Кіріспе
930 ж. еврей тіліндегі хат; Киев (Киев) туралы алғашқы айғақ.
]
The Kievan Letter, or Kyivan letter is an early 10th century (ca. 930) letter thought to be written by representatives of the Jewish community in Kiev. The letter, a Hebrew language recommendation written on behalf of one member of their community, was part of an enormous collection brought to Cambridge by Solomon Schechter from the Cairo Geniza. It was discovered in 1962 during a survey of the Geniza documents by Norman Golb of the University of Chicago. The letter is dated by most scholars to around 930 CE. Some think (on the basis of the "pleading" nature of the text, mentioned below) that the letter dates from a time when Khazars were no longer a dominant force in the politics of the city. According to Marcel Erdal, the letter does not come from Kyiv but was sent to Kyiv.
Киев хаты, немесе Қыев хаты – 10 ғасырдың басында (шамамен 930 ж.) Киевтегі еврей қауымының өкілдері жазған деп саналатын хат. Бұл хат еврей тілінде, қауым мүшесінің бірі атынан жазылған ұсыныс қағазы. Ол Каирдегі Генизадан Кембриджге Соломон Шектер әкелген үлкен жинақтың бір бөлігі болды. Оны 1962 жылы Чикаго университетінің профессоры Норман Голб Гениза құжаттарын зерттеу кезінде тапты. Көптеген ғалымдар хатты 930 жылға жатқызады. Кейбір ғалымдар (мәтіннің төменде айтылатын "өтініш айту" сипатына сүйене отырып) хаттың хазарлар қала саясатындағы үстемдігін жоғалтқан кезден бастау алатынын айтады. Марсель Ердальдың пікірінше, хат Киевтен емес, Киевке жіберілген.
]
The Kievan Letter, or Kyivan letter is an early 10th century (ca. 930) letter thought to be written by representatives of the Jewish community in Kiev. The letter, a Hebrew language recommendation written on behalf of one member of their community, was part of an enormous collection brought to Cambridge by Solomon Schechter from the Cairo Geniza. It was discovered in 1962 during a survey of the Geniza documents by Norman Golb of the University of Chicago. The letter is dated by most scholars to around 930 CE. Some think (on the basis of the "pleading" nature of the text, mentioned below) that the letter dates from a time when Khazars were no longer a dominant force in the politics of the city. According to Marcel Erdal, the letter does not come from Kyiv but was sent to Kyiv.
Тарихи маңызы
Кейбір ғалымдар Киев Подиліндегі хазарлардың есімімен аталған ауданға ("Козаре" деп аталады) назар салады, бұл кейбіреулерге түркі хазарларының Киевте тұрғандығын көрсетеді. Хазарлар қаланың экономикалық дамуында маңызды рөл атқарған, Киевке икра, балық және тұз тасыған. Бұл қалада Раданиттердің болуы мүмкін, олар Үлкен Хазарияда кең таралған. Егер осылай болса, алғашқы көзқарас бойынша, хазарлардың Киевтің үстінен қандай да бір билік құруы 10 ғасырға дейін сақталған, бұл Олегтің 882 жылы жаулап алуының дәстүрлі мерзімінен әлдеқайда кейінірек. Алайда, хаттың өзі хазар билігінің Киевтегі еврей қауымына көмектесуге шамасы келмейтінін көрсетеді. Хат Мысырға жеткен, ал мұқтаж іздеуші мыңдаған шақырым қашықтықты басып өтіп, көмек іздеген болуы мүмкін. Сондықтан, тексеруші лауазымдағы адамның кім екені және оның мәртебесі белгісіз. Көрініп тұрғанындай, хат Хазарияда, хазар еврейлерінің билігі Киевте ғана емес, сонымен қатар өз орталықтарында да әлсіреген кезде (11 ғасырда) қарастырылған болуы ықтимал.
Тілдік мәні
Тіл біліміне қатысты мамандарды бұл хат қызықтырады, себебі қауым мүшелерінің есімдері түрік, славян және иврит тілдеріне тән (мысалы, "Ханука", "Йехуда", "Гостата" және "Киабар" сияқты есімдер). Яһудилер жергілікті есімдерді қабылдаған израильдіктер ме, әлде олардың есімдері түрік немесе славян тегін көрсете ме дегенде пікір таласы бар. Бұл тартысты Киабар Коэн есімі күрделендіреді. Омельян Прицак пікірінше, бұл есім израильдік емес хазарлардың Кохен дәрежесін алғанын көрсетеді, мүмкін олар дінге келгенге дейін рухани топ құрғандықтан. Тағы бір түсіндірме бойынша, Хазариядағы израильдік яһудилер хазар түркі есімдерін қабылдаған, дәл сол сияқты яһудилер, соның ішінде көрнекті раввиндер араб, арамей, неміс, грек, парсы және славян есімдерін қабылдаған. Бұл хат – бүгінгі күнге дейін сақталған хазар тілінің жалғыз жазба мұрағаты болуы мүмкін, бір сөзді фраза – "мен оқыдым [оның]”. Бур Эрдал бұл гипотезаға қарсы және Болгар чуваш (қайта құрылған *okï етістігінен шыққан хакурум, 'шақыру, жариялау, оқу') пікірін қолдайды, бұл Дунай Болгар аймағынан шыққан деп санайды. (Осындай жазбалар латын және грек тілдерінде де шамамен бір кезеңдегі Византия құжаттарында кездеседі.) 𐰜𐰇𐰆𐰬 𐰘𐰛 деп жазылған: Кюонак – "оқы", қазіргі чуваш (огур) тіліндегі "Кенеке" – "кітап" (оқы). Түркі. okumak.