Хазар хат алмасуы: 10 ғасыр дипломатиялық құжаттары
Khazar Correspondence
Хазар хат алмасуы: 10 ғасырдағы дипломатиялық құжаттар. Хазар тарихы, еврей дініне көшу, саяси және әскери күш туралы мағлұматтар. Тарих зерттеушілеріне арналған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Х ғасырдағы дипломатиялық хабарламалар
10th century diplomatic communiques
Хазар хат-хабарлары – 950 немесе 960 жылдарға жатқызылатын, Кордоба халифінің сыртқы істер хатшысы Хасдай ибн Шапрут пен хазарлардың Иосиф қағаны арасындағы хаттар жиынтығы. Бұл хат-хабарлар хазар авторларына жатқызылатын сирек құжаттардың бірі және хазар тарихы бойынша негізгі дереккөздердің шамалы санының бірі болып табылады. Хат-хабардың түпнұсқалығы сол кездегі хазарлардың тарихнамасы, тілі, шекарасы және экономикасымен үлкен қақтығысы бар екендігіне байланысты күмәнделді. Онда хазарлардың иудаизмді қабылдауы және одан кейінгі ұрпақтардағы дамуы туралы айтылады, сондай-ақ 969 жылы хазар империясы құлағаннан кейін бір ғасырдың ішінде хазар мемлекетінің әскери күшін сақтап, бірнеше мемлекеттен салық алғаны көрсетіледі.
The Khazar Correspondence is a set of documents, which are alleged to date from the 950s or 960s, and to be letters between Hasdai ibn Shaprut, foreign secretary to the Caliph of Cordoba, and Joseph Khagan of the Khazars. The Correspondence is one of only a few documents attributed to a Khazar author, and potentially one of only a small number of primary sources on Khazar history. The authenticity of the correspondence has been challenged, on the grounds that it has little in common with the otherwise attested chronology, language, borders and economy of the Khazars at the time. Ostensibly it gives both account of the Khazar conversion to Judaism and of its progress in subsequent generations, as well as potentially showing that within a generation of the fall of the Khazar empire in 969, the Khazar state was still militarily powerful and received tribute from several polities.
Өмірбаян
Бұл хат алмасу Кордоба мен Аль-Андалус Омейяд халифасы Абд ар-Рахман III-нің сыртқы істер хатшысы Хасдай ибн Шапруттан бастау алды. Көптеген байланыстары мен дерлік шексіз ресурстары бар Хасдай, хазарлардың бар екенін Хорасан саудагерлерінен естіген делінеді. Оның хазар мемлекеті туралы білмеуі қызықсыз, тіпті жалғандыққа ұқсайды, мүмкін, жалған ақпарат таратушының әрекеті, немесе Жүсіптің бұрын екі қауым арасында байланыс болғаны туралы мәлімдемесі. Хасдайдың бірінші елшісі Константинопольге жеткені айтылады, бірақ Византия билігі оған одан әрі жол беруден бас тартты. Ол қайтып келгені де айтылады, мүмкін, «Шектер хаты» (хазардың жазған және мүмкін Хасдайға арналған) осы елшімен бірге әкелген. Соңында Хасдайдың хаты Хорватия елшілігіне қарасты яһудилерге тапсырылды және тағы бір елші, Немецтен (Германия) Исаак бен Елиезер арқылы Хазарияға жетті. Жүсіптің жауабында хазар тарихы және 960 жылғы олардың әлеуметтік-саяси және экономикалық жағдайы туралы мәліметтер келтірілген. Ол Хасдайды Хазарияға келуге шақырады, бірақ Хасдай бұл шақыруды қабылдамаған болуы мүмкін. Бұл хат алмасу ғасырлар бойы үш түрлі нұсқада сақталған. Тарихшы Питер Бенджамин Голден: «Данлоп және соңғы кезде Голб Хасдайдың хаты, Жүсіптің жауабы (бәлкім 950 жылдарға жатады) және «Кембридж құжаты» шынайы екенін көрсетті» деп жазды. Тарихшы Шаул Стампфер хазар патшасынан алынған деп айтылатын хаттың шынайылығына күмән келтірді, ортағасырлық Испанияда псевдотарихи мәтіндер мен жалған құжаттардың гүлденуіне байланысты көптеген тілдік және географиялық ерекшеліктерді атады. Мәтін, әдеби араб тіліне көптеген сілтемелермен жазылған, хазар мемлекетінің нақты тарихынан жүздеген жылдарға қате хронология ұсынады; сол кездегі шекаралардан мүлдем өзгеше шекараларды көрсетеді; және сол кездегі экономикалық және ауыл шаруашылығы жағдайынан алыс суреттейді. Хаттағы дінге өту туралы әңгіме 12 ғасырдың басында Барселоналық раввин Иуда, талмуд ғалымы, шынайы емес деп жоққа шығарды. Стампфер: «Хасдай ибн Шапрут заманындағы ұқсас псевдотарихи мұсылман мәтіні, оған тағайындалған хат алмасу сияқты, жеке басын нығайтуға бағытталған» деп жазады. Мұндай аңыз жаңадан пайда болған яһуди аристократиясына яһуди патшалығы туралы Киелі кітаптағы уәделердің орындалғанын көрсетуге көмектесер еді.
