Кіріспе

Ағылшын ғалымы, қайырымдылық жасаушы және құлдыққа қарсы күресуші, американдық квакер дінінің пастыры Уильям Аллен (1770 жылдың 29 тамызы – 1843 жылдың 30 қыркүйегі) – құлдыққа қарсы шығып, 19-шы ғасырдың басында Англияда әлеуметтік және қылмыстық жағдайды жақсарту жобаларымен айналысқан ағылшын ғалымы және қайырымдылық жасаушы.

Ерте өмір

Аллен 1770 жылы дүниеге келді, ол квакер отбасының жіп өндірушісі Джоб Алленнің (1734–1800) және оның әйелі Маргарет Стаффордтың (1830 жылы қайтыс болған) үлкен ұлы еді. Ол Кент штатындағы Рочестердегі квакер мектебінде білім алды, содан кейін әкесінің бизнесіне кірісті. 1790 жылдары жас кезінде ол ғылымға қызығушылық танытты. Ол ғылыми қоғамдардың жиналыстарына қатысты, соның ішінде Сент-Томас ауруханасы мен Гай ауруханасындағы лекцияларды тыңдады, соңғысындағы Химиялық қоғамның мүшесі болды. Джоб Алленнің қайтысынан кейін отбасылық жібек фирмасын әкесінің көмекшісі басқарды. Аллен өзінің фармацевтика саласындағы мансабына назар аударды, 1795 жылы зейнеткерлікке шыққан Джозеф Гурни Беванның Плуг Корт химиялық бизнесін иеленді. 1802 жылы ол Линней қоғамының мүшесі болып сайланды және Гай ауруханасында химиядан лекция оқыды. Бір жыл өткен соң ол Гайдағы Физикалық қоғамның президенті болды, ал Хамфри Дэви мен Джон Далтонның кеңесімен Корольдік институттан лекция оқуға шақыруды қабылдады. 1807 жылы Алленнің жүргізген алғашқы зерттеулері (көміртегі туралы) оған Корольдік қоғамға мүшелікке ұсынылуға мүмкіндік берді, бұл оны сол кездегі көптеген ғылыми зерттеулерді жариялаған ғалымдармен байланыстырды. Бұл оның әйгілі Хамфри Дэвимен және ұзақ жылдардан бергі досы Люк Говардпен байланысын күшейтті, ол да кейінірек Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды.

Фармацевт

Аллен саудада 2 Плоу Корттағы фармацевтикалық компаниясымен танымал болды, ол 1795 жылы Самуэль Милдредпен серіктестік жасаған кезде Mildred & Allen атымен сауда жасады. Ол Лондонның Ломбард көшесінен орналасқан. 1797 жылы Аллен Люк Ховардты серіктес етіп алды. Кейінірек серіктесі ботаник Дэниел Ханберидің әкесі, Дэниел Белл Ханбери болды. 1856 жылға қарай компания Allen & Hanburys болып өзгерді. 1958 жылы Glaxo Laboratories компаниясы оны сатып алды, бірақ GSK тобының құрамында Allen & Hanburys атауын жеке бренд ретінде сақтап қалды. Аллен компанияның медициналық мекемелермен, әсіресе Гай ауруханасымен байланысын нығайтты, онда ол Физикалық қоғамға сайланды. Плуг Кортты жиналыстар өткізу үшін пайдаланып, ол Аскезия қоғамын құрды. Онда Люк Ховард, Джозеф Фокс, Уильям Хаследин Пеппс, Уильям Бэббингтон және хирург Астли Купер сияқтылармен жаңа зерттеулер мен тәжірибелер туралы идеялар талқыланды. Жаңа химиялық заттарды әзірлеу үшін Плейстоу қаласында, бірнеше шақырым қашықтықта екінші зертхана ашылды. 1841 жылы Джейкоб Белл фармацевттердің кәсіби ұйымын құруды ұсынды. Аллен Фармацевтикалық қоғамды құрды, ол кейіннен Корольдік фармацевтикалық қоғамға айналды. Ол оның алғашқы президенті болды.

