Дәнішменділер бейлігі: Анатолия тарихындағы түркімен әулеті
Danishmendids
Дәнішменділер бейлігі: 1071-1178 ж. Анадолыдағы түркімен мемлекеті. Сівас, Токат, Малатья аймақтарында билік еткен, Салжұқтармен және крестшілермен күрескен.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түрік бейлігі Солтүстік-шығыс Анатолияда
Turkish Beylik in northeastern Anatolia
Данияменділер немесе Данияменділер (Dânişmendliler) – 1071/1075 жылдан 1178 жылға дейін солтүстік-орталық және шығыс Анатолияда билік еткен түркімен бейлігі. Бұл әулет бастапқыда Анатолияның солтүстік-шығысындағы Сивас, Токат және Никсар айналасында құрылды, бірақ бір кезде Анкара мен Кастамонуға дейін батысқа, ал 1103 жылы бағындырған Малатияға дейін оңтүстікке қарай кеңейді. 12 ғасырдың басында Данияменділер, Данияменділер жерін қоршап тұрған көптеген аумақтарды бақылаған Рум Сәлжұқ сұлтандығымен қарсыласты және крестшілермен қарқынды күресті. Әулетті Данишменд Гази құрды, оның тарихи ақпараты өте аз және көбінесе оның қайтысынан соң жазылған. Оның лақабы немесе есімі, Данишманд (دانشمند) парсы тілінде "ақылды адам" немесе "білім іздеуші" деген мағынаны білдіреді.
The Danishmendids or Danishmends (Dânişmendliler) was a Turkoman beylik that ruled in north central and eastern Anatolia from 1071/1075 to 1178. The dynasty centered originally around Sivas, Tokat, and Niksar in central northeastern Anatolia, they extended as far west as Ankara and Kastamonu for a time, and as far south as Malatya, which they captured in 1103. In early 12th century, Danishmends were rivals of the Seljuk Sultanate of Rum, which controlled much of the territory surrounding the Danishmend lands, and they fought extensively against the Crusaders. The dynasty was established by Danishmend Gazi for whom historical information is rather scarce and was generally written long after his death. His title or name, Dānishmand (دانشمند) means "wise man" or "one who searches for knowledge" in Persian.
Шығу тегі
Түркімен Данышменділер әулетін Данышменд Гази құрды. Дегенмен, Данышменд Газидің тегі туралы мәліметтер "аңызға толы". Роберт Ирвиннің сөзінше, Данышменд Гази – "тегі түсініксіз түркімен әмірі". Мысалы, Византия үкіметінің шенеунігі және тарихшысы, Данышменд Газидің замандасы Никетас Хониат оның Арсакид әулетінен шыққандығын айтады. Эдессалық Матфей және Киракос Вартан Данышменд Газидің армян тегінен екенін мәлімдейді, бұл, Тахсин Язичи түсіндіргендей, "Никетаның хабарламасына қайшы емес". Язичи басқа тарихшылардың оның тегін әртүрлі түсіндіргенін қосады. Кейбіреулер оны Ұлы Сәлжұқ мемлекетінің сұлтаны I Мәлік Шаһтың (1072–1092) туысы деп есептейді. Осы орайда, Мәлік Шаһ Данышменд Газиді Каппадокияны бағындыру үшін жіберген дейді. Тағы бір деректер бойынша, Данышменд Гази – Рум сұлтандығының алғашқы билеушісі Сүлеймен ибн Қутұлмиштің (1077–1086) анасының інісі. Сонымен қатар, кейбір тарихшылар оны 1071 жылғы Манзикерт шайқасындағы Сәлжұқ қолбасшыларының бірі деп санайды. Язичи былай дейді: "Осман Тұранның оның Газнавидтер сарайына Сәлжұқ елшісі болғаны туралы ұсынысы Әбу әл-Фазл Байхакидің "Тарих и Байхаки" еңбегіндегі бір сөзге қатысты түсініксіздіктен туындаған және толығымен қате". Роберт Грегори Бедросян (Сурен Еремиан мен Халил Йинанға сілтеме жасай отырып) Данышменд Газидің армян мұсылманы болғанын айтады. Данышменд Гази туралы ауызша хабарларға негізделген 14 ғасырдағы (яғни, өлімнен кейінгі) эпикалық поэма – "Данишменднаме" да "аңызға толы материалдармен" құралған. "Данишменднаме" бойынша, Данышменд Гази Малатияда туған.
