Кіріспе
Жаван тілінде маманданған голланд тіл біліміндегі маман Иоганнес Якобус (Ханс) Рас (1 сәуір 1926 – 22 қазан 2003) – Нидерландының Лейден университетінде жаван тілі мен әдебиеті профессоры болған. 1961 жылы Малайя университетінде лекция оқыған, ал 1969 жылы Джакартадағы КИТЛВ-нің (Лейденде орналасқан Корольдік тіл, жер және халықтар институты = Корольдік лингвистика және антропология институты) алғашқы өкілі болды. Зейнеткерлікке шыққанға дейін бірнеше рет КИТЛВ басқармасына мүше болып кірді. 1985 жылдан 1992 жылға дейін Лейден университетінде жаван тілі мен әдебиетінен профессор қызметін атқарды.
Johannes Jacobus (Hans) Ras (1 April 1926 – 22 October 2003) was emeritus professor of Javanese language and literature at Leiden University, the Netherlands. In 1961 he was lecturer at the University of Malaya, and in 1969 first representative in Jakarta of the KITLV (the Leiden based Koninklijk Instituut voor Taal , Land en Volkenkunde = Royal Institute of Linguistics and Anthropology). Until his retirement he was several times a member of the board of the KITLV. From 1985 to 1992, he was professor of Javanese language and literature at the University of Leiden.
Жастық шақ
Ханс Рас 1926 жылы Нидерландтың Роттердам қаласында төрт балалы отбасының үшінші ұлы ретінде дүниеге келді. Әкесі кондитерлік тауарларды көтерме саудамен айналысты, сондықтан барлық балалар отбасылық бизнесте көмектесуге міндетті болды. Олардың бәрі сол кездегідей, орта білім алу үшін гимназияға баруы тиіс еді. Алайда, ең үлкен ұлы ерте пісіп қалғандықтан гимназиядан шығарылып, жоғары сыныптық мектепке жіберілген соң, қалғандары да оның жолын ұстанды. Ханс Рас мектепті бітіру емтихандарын тапсырғаннан кейін Екінші дүниежүзілік соғыс басталды, ол жасырынды, ал ағалары Германияға мәжбүрлі жұмысқа жіберілді. Ол тілдерге, әсіресе яван және араб тілдеріне осы кезде де қызығушылық танытты. Бірақ оның мектеп аттестаты университеттің суретшілік факультетіне түсуге жеткіліксіз болды.
Студент жылдары және саяхаттары
1946 жылы Рас болашақ голланд колониялық мемлекеттік қызметкерлері үшін арналған индонезиялық зерттеулердің арнайы курсына жазылды. Алайда, сол кездегі Голланд Оңтүстік Азиясындағы саяси жағдай оған осы елде голланд мемлекеттік қызметкерлерінің болашағы жоқ екенін түсінуге көмектесті. Біраз уақыт экономиканы оқығаннан кейін, ол Нидерландыдан Францияға кетіп, бөгет салу жобасында жұмыс істеді. Мұнда ол индонезиялық зерттеулер курсында алған араб тілі білімі өте пайдалы болды, өйткені жұмысшылардың көп бөлігі Солтүстік Африкадан келгендер еді. Ол саяхаттауға әуес болып, Ливия, Египет және Аденге сапар шекті. Нидерландыға оралғаннан кейін, ол әскери қызметке шақырылды, содан кейін 24 жасында Ротердамдағы Internatio фирмасына (қазір Internatio Müller) жұмысқа өтініш берді. Ол Индонезияға жіберілді, онда ол сол кездегі Батавияда жұмыс істеді. Кейіннен ол Оңтүстік-Шығыс Калимантанның Банджармасин қаласына жергілікті фермерлерден резеңке сатып алу үшін жіберілді. Бұл сол жылдары Нидерланды мен Индонезия арасындағы қарым-қатынастың күрделі болуына байланысты қауіпсіз болған жоқ. Жергілікті солшыл кәсіподақтар отаршылдық капиталға қарсы болды және Internatio-ны оның типикалық өкілі деп есептеді. Кейбір наразылық акцияларында Расқа бірнеше рет тікелей қауіп төндірілді. Мысалы, бір рет жұмыстан шығарылған жұмысшылар оның үйіне қарғыс жіберу үшін дәстүрлі емшілерді пайдаланды. Жұмысын жалғастыру мүмкін болмағандықтан, ол Нидерландыға қайтып келді. Дегенмен, Борнеодағы тұруы Растың Индонезияға деген қызығушылығын одан да арттырды. Сондықтан, сол кездегі малай тілінің профессоры Дрюс оған жаңадан енгізілген индонезиялық аудармашы/көсеушінің сертификатын алуға кеңес берді. Ол осы сертификатқа емтихан тапсырып, университетке түсуге құқылы болды. Емтихан барысында ол Виджиати Суэмоатмоджомен танысты. Виджиати Индонезия елшілігінің қызметкері болды және 1960 жылы Брюссельге ауыстырылды. Содан кейін Рас Лейден мен Брюссель арасында көптеген скутер сапарларын жасады. Ол тіпті қатысты ауыр апаттан кейін де тоқтаған жоқ, оның салдарынан қанағаттандырылмаған шайқасуды алды. Осы уақыт аралығында Рас араб тілі мен санскрит тіліндегі міндетті курстарды қоса алғанда, оқуға жаны құмар болды. Ол бөлмесінің қабырғасына сөздер мен тіркестердің тізімін іліп, оларды жатқа айтуға тырысты, тіпті шашылған кезде де!
