Кіріспе

Утпаладева (шамамен 900–950 ж.б.) – кашмирлік үнді философы және теологы. Ол Трика Шайва дәстүріне жатады және монистік идеализмнің Пратьябхиджня мектебінің ойшылы. Оның Īśvarapratyabhijñā Kārikā (IPK, Иемізді тану жырлары) Пратьябхиджня мектебінің маңызды және негізгі еңбегі болды.

Философия

Торелла Утпаладеваның философиясын «эпистемологияның, метафизиканың, діни тәжірибенің, лингвистикалық философияның және эстетикалық болжамдардың бірегей қоспасы» деп сипаттайды. «Ишварапратьябиджня Кариканың» «Джаннадхикара» тарауында Утпаладева адамның білімді субъект болу қабілетін атап, өзіндік болмысын орнатуға бағытталған. Утпаладева естелік туралы айтады, ол ұзақ уақыт бойы жүретін танымдық оқиға. Қазіргі өзін-өзі тану элементі бастапқы таным сәтінде болады. Екі нүктедегі элемент – бір сананың көрінісі, сондықтан да олардың табиғаты бірдей. Утпаладева буддалық жады түсінігіне қарсы, ол өзін-өзі қабылдамайды. Буддистер есте сақтауды тұрақты білетін өзін-өзісіз түсіндіреді, өйткені өткен танымдар кейінгі танымдарға жасырын әсерлер (самскаралар) қалдырады. Алайда, Утпаладева бастапқы танымның өзіне ғана шектелгенін айтады. Торелла атап өткендей, Утпаладева буддистерге қарсы «әлемдегі нақты құбылысты біріктіретін және жандандыратын, әр шектеулі субъектінің, сондай-ақ күнделікті өмірдің әрбір түрі мен іс-әрекетінің негізін құрайтын бір ғана, динамикалық субъект бар екенін дәлелдеу үшін үнемі жұмыс істейді». Торелланың айтуынша, Утпаладеваның тағы бір маңызды және түпнұсқалық үлесі – оның «абхаса» (жарық, сәуле, көрініс) ілімі, ол бәрін Шиваның санасының сәулелі көрінісі ретінде қарастырады, бұл олардың қажетті негізі болып табылады. Әр «көрініс» – бұл әмбебап және санскрит тіліндегі белгілі бір сөзбен байланысты. Алайда, Торрелла абхаса термині жаңа термин емес екенін, «бірақ ол Ведантика және Буддизм мектептерінде кеңінен қолданылған» деп атап өтті. Торелла Утпаладеваның Құдай туралы көзқарасын былайша түсіндіреді: Бұл Мен немесе Сана діни тұрғыдан алғанда Шива. Оның ең жоғары формасында ең жоғарғы құдайлық тұлға – бұл тек қана «Мен», Сана мен бақыттан тұрады, онда барлық принциптер толықтай ыдырау күйінде болса да қамтылған. Ол барлық шындықтың түпкі мәні ретінде бүкіл IPK-да бар және ол жерде тікелей аталады, тіпті сахнада оның экстремалды емес түрі болса да, ол трансценденттік пен имманенттік арасында тепе-теңдікте болады. Шын мәнінде, бұл түсіндірме жұмыс, оған үйрету үшін объект және осы тәлімнің алушысы қажет; ол көрініс әлеміне ашық Құдайдың сол түрімен айналыспай алмайды, сонымен бірге оның егемендігі қатаң сақталады. Жоғары деңгейде тек қана толықтай тынығатын «Мен» бар, ал білуге болатынның іздері де жоқ. Ол негізінен Махешвара, Исвара, Иса, Прабху деп аталады, ал ең жоғарғы формаға көбінесе Шива немесе Парамесвара деген атау беріледі, бірақ бұл екі серияның арасында жанама түрде бұл жалғыз шындық туралы мәселе екенін және әр түрлі дәреже мен фигураның экспозициялық талаптарға сай екенін көрсететін алмасулар бар. Бұл жоғарғы шындық өзін Шаивасиддханта философиясына ұқсас тәсілде таттвалар (нақтылық) шкаласы арқылы білдіреді (барлығы да сипаты жағынан толығымен монолистік болып қалады). Утпаладева сондай-ақ Құдай (Ишвара) бар екендігіне дәлел келтірді, ол кем дегенде ішінара Ньяя дереккөздеріне негізделген. Изабелл Ратидің айтуынша, бұл дәлелдемеде «әлем – белгілі бір тәртіпте жасалған әсер, оны оның тиімді себебі деп саналатын ақылды тұлға жаратты» делінген. Сонымен қатар, Утпаладева үшін ғаламның күрделілігі мен үйлесімділігін ескере отырып, бұл жаратушы барлығын білетін және барлығына қабілетті болуы керек.

