Кіріспе

Бельгиялық карикатурист Гержедің комикс-альбомы. "Айға бағыт" – бельгиялық карикатурист Гержедің "Тинтиннің оқиғалары" комикс-сериясының он алтыншы томы. Бұл оқиға 1950 жылдың наурыз айынан қыркүйекке дейін және 1952 жылдың сәуірінен қазан айына дейін Бельгияның "Тинтин" журналында апта сайын бөлім-бөлім жарияланып, 1953 жылы "Кастерман" баспасында жинақ түрінде жарық көрді. Сюжетте жас тілші Тинтин мен оның досы капитан Хаддок профессор Калькулустан Сильдавияға шақыру алады. Онда Калькулус айға адамдарды жіберуді жоспарлау үшін құпия жобамен, қауіпсіз үкіметтік нысанда жұмыс істеп жатыр. Гержедің достары Бернард Хеувельманс пен Жак Ван Мелкебеке ұсынған идеялар негізінде жазылған "Айға бағыт" комиксі, Герженің адамның ғарышқа саяхаттау мүмкіндігін жан-жақты зерттеуінен кейін жарыққа шықты – бұл оқиға сол кезде әлі орындалмаған еді. Комикс бөлім-бөлім жарияланған кезде Герже Брюссельде "Студия Герже" ашты, ол осы жобаға көмектесу үшін карикатуристерден құралған команда болды. Герже осы томда басталған оқиғалық желіні "Айдағы саяхатшылар" комиксімен аяқтады, ал серияның өзі франко-бельгиялық комикс өнерінің маңызды бөлігіне айналды. Сыншылар кітаптағы суреттердің егжей-тегжейлілігін жоғары бағалады, бірақ оқиғаға қатысты әртүрлі пікірлер білдірді. Кейбіреулер оны сериядағы ең жетілген және эмоционалдық тұрғыдан әсерлі туындылардың бірі деп санайды, ал енді біреулері бұрынғы томдардағы юморды азайтып, ғылыми мәселелерге көбірек назар аударғаны үшін сынға алды. Бұл оқиға 1957 жылғы "Belvision" анимациялық сериясы "Гержедің Тинтиннің оқиғалары", 1989 жылғы "Тинтин айда" компьютерлік ойыны, 1991 жылғы "Ellipse/Nelvana" анимациялық сериясы "Тинтиннің оқиғалары" және 1992–1993 жылдардағы "BBC Radio 5" радиоспектаклі үшін бейімделді.