The Turkoman Danishmendid dynasty was founded by Danishmend Gazi. Sources about Danishmend Gazi's origins however, are steeped in "legendary flavor". According to Robert Irwin, Danishmend Gazi was a "Turkoman emir of impenetrably obscure origins". For instance, according to Niketas Choniates, a Byzantine government official and historian and a near contemporary of Danishmend Gazi, he was of Arsacid descent. According to Matthew of Edessa and Kirakos Vartan, Danishmend Gazi was of Armenian origin, which, as Tahsin Yazici explains, "is not incompatible with Niketas' report". Yazici adds that other historians explained his origins differently. Some identified him as a nephew of Malik Shah I (1072–1092), Sultan of the Great Seljuk Empire. According to this narrative, Danishmend Gazi was sent by Malik Shah to conquer Cappadocia. Others viewed Danishmend Gazi as a maternal uncle of Suleiman ibn Qutulmish (1077–1086), the first ruler of the Sultanate of Rum. In addition, some historians believed he was one of the Seljuq commanders who fought at the Battle of Manzikert in 1071. According to Yazici: "Osman Turan's suggestion that he was a Seljuq envoy to the Ghaznavid court was based on a misunderstanding of a passage in Abu'l Fazl Bayhaqi's Tarikh i Bayhaqi and is thus totally erroneous". According to Robert Gregory Bedrosian (citing Suren Yeremian and Halil Yinanc), Danishmend Gazi was an Armenian Muslim. The Danishmendnâme, a 14th century (i. e. posthumous) epic romance based on oral traditions dealing with Danishmend Gazi, is likewise filled with "legendary material". According to the Danishmendnâme, Danishmend Gazi was a native of Malatya.
Династиясы
1134 жылдан бастап Данишменд әулетінің басшылары да Мәлік (Патша) атағын алды. Бұл атақты олардың әскери табыстарын мойындау үшін Аббасид халифасы Әл-Мустаршид сыйлаған, алайда 1134 жылға дейінгі Данишменд бейлері (эмирлері) де кейіннен Мәлік деп аталған жағдайлар бар. Данышменд Газидің өзі «Данышменд Тайлу» деп те аталған. Данишмендтер 1071 жылы Манзикерт шайқасынан кейін Анатолияға еніп, орналасты, онда Селжұқтар Византия империясын жеңіп, Анатолияның көп бөлігін басып алды. 1086 жылы Рум сұлтаны Сүлеймен I қайтыс болған соң, Гази Селжұқтардың тақ үшін күресін пайдаланып, Орталық Анатолияда өз әулетін құрды. Астананың алғаш рет Амасияда құрылғаны болжамдалады. 1100 жылы Газидің ұлы, Гази әмір, Антиохиялық Богемонд I-ді тұтқынға алды, ол 1103 жылға дейін олардың тұтқынында болды. 1101 жылғы крест жорығын жеңуге Селжұқ-Данишменд одағы да үлкен үлес қосты. 1116 жылы Данишмендтер Месуд I-ге Селжұқ сұлтаны болуға көмектесті. 1130 жылы Антиохиялық Богемонд II, Гумштигин шапқан Киликия Армениясының көмегіне келген кезде, Гази әмірмен шайқаста қаза тапты. Гумштигин 1134 жылы қайтыс болды, ал оның ұлы және мұрагері Мелік Мехмед Гази әкесі мен атасының ерлігіне жете алмады. Ол өте қысқа билік еткеніне қарамастан, түрік қаласы ретінде Кайсеринің құрылысын бастаған бірінші билеуші саналады. Мехмед 1142 жылы қайтыс болғаннан кейін Данишменд жерлері оның екі бауыры арасында бөлісті: «Мәлік» атағын сақтап, Сивастан билік еткен Мелік Яғыбасан және Малатиядан билік еткен Айн әл-Дәүле. 1155 жылы Селжұқ сұлтаны Килиж Арслан II, Мосул Зенгид әмірінен көмек сұраған Мелік Яғыбасанға шабуыл жасады. Алайда, 1174 жылы Нұраддин қайтыс болғаннан кейін, Сивас жерлері Сұлтандыққа қосылды. 1172 жылы Фәхреддин аттан түсіп қайтыс болды, оның орнын ағасы Афридун бағындырды. 1175 жылы Насретдин Мұхаммед қайтадан билікке оралып, Селжұқ вассалы ретінде биледі. Сондықтан, Никсар, Бюньян, Кыршехир қалаларында, Заманти өзені бойындағы Заманти бекінісінің жанында және Анатолияның басқа да аймақтарында «Мәлік Газидің мазарлары» көптеп сақталған, олардың көпшілігі қастерлі зиярат орындары болып табылады және шын мәнінде әртүрлі Данишменд билеушілеріне тиесілі. Меликгази – Кайсери қаласының орталық аудандарының бірінің де атауы. Халық арасында қолданылатын атаулардың бірлігі Данишмендтер салған басқа да құрылыстарға да қатысты болуы мүмкін. Данишмендтердің ресми атағы – «Румыния және Шығыс/Анатолияның Мәлігі» болды және ол жергілікті ақшаларда грек тілінде жазылған, бұл Византияның ықпалын көрсетеді. Данишмендтердің монеталарында екі тілдің болуымен қатар, Аждаһаны өлтіріп жатқан бейне де бейнеленген, ол Киелі Георгийді көрсетеді деп есептеледі.