Тану

Торелла атап өткендей, Утпаладеваның бостандық туралы ілімдегі басты элемент – "танылу" (пратьябхиджа) идеясы және оған қалай қол жеткізу. Бұл – өзіңнің ең жоғарғы Шива екеніңді танудан басқа ештеңе емес. Торелла түсіндіргендей, тану – адал адамда жаңа ештеңе ашпайтын, тек өзінен жасырып тұрған жамылғыларды жыртып тастайтын идентификация актісін ғана қозғау; жаңа таным тумайды, бірақ оны қолдануға, өмірге енгізуге кедергі келтіретін бұлқыныс бірден жойылады. Гурудың осыған мүмкіндік жасау жолы, керісінше, кезең-кезеңмен болуы мүмкін: Utp. осыны өз жұмысында іске асырады, бірнеше дәлелдер арқылы "Мен" және "Иеміз" күштерін аңғартпақ болады, сонда идентификация оянады. Осындай тура (авакра) жолды ұстану Шиваның мәніне ену және өмірде бостандыққа қол жеткізу үшін жеткілікті, бұл сонымен қатар керемет күштермен де сүйемелдеуі мүмкін. Бұл бостандықтың нұры күнделікті өмірдегі түстерді солғындатпайды, жаппайды, бірақ оларды жарқыратады, жеке ерекшеліктердің байлығын сақтай отырып, бөтендікті жоюдың кереметін іске асырады.

Буддизмнің ықпалы

Утпаладеваның философиясы буддалық Виджнянавада мектебінің прамана, әсіресе Дхармакиртидің еңбектерін пайдаланады және бір уақытта сынға алады. Торелла былай жазады: "Олардың ұстанымдарын сынға алу Утпаладеваға Пратьябхиджня философиясын құру мен жетілдіруде маңызды көмек болды". Утпаладева Ньяя санаттарына буддалық сынды қолдасады және олардың көптеген философиялық құралдарын қолданады, бірақ олардың жүйесінде жоғары Иеміз Шиваның түсінігінің жоқтығын көреді, ол – "еркін және «жеке» сананың кең тараған динамикасы". Торелла Утпаладеваның Дигнага-Дхармакирти буддизм мектебін ұзақ зерттеуі мен сынға алуының нәтижесінде "олардың ілімдері мен терминологиясының көбінесе саналы түрде сіңірілуінің ерекше құбылысы болды, бұл Пратьябхиджняның құрылымында маңызды іздер қалдырды" деп жазады. Бұл, сондай-ақ, Утпаладева үшін оның мектебінің беделін арттырудың, сыйлы қарсыласының кейбір тәсілдерін қабылдау арқылы жасалған жолы болуы мүмкін.

Басқа салымдар

Утпаладеваның да Киелі кітапқа және жалпы дінге қатысты универсалды көзқарасы болды. Торелланың айтуынша, Утпаладева үшін Агам (кітап) – Шиваның дауысы, және "ол барлық Агамдарды қамтиды, Вайшнавадан буддашылдыққа дейін (Сайва да кіреді)". Утпаладева эстетика туралы да еңбектер жазған. Торелланың айтуынша, "Философиялық-діндік ой-пікірлерге эстетиканың енуіне дәл Утпаладеваның үлесі зор. Оның каматкара (таңғажайып ләззат) тұжырымы – тәжірибедегі жоғары деңгей, ол көрініс берген әлемнің шындығы мен сұлулығын сақтайды, сонымен бірге оны Жоғары сана орталығына айналдырады".