Малайя университеті
1961 жылы Рас үздік дипломмен магистр дәрежесін алды. Ол Виджиатиге үйленді, ал жас жұбайлар Куала-Лумпурға аттанды, онда Рас Малайя университетінде магистрлік емтихандарына тіпті үміткер болар алдында оқытушы болып тағайындалған еді. Оның кафедра меңгерушісі профессор Рульвинк болды, кейіннен ол Лейденде профессор атанды. Оқытушылық міндеттерінен бөлек, Рас Банжармасиннің малайзия тіліндегі тарихын зерттейтін «Хикаяты Банжар» тақырыбында докторлық диссертациясын жазуға көп уақыт арнады. Куала-Лумпурда олардың ұлдары дүниеге келді. Рас үш жылдық шарты аяқталған соң отбасы Лейденге қайтып келді, онда ол Оңтүстік-Шығыс Азия және Океания тілдері мен мәдениеті кафедрасында лекция оқыды. 1966 жылы қыздары туды, ал Рас «Хикаяты Банжар» мәтінінің мұқият басылған нұсқасын және оның пайда болған әдеби және мәдени-тарихи контекстінің толық сипаттамасын қамтитын ауқымды диссертациясы негізінде үздік дипломмен докторлық дәрежесін қорғады. Осыдан кейін көп ұзамай Рас отбасы Нидерландыдан Джакартаға көшіп, KITLV-нің Индонезиядағы алғашқы кеңсесін ашуға қажетті дайындықтарды бастады. Рас бұл жобаны үлкен саяси және бюрократиялық қиындықтарға қарамастан сәтті аяқтады. Оның тыраны арқасында Нидерланды мен Индонезия арасындағы академиялық ынтымақтастыққа берік негіз салынды, ол бүгінгі күнге дейін жалғасуда.
Лейден университеті, басылымдар
1971 жылы Индонезиядан оралғаннан кейін Рас Лейдендегі бөлімде жұмыс істеді. Ол жаван тіліне көбірек назар аударды және профессор Уленбектің әріптесі ретінде соңғысының оқыту жүктемесінің бір бөлігін өз мойнына алды. Уленбек зейнеткерлікке шыққанда, Растың оны алмастыруға лайықты екені анық болды, сондықтан ол 1985 жылы жаван тілі мен әдебиеті профессоры болып тағайындалды. Жаван тілін оқытуға көмектесу үшін ол қазіргі жаван мәтіндерінің кең антологиясы бар жаван грамматикасын жазды. Жаван мәдениеті мен әдебиетінің әртүрлі аспектілерін терең зерттеуге арналған еңбектері мамандар үшін ерекше маңызға ие. Оның назарын ерекше қызықтырған осы мәдениеттің екі басты саласы болды. Біріншіден, ол индонезиялық ваянг театрын және оның тарихи дамуын жан-жақты зерттеді, сондай-ақ бір пьесаның – «Субадраның ұрлануы» мәтінін голланд тіліне аударды. Оның жаван тарихына қатысты мәтіндердің, әсіресе «Бабад Танах Джавидің» шығу тегі, құрылымы, функциясы және сенімділігі туралы зерттеулері де маңызды. Растың ең маңызды зерттеулері «Белқұйрық ағашының көлеңкесі» монографиясында қайта басылды. Рас өмірінің соңғы жылдарын филологиялық және әдеби-тарихи тұрғыдан ең күрделі көне жаван мәтіндерінің бірі – «Параратон» кітабының жаңа басылымын дайындауға арнады. Ол бұл мәтінге «Банжар хикаяты» жұмысын жазғанда қызығушылық танытқан болатын. Денсаулығының нашарлауы оның бұл жобаны аяқтауына кедергі келтірді. Дегенмен, Рас «Параратонды» (1481 ж.) санскрит тіліндегі Кангал жазуымен (732 ж.), Шивагха (Сивагра) жазуымен (856 ж.), Калькутта тасымен (1041 ж.) және «Бабад Танах Джавимен» (1836 ж.) салыстыру нәтижелерін жариялады. Ол осы мәтіндердің сипаты, құрылымы және функциясы жағынан айқын ұқсастықтарды анықтады. Сонымен қатар, малай тарихнамасының мәтіндерімен де ұқсастықтар байқалды. Осыған сүйене отырып, ол бүкіл Индонезия аймағынан мәтіндердің бір ерекше түрін бір әдеби жанрға – «мемлекеттік жылнамаға» немесе «патшалар кітабына» біріктіруге болатынын тұжырымдады: патша билігінің заңдылығын қамтамасыз етуге арналған тарихнама. Рас индонезиялық зерттеулердің Лейден мектебінде лайықты орын алады. Оның еңбектерінің ерекшелігі – мұқият фактілерді зерттеу, көбінесе қолжазбалар, кең ауқымды оқу, сын тұрғысынан ойлау және өткір зиялылық.