As of 1134, Danishmend dynasty leaders also held the title Melik (the King) bestowed in recognition of their military successes by the Abbasid caliph Al Mustarshid, although the Beys (Emirs) of Danishmend prior to 1134 may also be retrospectively referred to as Melik. Danishmend Gazi himself was alternatively called "Danishmend Taylu". The Danishmends established themselves in Anatolia in the aftermath of the Battle of Manzikert in 1071, in which the Seljuks defeated the Byzantine Empire and captured most of Anatolia. Gazi took advantage of the dynastic struggles of the Seljuks upon the death of the Sultan Suleyman I of Rûm in 1086 to establish his own dynasty in central Anatolia. The capital was likely first established in Amasia. In 1100, Gazi's son, Emir Gazi, captured Bohemond I of Antioch, who remained in their captivity until 1103. A Seljuk Danishmend alliance was also responsible for defeating the Crusade of 1101. In 1116, the Danishmends helped Mesud I become the Seljuk sultan. In 1130, Bohemond II of Antioch was killed in a battle with Emir Gazi, after coming to the aid of the Armenian Kingdom of Cilicia, which Gümüshtigin had invaded. Gümüshtigin died in 1134 and his son and successor Melik Mehmed Gazi did not have the martial spirit of his father and grandfather. He is nevertheless considered the first builder of Kayseri as a Turkish city, despite his relatively short period of reign. When Mehmed died in 1142, the Danishmend lands were divided between his two brothers, Melik Yaghibasan, who maintained the title of "Melik" and ruled from Sivas, and Ayn el Devle, who ruled from Malatya. In 1155, Seljuk Sultan Kilij Arslan II attacked Melik Yaghibasan, who sought help from Nur ad Din, the Zengid emir of Mosul. However, when Nur ad Din died in 1174, the Sivas lands were incorporated into the Sultanate. Following the death of Fahreddin in a riding accident in 1172, he was succeeded by his brother Afridun. By 1175, Nasreddin Muhammed had returned to power, and ruled as a Seljuk vassal. Hence, there are "tombs of Melik Gazi", many of which are much visited shrines and belong in fact to different Danishmend rulers, in the cities of Niksar, Bünyan, Kırşehir, along the River Zamantı near the castle of the same name (Zamantı) and elsewhere in Anatolia, and Melikgazi is also the name of one of the central districts of the city of Kayseri. The same uniformity in appellations in popular parlance may also apply to other edifices built by Danishmends. The official title of the Danishmendids was Malik of All Romania and the East/Anatolia, was always inscribed in the local currency in Greek, indication of Byzantine influence. The Danishmend's coins, along with being bilingual, included an image of a figure slaying a dragon, thought to represent St. George.
Билеушілер
Даниялық Гази (Даниялық Гази) 1075 ж. 1084 ж. сонымен қатар Даниялық Тайлу деп те аталады.
Гаджи Гүмүштигин 1084 ж. 1104 ж. Даниялық Газидің ұлы.
Емир Гази 1104 ж. 1134 ж.
Мелик Мехмед Гази 1134 ж. 1142 ж.
Сивас тармағы (Меликтер – Патшалар) 1142–1175 ж.
Анатолиялық Сәлжүктермен біріктірілді.
Мелик Зүннун (бірінші билік) 1142–1143 ж. Мелик Мехмед Газидің ұлы.
Яғыбасан 1143–1164 ж. Емир Газидің ұлы.
Мелик Мүжахид Гази 1164–1166 ж.
Мелик Ибрахим 1166 ж.
Мелик Исмаил 1166–1172 ж.
Сарай төңкерісінде қаза болды.
Мелик Зүннун (екінші билік) 1172–1174 ж. Мелик Мехмед Газидің ұлы.
Малатия тармағы (Эмирлер) 1142–1178 ж.
Анатолиялық Сәлжүктермен біріктірілді.
Айн ел Девле 1142–1152 ж.
Зүлкарнейн 1152–1162 ж.
Насретдин Мұхаммед 1162–1170 ж.
Фахретдин 1170–1172 ж.
Эфридун 1172–1175 ж.
Насретдин Мұхаммед 1175–1178 ж. Екінші билік.
DanishmendsReignNotesDanishmend Gazi1075 d. 1084Also called Danishmend TayluGazi Gümüshtigin 1084 d. 1104Son of Danishmend GaziEmir Gazi 1104 d. 1134Melik Mehmed Gazi 1134 d. 1142Sivas branch (Meliks The Kings)1142–1175Incorporated to Anatolian Seljuks Melik Zünnun (first rule) 1142–1143 Son of Melik Mehmed Gazi Yağıbasan 1143–1164 Son of Emir Gazi Melik Mücahid Gazi 1164–1166Melik İbrahim 1166 1166Melik İsmail 1166 1172Killed in palace revolt. Melik Zünnun (second rule) 1172–1174 Son of Melik Mehmed Gazi Malatya branch (Emirs)1142–1178Incorporated to Anatolian Seljuks Ayn el Devle 1142–1152Zülkarneyn 1152–1162Nasreddin Muhammed 1162–1170Fahreddin 1170–1172Efridun 1172–1175Nasreddin Muhammed 1175–1178Second reign