The alleged Correspondence originated with Hasdai ibn Shaprut, foreign secretary to Abd ar Rahman III, the Umayyad Caliph of Cordoba and al Andalus. A man of extensive contacts and virtually unlimited resources, Hasdai is said to have learned of the existence of the Khazars from Khorasani merchants. His ignorance of the Khazar state is odd, and may even have been disingenuous, either on the part of a potential forger, or Joseph's statements to the effect that there had been communications between the two communities in the past. Hasdai's first messenger is said to have found his way to Constantinople, where Byzantine authorities refused to permit him to proceed further. He is said to have returned, possibly taking the so called Schechter Letter (penned by a Khazar and possibly intended for Hasdai) back with him. Eventually Hasdai's letter is said to have been given to Jews attached to a Croat embassy, and reached Khazaria via yet another messenger, Isaac ben Eliezer of Nemetz (Germany). Joseph's alleged reply gives an account of Khazar history and of its current ( 960) sociopolitical and economic status. He further invites Hasdai to come to Khazaria, an invitation that Hasdai probably never accepted. The Correspondence has survived in three slightly variant versions over the centuries. Historian Peter Benjamin Golden wrote that "Dunlop and most recently Golb have demonstrated that Hasdai's letter, Joseph's response (dating perhaps from the 950s) and the 'Cambridge Document' are, indeed, authentic." Historian Shaul Stampfer has questioned the authenticity of the letter said to have been received from the Khazar king, citing numerous linguistic and geographic oddities amid a flourishing of pseudo historiographic texts and forgeries in medieval Spain. The text, written in literary Hebrew with many Arabic touches, offers a chronology hundreds of years off the actual dates of the Khazar kingdom; borders very different from that which it held at the time; and an economic and agricultural situation far removed from the realities at the time. Authenticity of the conversion story in the letter was dismissed by the early 12th century Talmudic scholar Rabbi Judah of Barcelona. Stampfer writes that a "similar pseudo historiographic Muslim text from the time of Hasdai ibn Shaprut is quite similar to the correspondence attributed to him in its concern with buttressing identity." Such a legend would have been of use to the emerging Jewish aristocracy to show that biblical promises of Jewish kingship were extant.
Хасдайдың Жозеф патшаға жазған хаты
Мен, Ысқақ ұлы Ысрайылдың ұлы Хасдай, Сефардадағы Иерусалимнен шеттетілген яһудилердің бірімін, патшамыздың құлымын. Мен оның алдында жерге иіліп, құрметпен сәжде етемін және алыс елден оның мәртебесіне қараймын. Мен сіздің тыныштығыңыз бен сұлулығыңызға қуанып, аспандағы Құдайға қолымды созамын, Ол сіздің билігіңізді Израильде ұзартсын.
I, Hasdai, son of Isaac, son of Ezra, belonging to the exiled Jews of Jerusalem in Sepharad, a servant of my lord the King, bow to the earth before him and prostrate myself towards the abode of your Majesty from a distant land. I rejoice in your tranquility and magnificence and stretch forth my hands to God in heaven that He may prolong your reign in Israel
Маған көрсеткен рақымы үшін Әлләға мақтау болсын! Жер бетіндегі патшалар, оның (Әбдеррахманның) ұлылығы мен күшіне куә болғандарынан, оған сыйлықтар әкеліп, құнды сыйлықтармен оның құрметін алуға тырысады, мысалы, Франк патшасы, Гебалим патшасы, олар немістер, Константинополь патшасы және басқалары. Олардың барлық сыйлықтары менің қолымнан өтеді және мен оларға жауап сыйлық беруге міндеттімін. [Көп тіл білетін Ибн Шапрут осы елшіліктерді қабылдады.] Менің ешқандай еңбегім болмаса да, тек Оның мейірімімен, көктегі Құдайға мақтау айтайын! Мен әрқашан осы патшалардың елшілерінен, сыйлықтар әкелгендерден, біздің бауырларымыз – Израиль халқы, тұтқыннан қалғандар туралы сұраймын, олар құлдықта ұзақ уақыт бойы қиындық көріп, тыныштық таба алмағандардың босатылуы туралы естімегендеріңіз ба? [Ол «Жоғалған он тайпаның» кез келген жерде тәуелсіз еврей мемлекеті ретінде бар екенін білуге асықты.] Соңында Хорасанның (Каспий теңізінің оңтүстік-шығысындағы, қазіргі Иранның солтүстігіндегі жер) саудагер елшілері маған Яһуданың әл-Хазар деп аталатын мемлекеті бар екенін айтты. Бірақ мен олардың сөздеріне сенбедім, себебі олар менің жақсылығымды алу үшін осылай айтқан деп ойладым. Сондықтан мен таңқалдым, Константинополь елшілері (944-949 жылдар аралығында) патшамыздан біздің патшамызға хат және сыйлықтар әкелгенше, мен оларды осы мәселе бойынша сұрадым.