Аболиционистік

Аллен жасөспірім кезінде квакерлердің ықпалымен Атлантикалық құл саудасына наразылық ретінде қантты тастап, 1834 жылға дейін одан бас тартты. Ол 1790/1 жылдары құлдықты жою саясатына қызығушылық танытты, ал 1792 жылы Кочмейкерлер залының құрметті компаниясында осы тақырыпта сөз сөйледі. Сөзі Марта Гурнидің кітапшасы ретінде жарық көрді, оған жазушы Уильям Фокс әсер етті. 1794 жылы ол Томас Кларксонмен дос болып кетті. Ұйымның ізбасарының жұмысы 1808 жылы басталды, осы кезде колония британ Парламентінің оны қорғау үшін 1807 жылы қабылдаған заңға байланысты Таққа берілді. Алленнің құлдықты жою қозғалысына белсенді қатысуы өмірінің соңына дейін жалғасты. 1830-жылдардың ортасында ол шәкірттік шартты жою және 1838 жылдың 1 тамызында африкалық-карибтік халықтың толық бостандығына қол жеткізу туралы ынталы болды. Оның өмірбаяуын жазған Джеймс Шерман: «Заң жобасындағы шәкірттік шарт плантаторлар тарапынан кеңінен зәулімдікпен пайдаланылды. Аллен мырза Министрлермен және лауазымды тұлғалармен жүргізген әңгімелері арқылы тынымсыз еңбек етті. Ол рухты оянту кезегін көрнекті түрде баяндады:» Ямайка плантаторларының қатыгездігі мен зорлық-зомбылығы, біз құлдықтан азат ету үшін жиырма миллион төлеген осы кедей адамдарға көрсетілген, ашық көзге көрінді. 1837 жылы Батыс Үндістандағы жағдай, досымыз Джозеф Стердждің жеке зерттеуінің нәтижесі, үлкен сенсация тудырды. Құлдыққа қарсы қауымдастықтар барлық жерде жоғары деңгейдегі қызығушылықты білдірді, ал петициялар Парламенттің екі палатасының үстелдерін толтырып, шәкірттік шартты жоюды және 1838 жылдың 1 тамызында толық бостандықты орнатуды талап етті. 1838 жылы Достар Францияға делегация жіберді. Аллен Элизабет Фрай, оның күйеуі Лидия Ирвинг және Жосия Форстермен бірге барды. Олар басқа мәселелермен келгенімен, тілдік кедергіге қарамастан Фрай мен Ирвинг француз түрмелерін аралады. 1839 жылы Аллен бүкіл әлемде құлдық пен құл саудасын жою мақсатында Британдық және шетелдік құлдыққа қарсы қоғамның құрылтай комитетінің мүшесі болды, қазіргі кезде Анти-Славери Интернешнл деп танылады. Осы лауазымда ол 1840 жылы Лондонда өткен әлемдегі алғашқы құлдыққа қарсы конвенцияны ұйымдастырушы және делегаты болды – бұл оқиға Бенджамин Хейдон салған үлкен картинада бейнеленген, ол Лондондағы Ұлттық портрет галереясында ілулі тұр.

Бейбітшіл

Аллен 1798 жылы өзінің күннамасына «Христиандық принциптер бойынша қорғаныс соғысының заңдылығы туралы» деген бейбітшілік трактатына мақұлдау жазбасын жазды. Ол «Англия шіркеуінің дін қызметкері» жазған, кейіннен шыққан басылымдарға сүйене отырып, бұл Дж. Брэдли Рис деп есептелді, бірақ одан әрі анықталған жоқ. 1811 жылы Джеймс Миллдің қолдауымен ол «Филантроп» атты басылымды бастады. Ол Милл мен Джереми Бентамның мақалаларын жариялады. Наполеон соғыстарының соңында ол бейбітшілік петицияларын басып шығарды. 1814 жылы Наполеон Эльбаға жер аударылғаннан кейін шамамен бір ай өткен соң, Плуг-Корттағы Алленнің үйінде Бейбітшілік комитеті жиналды. Бұл шараға қатысқан белгілі белсенділердің бірі – Жозеф Трегельс Прайс. «Бейбітшілік қауымдастығы» идеясы ауада қалып қойды, оны анонимді авторлар қолдады. Олардың бірі, әрине Алленге таныс, Уильям Питт Скаргилл болды, ол сонымен қатар Ричард Филлипстің «The Monthly Magazine» журналымен де байланысты болды. 1816 жылы Аллен өзінің үйінде өткен кезекті отырыстан кейін Тұрақты және Әлемдік бейбітшілікті насихаттау қоғамының негізін қалаушы мүшесі атанды. Алайда 1823 жылға қарай, оның Киелі одаққа, әсіресе Ресейдің Александр I-ге, Еуропада бейбітшілікті сақтауға деген үміті көңіл көшіп, азайды.

Басқа да қайырымдылық істер мен мүдделер

Алленнің қайырымдылық қызметі оның діни нанымымен тығыз байланысты болды және ол оны ерте жасынан бастады. 1814 жылы ол Нью-Ланарк серіктестігіне қосылды.

Тамақ және өзін-өзі қамтамасыз ету

1798 жылы Аллен Спиталфилдс қаласында Суп қоғамын құрды. Оның кейінгі ауыл шаруашылығы тәжірибелеріне деген қызығушылығы да қарапайым халықтың тамақтануын және диетасын жақсартуға бағытталған еді. Ол тек шағын жер учаскелерін пайдаланып, Сток-Ньюингтон қаласындағы Лордшип-Лейн жерінде тәжірибелер жүргізді, содан кейін өз талдауларының бір бөлігін өзі құрған Линдфилдтің үлгілі ауылшаруашылық посекесінде іске қосты. Алленнің өзін-өзі қамтамасыз ететін посекесі туралы "Үйдегі колониялар" атты памфлетінде толыққанды сипаттама берілген, онда ол: "Адам басына келетін зор шығындар есебінен эмиграцияны ынталандырудың орнына, ақша Үйдегі колонияларды құруға және ұлттық күшті арттыруға жұмсалсын" деді. Сол кезде (1820-ші жылдары) белгілі колониялар Америкада болғандықтан, бүкіл аймақ "Америка" деп аталды. Бұл есім жергілікті көшелердің аттарында және қазіргі Америка Лейнідегі үйлер туралы адамдардың естеліктерінде сақталған.

