға қарсы жасалған қылмыстармен әйгілі болды. Мысалы, "Гагро" қонақ үйі деп аталған 3-ші жертөледе тұтқындар аштықтан, азаптаудан кейін пианино сымымен мойындарынан дарға асылды. Шакыч сотталуында куәгер Иво Сеньянович адамдардың тамақ пен сусыз қалай қамалғанын еске алды: "Адамдар бірте-бірте өліп бара жатты. Олардың көмек сұрап айқайлағанын естігенде қорқыныштан тітірдік". Куәгер Кадик Данон жағдай туралы былай деді: "Біз бірден жамылғыларымызды жайып, күш жинау үшін жаттық. Түске қарай бізді аулаға шығарып, малға арналған репаны тұз бен майсыз сумен бөлісті; бәрі Ясеновацтағыдай еді. Түскі ас ішкеннен кейін бізді подвалға тығып, есігін құлыптады. Ең танымал қызметкерлердің қатарында Никола Гагро, Анте Врбан, Мая Буздон, Йозо Стойчич және ерекше айта келерлік болса, командир, францискан монахы / әскери капелланы Мирослав Филипович Майсторович болды, ол көптеген әйелдер мен балаларды өзінің қолымен өлтірді. Тұтқындарға жасалған қатыгездік соншалық, 1942 жылдың 29 тамызы күні түрме күзетшілері арасында кім көп тұтқындарды өлтіре алатынына бәс тікті. Күзетшілердің бірі Петар Брзица 1360 тұтқынның тамағын қасап пышағымен кесіп тастады. Оның сыйлығы ретінде алтын сағат, күміс жиынтық, пісірілген шошқа және шарап берілді. Күзетшілердің арасында қатыгездігімен танымал әйелдер де болды. Ең жамансы – Нада Любурич, Ясеновацтың бірінші коменданты Макс Любуричтің қарындасы және Динко Шакичтің әйелі. NDH Ішкі істер министрі Андрия Артукович балаларды уақтылы жою мақсатымен олардың тамағына натрий гидроксиді қосуға бұйрық берді. NDH серб балаларын "жануардың тұқымы" деп қарағандықтан, балаларды өлтіруді басымдық деп есептеді. Лагерь 1945 жылдың сәуір айында партизандар тарапынан босатылды.
Stara Gradiška became notorious for crimes committed against women and children. Examples included the torture that took place in cellar 3, the "Gagro Hotel", where inmates were starved, tortured and then strangled to death using piano wire. At Šakić's trial, witness Ivo Senjanović recalled how people were locked there without food or water: "The people were gradually dying. It was horrible to hear them cry for help." As for the conditions, witness Cadik Danon said:At once we spread our blankets and lay down to recover our strength. Around noon they drove us out into the yard and distributed the portion of cattle turnip with water without salt or grease; everything was the same as in Jasenovac. Immediately after lunch, they thrust us into the dungeon and locked us in. The most infamous staff included Nikola Gagro, Ante Vrban, Maja Buzdon, Jozo Stojčić and, notably, the commander, a Franciscan friar/military chaplain, Miroslav Filipović Majstorović, who killed scores of women and children with his bare hands. The treatment of inmates was so horrific that on the night of 29 August 1942, bets were made among the prison guards as to who could liquidate the largest number of inmates. Petar Brzica, one of the guards reportedly cut the throats of 1,360 prisoners with a butcher knife. A gold watch, a silver service, a roasted suckling pig, and wine were among his rewards. The guards included females (who were sisters or wives of the male guards) who were known for their cruelty. The worst was Nada Luburić, sister of the first commandant of Jasenovac, Maks Luburić, and wife of Dinko Šakić. Andrija Artuković who was Minister of Interior of the NDH ordered sodium hydroxide to be added to the food of the children in order to exterminate them in a timely fashion. The murder of children was deemed a priority by the NDH as they saw Serbian children as 'seeds of the beast'. The camp was liberated in April 1945 by the Partisans.
Белгілі тұтқындардың тізімі
Владо Сингер, хорват саясаткері және Усташе қозғалысының мүшесі. Магда Бошкович, хорват коммунисі, партизан және әйелдер құқығы үшін күрескен қозғалыстың мүшесі. Нада Димич, серб тегіндес хорват коммунисі және партизан белсендісі. Виктор Будицки, дәрігер және хорват автокөлігі спортының пионері Фердинанд Будицкидің аман қалған ұлы, 1944 жылы лагерьдегі тиф эпидемиясында қайтыс болды және медициналық қызметтері үшін құрметпен жерленді.
Vlado Singer, Croatian politician and member of the Ustaše movement. Magda Bošković, Croatian communist, Partisan and member of the women's rights movement. Nada Dimić, Croatian Communist and Partisan activist of ethnic Serb descent. Viktor Budicki, doctor and surviving son of Croatian motorsport pioneer Ferdinand Budicki, died in a 1944 camp typhoid epidemic and was given honourable marked burial for his medical services.