Praise be to the beneficent God for His mercy towards me! Kings of the earth, to whom his [ Abd ar Rahman's ] magnificence and power are known, bring gifts to him, conciliating his favor by costly presents, such as the King of the Franks, the King of the Gebalim, who are Germans, the King of Constantinople, and others. All their gifts pass through my hands, and I am charged with making gifts in return. [Ibn Shaprut, who knew several languages, received these embassies.] Let my lips express praise to the God of Heaven, who so far extends His loving kindness towards me, without any merit of my own, but in the fullness of His mercies! I always ask the ambassadors of these monarchs who bring gifts about our brethren the Israelites, the remnant of the captivity, whether they have heard anything concerning the deliverance of those who have languished in bondage and have found no rest. [He was anxious to know if the "Ten Lost Tribes" existed as an independent Hebrew state anywhere.] At length mercantile emissaries of Khorasan [a land southeast of the Caspian Sea in modern north Iran] told me that there is a kingdom of Judah which is called al Khazar. But I did not believe these words for I thought that they told me such things to procure my goodwill and favor. I was therefore wondering, till the ambassadors of Constantinople came [between 944 and 949] with presents and a letter from their king to our king, and I interrogated them concerning this matter,
Олар маған: «Бұл рас, және сол мемлекеттің аты әл-Хазар. Константинопольден теңіз арқылы саяхаттауға он бес күн кетеді, бірақ құрлық арқылы біздің арамызда көптеген халықтар бар; қазір билік құрып отырған патшаның аты – Жозеф; кемелер кейде олардың елінен біздің елімізге балық, тері және әр түрлі тауарлар әкеледі [Хазарлар, ірі саудагерлер, өз тауарларын солтүстіктен Рустан алды.] Олар біздің одақтастарымыз және біз оларды құрметтейміз; біз елшіліктер және өзара сыйлықтар арқылы байланыс жасаймыз; олар өте күшті, олар көптеген армияларды ұстайды, олармен кейде жорықтарға қатысады». Мен осы хабарды естігенімде, жігерлендім, күшім артып, үмітім нығайды. Содан кейін мен жерге бас иіп, көктегі Құдайға сәжде еттім. [Хасдай қуанды: христиандар еврейлерді Исаны қабылдамағаны үшін жаза ретінде елсіз деп айта алмайды.] Мен патшамыздың, оның отбасының және үйінің денсаулығы үшін дұға етемін, және оның тағы мәңгілікке бекітілсін. Оның күндері мен оның ұлдарының күндері Израильдің ортасында ұзақ болсын!
They answered me: "It is quite true, and the name of that kingdom is al Khazar. It is a fifteen days' journey by sea from Constantinople, but by land many nations intervene between us; the name of the king now reigning is Joseph; ships sometimes come from their country to ours bringing fish, skins, and wares of every kind [The Khazars, great traders, got their wares from the Rus to the north.] The men are our confederates and are honored by us; there is communication between us by embassies and mutual gifts; they are very powerful; they maintain numerous armies with which they occasionally engage in expeditions." When I heard this report I was encouraged, my hands were strengthened, and my hope was confirmed. Thereupon I bowed down and adored the God of heaven. [Hasdai was happy: Christians could no longer say the Jews were without a country as a punishment for their rejection of Jesus.] I pray for the health of my lord the King, of his family, and of his house, and that his throne may be established for ever. Let his days and his sons' days be prolonged in the midst of Israel!
Испаниядағы хазарлар
Кем дегенде кейбір хазар раввиндік студенттері Испанияда оқыған сияқты. Толедолық Ибрахим ибн Дауд өзінің "Дәстүр кітабында" (1161) былай деп жазады:
At least some Khazar rabbinical students appear to have studied in Spain. Abraham ibn Daud of Toledo, in his Book of Tradition (1161), writes:
"Израиль қауымдары Дайлам мен Итил өзеніне дейін тараған екенін көресіздер, онда хазар халқы тұрады, олар дінге кіргендер. Хазар патшасы Иосиф Хасдай ибн Шапрутке хат жіберіп, өзінің және бүкіл халқының раввиндік сенімді ұстанғанын хабарлады. Біз Толедода хазарлардың ұрпақтарын, ғалымдардың шәкірттерін көрдік, және олар бізге олардың қалғандары раввиндік сенімде екенін айтты."
"You will find the communities of Israel spread abroad as far as Dailam and the river Itil where live Khazar peoples who became proselytes. The Khazar king Joseph sent a letter to Hasdai ibn Shaprut and informed him that he and all his people followed the rabbinical faith. We have seen descendants of the Khazars in Toledo, students of the wise, and they have told us that the remnant of them is of the rabbinical belief."