Ашығушы мұғалім, қызықты және көркем лектор
Сонымен қатар, Рас – құлшыныспен дәріс беретін, лекциялары қызықты да көркем, нағыз сахна шебері болған ұстаз еді. Бұл, әрине, оның көптеген әріптестерінен айырмашылығы, халық театры мен халықтық мәдениетке, яғни латын тіліндегі мағынасында айтқанда, яван мәдениетінің қарапайым жақтарына қатты қызығушылық танытуымен байланысты болды. Ол ескі мектептің ғалымы болғандықтан студенттерінен біршама қашықтық сақтаса да, оларды пәнге белсенді түрде тартуға тырысты. Ол семинар түрінде дәріс ұйымдастырып, қатысушылар баяндама жасап, пікірталас жүргізетін жағдай жасады – сол кездегі факультетте бұл өте ерекше тәсіл еді, – және кейде студенттер үшін өз үйінде дәріс өткізді. Ол Жава мәдениеті мен халқына деген өз махаббатымен академиялық және өзге де салаларда басқаларды шабыттандыра алды. Ол индонезиялық мәдениетке, әсіресе явандық мәдениетке қызығушылық танытқандарға қызығушылық білдірді. Мысалы, Харлем қаласынан келген қуыршақ ойыншысы Риен Баартманс – ол өте жасқа келді – ол голланд қуыршақ ойындарын ғана емес, яван ваянг спектакльдерін де қойды және әсіресе балалар арасында мысық елен туралы «Уаянг Канциль» әңгімелерін керемет орындауымен танымал болды. Оның жақын досы Гер ван Венген Лейден этнографиялық музейінің кураторы ретінде этнографияны насирхаттауға уақытын арнады, Гер Ханстың ұсынған деректерін, мысалы, оның «De schending van Soebadra» («Субадраның ұрлануы») кітабын пайдаланды, ал Ханс Герден үйренді.
Қарт жастағылар
1992 жылы Рас 66 жасында зейнеткерлікке шықты. Бұл оған қуаныш сыйламады. Ол жұмысын сағынды, денсаулығы да күрт нашарлады. Мыңжылдық ауысында ол алғаш рет әке болды, бірақ Паркинсон ауруының күйреуіне ұшырады. 2000 жылы пневмонияға шалдыққаннан кейін үйде тұру мүмкін болмады. 2002 жылдың тамызында Лейден қаласына жақын Вармонд ауылындағы қарттар үйіне көшірілді. Онда Виджиати оған соңына дейін қамқорлық жасады, және 2003 жылдың 22 қазанында дүние салды. Рас 1992 жылы зейнеткерлікке шыққаннан кейін Лейдендегі явандық зерттеулер Ханс Растың жолын жалғастырды, тіпті оның бастаған бағытын нығайтты. Лейдендегі явандық зерттеулердің Растың кезінен бұрын да ерекшеленген жазба мәтіндерге назар аударуы, кафедраның қағидаларындағы басымдық саясатын сақтап қалды. Оның мамандану салаларының бірі болған дәстүрлі тарихнама біраз уақытқа тоқырап қалғанмен, Рас қазіргі заманғы халық мәдениетіне көрсеткен қызығушылығы бүгінгі күнге дейін сол саладағы ғылыми зерттеулердің негізін қалады.