Қысқаша мазмұны

Тинтин, Сноуви және капитан Хэддок Сильдавия үкіметінің тапсыруымен Айға ұшатын ғарыш кемесін құпия түрде салуға кіріскен профессор Калькулусқа қосылу үшін саяхаттайды. Олар Спродж атомдық зерттеу орталығына келгенде, орталықтың басқарушы директоры мырза Бакстермен және Калькулустың ассистенті, инженер Фрэнк Вольфпен танысады. Калькулус жоспарланған миссия үшін жаңа мультиплекс шлемді сынақтан өткізгеннен кейін, олар оның жоспарымен және есту қабілетінің нашарлығына байланысты құлаққап тағу туралы хабардар болады. Хэддок жоспарға қарсы, бірақ ол Хэддоктың түтінін құлаққапқа шатастырғандықтан (Хэддок керісінше қате жіберіп, одан кейін болған өрт кезінде түзетілді), Калькулус оның келісімін алғанына сенеді. Ракетаның толық емес прототипі – "X FLR6" – Айдың жасырын жағын суретке түсіру және Калькулустың ядролық қозғалтқышын сынау үшін Айдың айналасын айналып ұшу миссиясына жіберіледі. Ұшыру алдында орталықтың радары үш парашютисті орталыққа жақын жерге түсірген ұшақты анықтайды. Бір парашютист парашютінің істен шығуынан қаза табады; оқиға полиция детективтері Томсон мен Томпсонның келуімен бірге орын алады, олар бастапқыда жаулап алушылар деп саналады. Тинтин тыңшыларды іздеуге шығады, Хэддокқа базадан ілесуді бұйырады, себебі ол ішкі кімнің тыңшы екенін күдіктенеді. Вольф Хэддоктан күдіктенгендіктен оның соңынан шығады. Тинтин ауа шахтасындағы кездесу кезінде парашютистердің біреуін ұстайды, бірақ екіншісі оны ештеңе істей алмай тұрып атып тастайды. Сонымен қатар, базада уақытша тоқ тоқтатылады, шатасу туындайды, Хэддок та, Вольф та не болғанын анық түсіндіре алмайды. Бұл оқиға орталықтың парашютистердің шетелдік державаның агенттері екендігіне қатысты күдіктерін күшейтеді, бірақ Тинтин ақпараттың сырғанағанын анықтауға тырысудың нәтижесіз болатынан қорқады. Ракета жоспарланғандай Ай орбитасына сәтті ұшырылады, бірақ ол қайта оралғанда, бұл ракетаның радиобақылауы туралы ақпаратты пайдаланған жоғарыда аталған шетелдік держава тарапынан тоқтатылады. Алайда, Тинтин мұны болжаған және Калькулусқа ракетаға өзін-өзі жою механизмін орнатуды сұраған, ал орталық ракетаның жау қолына түсуіне жол бермеу үшін оны жояды. Тинтин парашютистерге ақпарат берген ішкі тыңшы болуы керек деп санайды, бірақ күдіктілер табылмады. Айға адамдармен экспедицияға дайындық жүргізілуде, бірақ Хэддокпен болған дау кезінде, Хэддок Калькулусты құлаққап арқылы "ақылсыздық істеп отыр" деп айыптайды, Калькулус ашуланып, Хэддокқа Ай ракетасының мәжбүрлі экскурсиясын ұйымдастырады. Алайда, бұл кезде Калькулус қайда бара жатқанын ұмытып, баспалдақтан құлап, жадынан айырылады. Калькулустың жадысын қайтаруға мүмкін болмағандықтан, Хэддок Калькулустың жадынан айырылуын жеңу үшін күшті соққы беруді жөн көреді. Ол әртүрлі ақылға сыймайтын әрекеттерге тырысады, бірақ оның тырысқандары үнемі кері нәтиже береді. Ақырында, "ақылсыздық істеп отыр" фразасын қайталағаннан кейін, Хэддок Калькулустың жадысын сәтті қалпына келтіреді. Ракета туралы білімін қалпына келтіргеннен кейін, құрылыс ақырында аяқталады және соңғы дайындықтар жасалады, Калькулус трансляциялық сигналдарды жақсырақ есту үшін жаңа есту аппаратын алады. Ұшыру түнінде Хэддок бастапқыда бас тартады, бірақ Томсон мен Томпсонның оның Айға баруға тым ескі екенін айтқаннан кейін, ол ашуланып, қатысуға келіседі. Ұшу кезінде экипаж ақырында ракетаға отырып, кенеттен пайда болған үдеу күшінен есінен танып, ракета сәтті ұшып кетеді. Байланыс орнатуға тырысқанына қарамастан, жердегі экипаж байланыса алмайды, кітап ракетаның Айға қарай ұшып бара жатқанда аяқталады, ал жердегі экипаж қайта-қайта: "Жерден Ай ракетасына хабарласып тұрмын, мені естіп тұрсыз ба?" деп сұрайды.

