Кіріспе

Хорватиядағы Стара-Градишка концентрациялық лагері – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Тәуелсіз Хорватия мемлекетінде (ТКД) құрылған концентрациялық және жойқын лагерь. Лагерь серб, еврей және цыған этникалық тобына жататын әйелдер мен балалар үшін арнайы салынған. Құрбандардың арасында коммунист және антифашист хорваттар мен босниялықтар да болды. Ол 1941 жылы Усташе режимімен Стара-Градишка түрмесінде, Ясеновац концентрациялық лагерінің бесінші қосалқы лагері ретінде құрылды. Ясеновац еске алу орталығының KCL Jasenovac құрбандарының тізімі, 2007 жылғы зерттеулерге сәйкес, лагерьтің 12 790 құрбанының есімдері мен мәліметтері анықталды.

Тұтқындарды жүйелі түрде өлтіру

Лагерьді хорват усташелері, соның ішінде әйелдер жасағы күзетті. Тұтқындар ату қаруын, балға мен пышақтарды пайдалана отырып өлтірілді. "К" немесе "Кула" бөлімшесінде серб және еврей әйелдері, әлсіз немесе кішкентай балаларымен бірге, "Гагро қонақ үйінде" аштықтан және/немесе азаптаудан зардап шекті. Гагро қонақ үйі – усташ Никола Гагро азаптау ортасы ретінде пайдаланған жертөле. Кула бөлімшесінің басқа тұтқындары газбен уланды. Газдық тәжірибелер бастапқыда "Экономика" бөлімшесінің жанындағы ветеринарлық шараптарда жүргізілді, онда жылқылар, содан кейін адамдар күкірт диоксидімен, кейіннен "Циклон Б" газымен уландырылды. Газбен улау аулада балалармен де сынақтан өтті, онда лагерь командирі, усташ сержанты Анте Врбан оның әсерін бақылады. Газдық улаудан көбінесе "жаман атқа ие мұнараның" шатырларында өлім оқиғалары тіркелді, онда мамыр айында Козара аймағынан бірнеше мың бала, ал 1942 жылдың маусым айында тағы 2000 бала қаза болды. Кейіннен 400-600 баладан тұратын кіші топтар, сондай-ақ бірнеше ер адам мен әйелдер газбен уланды. Өзінің сот процесінде Врбан "Циклон" газы қолданылғанын растады. Лагерь күзетшісі болған куәгер Сийордана Фридлендер (немесе Джордана Фритландер) мынадай куәлік берді: "Ол кезде күнделікті жаңа әйелдер мен балалар Стара-Градишка лагеріне келіп тұратын. Шамамен екі аптадан кейін лагерь командирі барлық балаларды аналарынан бөліп, бір бөлмеге орналастырды. Бізге он адамға оларды жамылғыда алып бару тапсырылды. Балалар бөлмеде жүгіріп-ойнады, ал бір бала есікті жабуға кедерлес болу үшін қолын және аяғын есіктен өткізді. Врбан: "Итеріңдер!" - деп бұйырды. Мен олай істемегенім үшін, ол есікті күшпен жабып, баланың аяғын сындырып алды. Содан кейін ол баланың аяғын толығымен ұстап алып, өлгенше қабырғаға соқты. Осыдан кейін біз балаларды әкеуді жалғастырдық. Бөлме толған соң Врбан улы газ әкеліп, барлығын өлтірді. Куәгер Милка Забичичтің сөзіне қарағанда, 1943 жылы Қызыл Крест делегациясының келуіне байланысты газдық улау тоқтатылды, бірақ олар 1944 жылдың маусымына дейін келмеді. 1942 жылдың маусым-шілде айларында Дяково лагерінен Стара-Градишкаға келген серб және еврей әйелдері мен балаларын өлтіру үшін газ машинасы жасалды. Лагерь тұтқыны болған куәгер Драгутин Роллер күзетші Динко Шакичтің "күзетшілеріне әйелдер мен балаларды машинаға тиеуді, шығару тетігіне резеңке шланг қосып, жолаушылары өлгенше лагерь айналасында айналып жүруді" бұйырғанын айтты және "олар осылайша келгеннен кейін толық жартысын өлтірді".

Қатыгездік

Стара-Градишка әйелдер мен балаларға қарсы жасалған қылмыстармен әйгілі болды. Мысалы, "Гагро" қонақ үйі деп аталған 3-ші жертөледе тұтқындар аштықтан, азаптаудан кейін пианино сымымен мойындарынан дарға асылды. Шакыч сотталуында куәгер Иво Сеньянович адамдардың тамақ пен сусыз қалай қамалғанын еске алды: "Адамдар бірте-бірте өліп бара жатты. Олардың көмек сұрап айқайлағанын естігенде қорқыныштан тітірдік". Куәгер Кадик Данон жағдай туралы былай деді: "Біз бірден жамылғыларымызды жайып, күш жинау үшін жаттық. Түске қарай бізді аулаға шығарып, малға арналған репаны тұз бен майсыз сумен бөлісті; бәрі Ясеновацтағыдай еді. Түскі ас ішкеннен кейін бізді подвалға тығып, есігін құлыптады. Ең танымал қызметкерлердің қатарында Никола Гагро, Анте Врбан, Мая Буздон, Йозо Стойчич және ерекше айта келерлік болса, командир, францискан монахы / әскери капелланы Мирослав Филипович Майсторович болды, ол көптеген әйелдер мен балаларды өзінің қолымен өлтірді. Тұтқындарға жасалған қатыгездік соншалық, 1942 жылдың 29 тамызы күні түрме күзетшілері арасында кім көп тұтқындарды өлтіре алатынына бәс тікті. Күзетшілердің бірі Петар Брзица 1360 тұтқынның тамағын қасап пышағымен кесіп тастады. Оның сыйлығы ретінде алтын сағат, күміс жиынтық, пісірілген шошқа және шарап берілді. Күзетшілердің арасында қатыгездігімен танымал әйелдер де болды. Ең жамансы – Нада Любурич, Ясеновацтың бірінші коменданты Макс Любуричтің қарындасы және Динко Шакичтің әйелі. NDH Ішкі істер министрі Андрия Артукович балаларды уақтылы жою мақсатымен олардың тамағына натрий гидроксиді қосуға бұйрық берді. NDH серб балаларын "жануардың тұқымы" деп қарағандықтан, балаларды өлтіруді басымдық деп есептеді. Лагерь 1945 жылдың сәуір айында партизандар тарапынан босатылды.

Белгілі тұтқындардың тізімі

Владо Сингер, хорват саясаткері және Усташе қозғалысының мүшесі. Магда Бошкович, хорват коммунисі, партизан және әйелдер құқығы үшін күрескен қозғалыстың мүшесі. Нада Димич, серб тегіндес хорват коммунисі және партизан белсендісі. Виктор Будицки, дәрігер және хорват автокөлігі спортының пионері Фердинанд Будицкидің аман қалған ұлы, 1944 жылы лагерьдегі тиф эпидемиясында қайтыс болды және медициналық қызметтері үшін құрметпен жерленді.