Білім

Алленге Джозеф Ланкастердің идеяларын қаржыландыруға көмектесу ұсынылды және оның мониториалды жүйесі, онда бір мұғалім бірнеше үлкен оқушыларды қадағалап, олар өз кезегінде көптеген кіші оқушыларды оқытатын. 1808 жылы Аллен, Джозеф Фокс және Сэмюэл Уитбрейд бірлесіп Кедейлерді Ланкастер жүйесі арқылы білім беруді қолдау қоғамын құрды, ал 1814 жылдан бастап – Британдық және шетелдік мектептер қоғамын. 1810 жылы Аллен қоғамның қазынашысы болды, оның мақсаты Англияда және шетелде прогрессивті мектептер ашу болатын. 1824 жылы Аллен Ньюингтон қыздар академиясын, сондай-ақ Ньюингтон қыздар колледжін, квакер мектебін құрды. Директорлыққа Сюзанна Кордер тағайындалды. Квакерлердің әйелдерге қатысты көзқарастары бастапқыда теңдікке ұмтылған, әйелдерге діни қызмет етуге рұқсат берілді, бірақ сол кезде қыздардың білім алу мүмкіндігі шектеулі болды. Оның мектебінде «бұрынғыдан мүлдем өзгеше деңгейде» кең ауқымды пәндер оқытылды, делінген мәліметтерде. Осы мектепте Аллен жаңа ғылымдардың оқытылуын қамтамасыз ете алды (ол өзі астрономия, физика және химия пәндерін оқытқан), сондай-ақ көптеген тілдерді үйретуге мүмкіндік берді. Аллен революционер және ақын Уго Фосколоны итальян тілін оқыту үшін шақырды. Мектеп Флитвуд үйінде орналасқан және Абни паркінің аумағын кеңінен пайдаланған. Сонымен қатар, мектеп Жорж Шиллибирдің жобалаған әлемдегі алғашқы мектеп автобусын іске қосып, инновациялық шешім жасады, ол жексенбі күндері оқушыларды Грейсчерч көшесіндегі жиналыс үйіне тасымалданды. Мектеп туралы өлеңді теміржол саласындағы пионер және кейіннен алғашқы квакер парламент депутаты болған Жозеф Пиз жазған.

Евангелизм және саяхат

1818-1820 жылдары Аллен квакер уағызшысы Стивен Греллетпен бірге Еуропаны аралады. 1818 жылы олар Норвегияда болды. Үшінші әйелі қайтыс болғаннан кейін Аллен көп саяхат жасады. Мысалы, 1840 жылы ол Элизабет Фрай және Сэмюэл Гёрнимен бес ай бойы Еуропаға сапар шекті.

Отбасылық өмір

Уильям Аллен 1796 жылы Мэри Гамильтонға үйленді. Олардың сол аттас қызы болды. Анасы бала туғаннан кейін екі күнде қайтыс болды. 1806 жылы Аллен екінші рет үйленді. Оның жаңа әйелі Шарлотта Ханбери 1762 жылы дүниеге келді. 1816 жылы олар континентке саяхат жасады, бірақ Шарлотта сапарда қайтыс болып, оны өспірім қызы Мэриге қалдырды. 1823 жылы Мэри тағы бір Корнелиус Ханбериге үйленді және ұл туды, бірақ тоғыз күннен кейін қайтыс болды. 1827 жылы Уильям Аллен үшінші рет үйленді. Гризелл – бай, жақсы жағдайдағы Сток-Ньюингтон квакерлерінің басқа отбасының үлкен әпкесі, олардың ең танымал өкілі Сэмюэл Хоар кіші (1751–1825) – құл саудасын жою қоғамының он екі негіздеуші мүшесінің бірі. Ол Лондон қаласындағы саудагер әкесіне қызмет етіп, оның мейірбикесі және серігі болды, содан кейін 1801 жылы Уилсон Биркбекке үйленді. Бай жесір ретінде ол 1824 жылы Ньюингтон қыздар академиясын құруға үлес қосты. Үш жылдан кейін ол осы жаңа білім беру мекемесінің негізін қалаушылардың бірі Уильям Алленмен үйленді. Ол 72 жаста болды, ал олардың некесін Роберт Крюкшанк салған "Сүйкімді Уильям мен Гризелл немесе Ньюингтон монастырындағы шу!" атты сатирикалық карикатурасымен қарсы алды. Гризелл Аллен 1835 жылы қайтыс болды.

Өлім және ескерткіш

Уильям Аллен 1843 жылдың 30 желтоқсанында қайтыс болды және Лондонның Стоук-Ньюингтон ауданында, Йоакли Роуд квакерлер үйінің аумағында жерленді. Бүгінде бұл жерде жетінші күндік адвентистер шіркеуі орналасқан, ал аумақтың қалған бөлігі жақын жердегі қоғамдық тұрғын үйлердің тұрғындары үшін Кеңес күтіп ұстайтын шағын саябаққа айналдырылды.