Өмірбаян

Герже алғаш рет «Күн тұтқындары» (1949) жұмысы кезінде Тинтинді Айға миссияға жіберу туралы ойды ойлап тапты. Оның ғылыми фантастика саласына көшуіне әріптесі Эдгар П. Джейкобспен болған достық бәсекелестік ықпал еткен болуы мүмкін, өйткені ол жақында өзінің ғылыми фантастикалық комиксімен – «Қылыш балықтың құпиясы» (1950–1953) – сәттілікке жеткен еді. Ол бұл оқиғаның екі томдық сюжеттік желі болатынына шешім берді, бұл оның бұрынғы «Бірыңғай мүйіздің құпиясы» (1943) және «Қызыл Ракхэмнің қазынасы» (1944), «Жеті кристалл шар» (1948) және «Күн тұтқындары» сияқты сюжеттерінде де жақсы нәтиже берген еді. Бастапқыда ол бұл оқиғаны «Күн тұтқындары» аяқталғаннан кейін бастамақшы еді, бірақ әйелі Гермен Реми және жақын досы Марсель Дехае оны бұрын аяқталмаған «Қара алтын елі» (1950) оқиғасын жалғастыруға көндірді. Оқиғаға қатысты кеңес алу үшін Герже досы Бернард Хьювельманспен ақылдасты. 1947 жылдың күзінде Хьювельманс пен Жак Ван Мелкебек оқиғаның сценарийін жасап, Гержеге тапсырды. Бұл нұсқада Калькулустың Айға сапары Америка Құрама Штаттарындағы ойдан шығарылған Радио-Сити қаласында өтетін еді. Онда бұрын «Ақ жұлдыз» (1942) оқиғасында пайда болған профессор Децимус Фостл қайтадан пайда болады, бірақ бұл жолы қарсыласы ретінде; Фостл актриса Рита Хейвортқа алмаз сатып алу үшін миссияның құпиясын сатқан еді. 1948 жылдың басында Герже осы оқиғаның екі қара-ақ бетін жасады, бірақ кейін одан бас тартты. Герже өзінің түпкілікті нұсқасында осы түпнұсқалық сценарийдің кейбір элементтерін сақтап қалды, атап айтқанда, Гаддоктың гравитация жоқ ортада виски ішетін көрінісі және Гаддоктың ғарышқа шығып, Адонистің серігі болып қалуға жақын келетін көрінісі, олар «Айдағы саяхатшылар» комиксінің 5 және 8-беттерінде кездеседі. Дегенмен, Хьювельманс өзінің оқиғаға тигізген әсері одан да маңызды деп есептеді, ол былай деді: «екі кітапты оқығаннан кейін, біз [Хьювельманс және Ван Мелкебек] бастапқыда жасаған нәрсеміздей сезімге ие болдық. Жалпы алғанда, осылай болды». Герже оқиғаның мүмкіндігінше шынайы болуын қалады және фантастикалық элементтерден аулақ болуға тырысты. Оның сөзімен айтқанда, онда «ай адамдары, ешқандай монстрлар, ешқандай сенімсіз оқиғалар болған жоқ». Осы реализмді қамтамасыз ету үшін ол ракеталар мен ғарыш саяхаты туралы көптеген құжаттарды жинап, зерттеу жүргізді. Бұл жұмыста оған ракеталар мен атомдық зерттеу орталықтарының суреттерін жинаған Хьювельманс көмектесті. Гержедің зерттеу архивіне американдық Collier's журналының адамзаттың Айға қалай жете алатыны туралы мақаласы, сондай-ақ Пьер Руссо мен Огюст Пикардтың кітаптары кірді. Ол қолданған тағы бір еңбек – физик Александр Анановтың ғарыш саяхаты туралы «L'Astronautique» (1950) кітабы, Герже 1950 жылдың сәуірінде онымен хат алмасуды бастады. Ол сондай-ақ Атомдық зерттеулер орталығы Ателье де Конструкциялар Электрикс де Шарлероиге барып, оның директоры Макс Хойомен хат алмасты. Герже осы техникалық ақпараттың көп бөлігін оқиғаға енгізді, бірақ оны жас оқырмандарға қызықты ету үшін оны әзіл-қалжыңмен үйлестірді. Әдеби сыншылар Жан Марк Лоффицер мен Рэнди Лоффицердің айтуынша, Герже оқиғасына шабыттандырған көркем әсерлерге Жюль Верннің 1870 жылғы «Ай айналасында» романы және 1950 жылғы америкалық «Айға бағыт» фильмі кіреді. Герже «Айға бағыт» фильмінің бірнеше фотосуреттерінен шабыттанды. Спродж ғарыш орталығының компьютерлік жүйесі визуалды түрде әскери мақсатта жасалмаған алғашқы компьютер – UNIVAC I негізінде жасалған. Герже өзінің Ай ракетасын екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс ғалымдары әзірлеген V 2 ракетасының жобаларына негіздеді. Герже ракетасының қызыл-ақ тік төртбұрышты үлгісі Лесли Саймонның 1947 жылғы «Екінші дүниежүзілік соғыстағы Германияның зерттеулері» кітабында кездескен V 2 ракетасының суретіне негізделген. Ол өзінің көмекшісі Артур Ван Нойенге бөлінетін бөліктері бар ракетаның моделін жасауды тапсырды. Ол модельді Парижге алып барып, Анановқа көрсетті, одан Ай ракетасының қандай болуы мүмкін екенін нақты бейнелеуге бола ма деп сұрады. Ол және оның көмекшілері комикс жасау кезінде дәл сурет салу үшін осы модельді пайдаланды. Герже Джейкобстың кейіпкерін де оқиғаға енгізді, оны «Айға бағыт» комиксінің 40-бетінде пайда болған ғалымның прототипі ретінде пайдаланды, бұл Джейкобстың өзінің «Блейк пен Мортимер» оқиғаларының бірінде – «Ұлы пирамиданың құпиясы» (1954) – Герже туралы сілтеме жасауына жауап болды.

