Кіріспе

Мерсисайдтағы өзен, Англия. Алт өзені – Англияның Мерсисайд аймағынан өтетін қалалық өзен. Өзен жоғары ағысындағы өнеркәсіптік және тұрмыстық сулардың ауыр ластануынан, ал төменгі ағысындағы егістік жерлерден су шайып ағуынан зардап шеккен. Ол Мерси өзеніне құяды, Мерси өзенінің Ирландия теңізіне құятын жеріне жақын орналасқан. Өзеннің су сапасын жақсарту және жабайы табиғат үшін жағдай жасау мақсатында тазалау шаралары мен арнасын ашыққа шығару жұмыстары жүргізілді.

Этимология

Өзеннің аты латын тілінен шыққан болуы мүмкін (батыл өзен дегенді білдіреді), бірақ өзен жағалауында ежелгі скандинавиялық тілдерден шыққан ауылдар мен жерлер орналасқан. Alt атауы бриттік alt сөзінен туындаған болуы мүмкін, ол «жартас» немесе, осы жағдайда, «бұлақ, тау ағыны» (уэльс allt, ирланд ált) дегенді білдіреді. Үшіншіден, бұл атаудың түбінде бриттік номинативті жұрнағымен біріктірілген *al белгісіз келттік элементі жатуы мүмкін. Alt өзенінің жоғарғы ағысы кішкентай арналардан, әсіресе Хьютон қаласындағы Хаг плантациясынан басталады. Бұл өзеннің бастау көзі және сонымен қатар биологиялық маңызы бар Хьютон батқықтары (SBI) орналасқан жер. Өзен солтүстік-батысқа қарай аллювийлік жазықтықпен төмен градиентте ағып, содан кейін оңтүстікке бұрылып, Кросби мен Формби арасындағы Хайтаун қаласында Мерси өзеніне құяды. Alt өзенінің су жинау алабының шекарасы солтүстікте Банкс пен Кроссенс, шығыста Бурскоу мен Киркбиге дейін созылады. Ол Мерси сағасына дейін суды жинайды. Өзен әртүрлі жерлер арқылы ағады: Хьютон аймағындағы Шервуд құмтасы, Батыс Дерби аймағындағы Көмірлі қабаттар және ақырында Магхулл/Солтүстік Сефтон аймағындағы Мерсия сазды тасы. Сағалық аймақ Риббл және Alt сағалық аймақтарының ерекше қорғалатын табиғи аймағының бөлігін құрайды. 18 ғасырда Хайтаундағы су тасқынына қарсы қақпалар орнатылар алдында, өзен «көңілсіз шағын өзен» деп аталған, оның өзен арнасының үнемі өзгеруі егістік жерлерін кесіп, жолдар мен көпірлерге қауіп төндіріп, 1577 мен 1713 жылдар аралығында Альтмут ауылын жойғанын айтқан. Алайда, карталарды зерттеу көрсеткендей, Альтмут ауылы карталарда белгіленбеген. Өзен бойындағы су тасқыны 1960 жылға дейін проблема болып келді. Магхуллден төмен ағысындағы өзен ауыл шаруашылығы үшін маңызды жер, бірақ оның көп бөлігі теңіз деңгейінен төмен жатыр, сондықтан судың өзенге ағып кіруін болдырмау үшін сорғы станциялары қажет. Өзен бір кезде балыққа бай болған, көптеген балықтар және шабақтар өзенде және оның салаларында ұсталған. Сағалық аймақта және таяз суларда тікенек, камбала және жылтырақ балықтар ауланған, ал сағалық аймақта мол моллюскалар өсірілген. Өзен 20 ғасырдың басында Ливерпульдің кеңеюімен және өнеркәсіптің, содан кейін жаңа тұрғын үйлердің жағалау бойында өсуімен өзгерді. 1970 жылдарға қарай, өзеннің ластануы оған соншалықты әсер еткендіктен, ол 3-немесе 4-сыныпқа жатқызылды, яғни қан құрттарынан басқа өзенде тіршілік жоқ еді. Мұның бір себебі – өзеннің арнасының бетонмен қапталуы және тұрғын үйлердің өзенге жақын және үстінде салынуы, нәтижесінде үйлерден шығатын сарғыш сулар тікелей өзенге құйылып кеткен. Крокстет пен Хиллхаустағы жаңа сарғыш су тазарту станциялары, сондай-ақ қолданыстағы станцияларды жаңғырту және Ноусли, Киркби және Эйнтридегі ауыр өнеркәсіптің азаюы өзенді тазарта бастады, ал 1990 жылдардың басында Суделл Брук және Даунхолланд Брук сияқты салалардан тұщы су балықтары өзенге орала бастады. 2000 жылға қарай, өзен жергілікті балықшылар арасында шабақ, мүйізшабақ, көкбалық, ротан және тікенекті балықтардың молдығымен танымал болды. Суда көбінесе қасқыр, балықшыл және жазда аққуларды көруге болады. 2016 жылы Қоршаған орта агенттігі өзендегі балық қорын толықтыру үшін 9000 балықты жіберді. Alt өзені әлі де толыққанды таза емес, себебі ол сарғыш су мен өнеркәсіптік қалдықтарды төгуге ыңғайлы орын болған. Қазіргі уақытта оның экологиялық рейтингі орташа, бірақ оның шөгіндісіндегі ауыр металдарға байланысты химиялық заттарға қатысты жарамсыз деп бағаланған. Алайда, 2006 жылы өзенде және оның айналасында өмір сүрген жабайы жануарлардың көптігі оған Қоршаған орта агенттігінен жақсы баға алды.

Жағдайдың жақсаруы

1996 жылы Ноуслиден өтетін өзеннің ұзын және кең бөлігі тік, тар арнасынан төменгі жазыққа айналдырылды, онда су жазық жерге бірнеше бағыттарға таралады. Басты арна өзгертіліп, оларды бөлу үшін бірнеше шағын арналар жасалды. Бұл өсімдіктердің гүлдеуіне жағдай жасады және бұрын болмаған су тасқыны алабын құрды. 2014 жылдың маусым айында өзеннің жаңа бөлігі құбырдан шығарылып, иілімдер қосылып, өзеннің сапасын жақсарту және Крокстет ауданының тұрғындары үшін жасыл кеңістік құру мақсатында ұзартылды. Алғашқыда Стоунбридж Кросқа байланысты жоспарға енген бұл бөлік, өзеннің табиғи жағалауын жасау үшін күнге ашыққа шығарылды, бұл су тасқыны кезінде көмектеседі және жануарлар мен өсімдіктер дүниесі үшін жағдайды жақсартады.