Жарияланым

Герже жаңа оқиғаны «Тинтин» журналының екі қатарында жариялады, олардың әрқайсысы Айды бейнелейді. Оқиға 1950 жылдың 30 наурызынан бастап француз тілінде Бельгияның «Тинтин» журналында бөлім-бөліммен жариялануды бастады. Содан кейін ол 1950 жылдың 11 мамырынан бастап Франциядағы журналдың сол елдегі басылымында сериялы түрде жариялана бастады. Осы кезеңде Герже жұмысын жүргізу тәсілінде өзгерістер болды; 1950 жылдың 6 сәуірінде ол «Студия Герже» ашық акционерлік қоғамын құрды. Студиялар оның Брюссельдегі Делёр даңғылындағы үйінде орналасқан, ал Герже Серу-Мустидегі жаңадан сатып алынған шалғайдағы үйін өзінің және Герменнің негізгі тұрағы етіп алды. Студия Гержеге жеке және техникалық қолдау көрсетуге арналған. 1951 жылдың наурыз айында ол студиядағы өзінің бас шәкірті ретінде Боб де Мурды жұмысқа алды. 1950 жылдың 7 қыркүйегінде, сериал басталғалы алты ай өткен соң, Герже тағы да денсаулығына кедеріс келгендіктен және қолында экзема пайда болғандықтан оқиға тоқтатылды. 1952 жылдың 9 сәуірінде оқиға «Тинтинде» жалғасты. Оқиға жиналып, 1953 жылы «Casterman» баспасы «Objectif Lune» деген атпен жарияланды. Атау Герже өзі таңдаған, «Casterman» ұсынған «Тинтин және ядролық зымыран» деген атауды қабылдамаған. Кітап түрінде жариялану үшін оқиға түрлі өзгерістермен қайта боялды; мысалы, сериалдық нұсқада қызметкерлердің киімдері жасыл болса, кітапта көк түске өзгертілді. Сонымен қатар, бірнеше эпизодтар өшірілді, олардың ішінде Хэддоктың Сноуиді кездейсоқ түрде ғарышқа лақтырып жіберуі және Томпсондардың айда адасып қалуы. Герже Анановқа бір данасын жіберіп, «Сіздің көмегіңіз бен біліміңіз баға жетпес, менің кішкентай кейіпкерлерімді Айға алып барып, оларды аман-есен қайтаруға мүмкіндік берді» деген хабарламамен бірге жіберді. Кітаптың ағылшын тіліндегі аудармасы 1959 жылы жарық көрді. 1969 жылы Аполлон-11 Айға қонғандығын атап өту үшін Герже НАСА астронавты Нил Армстронгтың Айға жаңа ғана қонғанын, ал оны Тинтин, Сноуи, Хэддок және Калькулус гүлдер мен құттықтау жазуымен күтіп алғанын бейнелеген сурет жасады. Сол жылы француз журналы «Paris Match» оған Аполлон-12 қонғандағы оқиғаны көрсететін қысқа комикс жасауды тапсырды.

Санаткерлік талдау

Жан Марк Лоффицер мен Рэнди Лоффицер екі бөлімді оқиғаның «Калкулуске тиесілі» екеніне сенді, себебі оның «космостық көрінісі оқиғаны ілгері жылжытады». Олар одан әрі Вулфтың «Тинтиннің оқиғаларындағы» бірегей кейіпкер екенін айтты, оның Джон ле Карре романындағы кейіпкерге ұқсас екенін атап өтті. Олар Айға қатысты оқиғаны «Херже өнерінің ең жақсы үлгісі» деп санады, оқиғаның екі бөлігіне де бес жұлдыздан берді. Гарри Томпсон Айдың «өте дәл» бейнеленгенінің нәтижесінде Айға қатысты оқиғаның барлығын «техникалық шедевр» деп сипаттады. Герже туралы өмірбаян жазған Пьер Ассулин екі айлық оқиғаның «Герже өнерінің дамуындағы бір кезеңді белгілейтінін» айтты. Керісінше, Герже туралы өмірбаян жазған Бенуа Питерс екі бөлімді сюжеттік желіні сынға алып, оның «Жүзді мүйіздің құпиясы/Қызыл Ракхэмнің қазынасы» сияқты «жандылық пен сергектік» және «табиғаттан тыс сапасы» жоқ екенін мәлімдеді. Тинтиннің оқиғаларын психоанализдік тұрғыдан зерттеген әдеби сыншы Жан Мари Апостолидес «Айға саяхатшылар» оқиғасын «ғылыми фактілерге назар аударуы» үшін мақтады, бірақ бұл оқиғаның «кейбір дидактикалық сипатқа» ие болғанын қосты. Ол бұл оқиғалардағы негізгі бөлініс «бұрынғы оқиғалардағыдай жақсылық пен жамандық емес», ал «ақиқат пен қателік» екенін айтты. Апостолидес «керекшіл және біршама күлкілі кейіпкер» болғанына қарамастан, ғылыми жетістіктері арқылы Калькулус осы сюжеттік желіде «ұлылық дәрежесіне» жетеді, «Жүзді мүйіздің құпиясынан» Сэр Фрэнсис Хэддокты серияның «негізін қалаушы атасы» ретінде басып озады деп санайды. Ол «қасиетті ата-баба» болғандықтан, Айға саяхаттың «мистикалық ізденіс» болып, ғылымды оның басшылық діні ретінде қарастыратынын айтады. Бұл сюжеттік желіні «Күн тұтқындарымен» салыстыра отырып, ол ғылыми орталық пен Күннің Инка ғибадатханасы арасындағы символдық байланысты көрсетті, бірақ мұнда Калькулус бұрынғы оқиғалардағыдай құрбандық емес, «жоғарғы діни қызметкер» екенін атап өтті. Осы оқиғалардағы Айға зымыраны талқылауға көшкенде Апостолидес оны Айдың «жаңа аумағына» енген фалликалық нысан ретінде сипаттады. Сонымен қатар, ол зымыранды ғарышкерлер ұйықтаған «аналық құрсақ» деп сипаттады. Әдеби сыншы Том Маккарти «Айға саяхатшылар» оқиғалық желісінде Калькулустың «Херженің соғыс кезеңіндегі ұстанымын, соғыстан кейінгі ортада кеңейтілгенін» көрсететінін мәлімдеді, оның жұмысымен қозғалған, оның іс-әрекеттері ұлттық және саяси себептерге сәйкес келетін генийді білдіреді. Ол капитан Хэддоктың пантомималық хобби атты мінген көрінісін «Тинтиннің оқиғаларында» Хэддоктың жылқыдан құлаған көптеген көріністерімен салыстыруға болатынын ұсынды. Маккарти сондай-ақ, Калькулустың зымыранды жаудың қолға түсіргеніне жауап ретінде жылап, шашын жұлып алу көрінісі Герженің өзінің шығармаларын жариялап, оқырмандарының қайта түсіндіруінен қорқуын көрсетеді деп түсіндірді. Ол сондай-ақ «Айға саяхат» фильміндегі бірнеше көріністер серияның барлық кезеңінде қайталанатын тақырыптарды бейнелейді деп санайды; ол Хэддоктың Сильдавияға виски контрабандасына тырысуы «Жүзді мүйіздің құпиясындағы» қазынаны контрабандалауды еске түсірді, ал Томпсон мен Томсонның тыңшы емес екендігі танылған «түзету» сериядағы түзетулер тақырыбын көрсетеді. Ол сондай-ақ «Айға саяхат» кітабында Герженің құпия еріншектігінің мысалы бар екенін сенді, оның бір көрінісінде Калькулустың басын бейнелейтін сурет бар.

Бейімделу

1957 жылы Belvision Studios анимациялық компаниясы Гержедің түпнұсқа комикстеріне негізделген түсті адаптациялардың бірнешесін жасады, сегіз "Тинтиннің оқиғаларын" күн сайын бес минуттық эпизодтарға бейімдеді. "Айға сапар" екінші анимациялық серияда алғаш бейімделді; оны Рей Гуссенс режиссерлік етті, ал сценарийін белгілі карикатурист Грег жазды, кейіннен ол "Тинтин" журналының бас редакторы болды. 1991 жылы "Тинтиннің оқиғалары" атты екінші анимациялық сериясы француздық Ellipse студиясы мен канадалық Nelvana анимациялық компаниясының бірлескен өндірісінде жарық көрді. "Айға сапар" оқиғасы он төртінші болып бейімделді және екі жиырма минуттық эпизодқа бөлінді. Стефан Бернаскони режиссерлік еткен бұл сериал түпнұсқа комикстерге "көбінесе адал" болғаны үшін мақталып, анимация тікелей Герженің түпнұсқа суреттерінен алынған.