Кіріспе

Зипакира (сипакиˈɾа) – Колумбияның Кундинамарка департаментіне қарасты муниципалитет және қала. Оның көршілес муниципалитеттері солтүстікте Когуа және Немокон; шығыста Токансипа; оңтүстікте Табио, Кахика және Сопо; батыста Субахоке және Пачо. Оның муниципалдық үкімет орыны ұлттық астана Боготадан 49 шақырым қашықтықта орналасқан. Ол Үлкен Богота қалалық аймағының бір бөлігі және Сабана-Центро провинциясының астанасы. Бұл сонымен қатар осы аттас епархияның бас кеңсесі, және оған Кундинамарка департаментінің көп бөлігі, Богота орталығына, Рионегро аймағына, Убате алқабына және Гуавио аймағына дейін жетеді. Қала негізінен Тұз соборымен танымал – тұз шахтасының ішінде, тұз қорларының қазу барысында жасалған туннельде салынған жер асты шіркеуі. Зипакира ерекше архитектураға ие, ал ескі қала орталығы туристерді қызықтыратын орын. Оның бас алаңы испан отарлық стиліндегі ескі ғимараттармен қоршалған. Бұл шағын қалаға Боготадан пойызбен баруға болады.

Этимология

Чибча тілінде, испандықтар жаулап алғанға дейін Альтиплано Кундибоясенседе қоныстанған муиска халқының тілінде, бұл атау "зипаның жері" деген мағынаны білдіреді. Зипа – осы аумақтың билеушісі болған. Тағы бір түсіндірмесі – "әкеміздің қаласы".

Жаулап алу алдындағы кезең

Зипакира мен Токансипа арасындағы Абра аңғарында Оңтүстік Американың ең ежелгі адам қалдықтары табылды. Литосфералық қабаттарда жануарлардың сүйектері мен көміртек фрагменттері кездеседі, олар радиокөміртек талдауы арқылы шамамен 12 500 жылға дейін соққандығы анықталды, бұл Альтиплано Кундибоясенседегі адам қонысының ең ерте дәлелі болып табылады. Оның атының екі мүмкін шығу тегі бар. Бірі – Зипа тауларының етегінде қоныстанған жергілікті халықтан алынған "Чикакича" атауы, ол "біздің үлкен қабырғамыз" немесе басқа деректер бойынша "әкеміздің қаласы" деген мағынаны білдіреді. Ал 19 ғасырға дейін бұл атау С әрпімен жазылған. Екінші мүмкіндік – "зипа" атауы, ол ауыл басшысына және оның әйеліне, "Кира" деп аталғанға берілген құрметті атақ, сондықтан "Zipa Quirá" деп айтылған. Бұл жерде тұрған жергілікті халық "Пуэбла Вьехо" деп аталған кеніштің жоғарғы бөлігінде қоныстанды, қазір Сантьяго Перес деп аталады, бұл қазіргі қала орнынан шамамен 200 метр жоғарыда. Ерте испандық сипаттамаларда (1537 жыл) "12 000 халқы бар бірнеше жүз үйді көруге болады" делінген. Бұл жерлер Муиска тайпасының оңтүстік бөлігін басқарған Баката зипасының иелігіне кірген. Сол кезде Богота жазығында көптеген кішкентай көлдер мен шатқалдар болған, олар тұрғындарды каноэмен тасымалдауға мүмкіндік берген. Осылайша, Немокон, Гачанчипа және Токанчипа тұрғындары Чикакичаға қыш ыдыстар мен плиткаларға айырбастау үшін тұз іздеуге келген. Тұз Колумбияның Анд аймағындағы халықтармен, соның ішінде Панче тайпасымен, қазіргі Толима департаментіндегі Пантагорамен және қазіргі Бояка департаментіндегі Музо тайпасымен сауда жасалды.

Гранаданың жаңа патшалығы

1600 жылы 18 шілдеде Дон Ойдор Луис Хенрикес жұмысшылар мен олардың отбасыларымен бірге осы жерде елді мекен құрып, оны "Зипакира ауылы" деп атады. 1600 жылы 2 тамызда Хенрикес Хуан де Роблеске Зипакира шіркеуін салуды тапсырды, кейіннен оны Педро де Товар и Буендия қайта салдырды, ол кезде приходтың діни қызметкері Фернандо де Буэнавентура и Кастильо болды. 1605 жылы бұл аймақ Зипакира Коррегимиентосы деп аталды және бастапқы орналасқан жеріне көшірілді; мұның себебі бастапқыда орналасқан жазықтың шектеулі аумағы болды, сондай-ақ испандықтардың бұйрығына сәйкес, испандықтардың, негрлердің, метистердің немесе мулаттардың тума халқының ауылдарында тұруына рұқсат етілмеді, тіпті олар онда жер сатып алған болса да. 1623 жылы испандық шенеунік Дон Франсиско де Соса Альфредо Тиноконың мәлімдемесіне сәйкес "Ескі қаланың" 321 тума халқының қамқоршысы болып тағайындалды. 1638 жылы 5 қазанда Габриэль де Карвахаль аймақтағы 771 және Тибитодағы 125 тума халқының қамқоршысы болды. 1778 жылы вице-король Мануэль Антонио Флорестің бұйрығымен Зипакирада тұратын тума халқы тұз кен орындарының бұрынғы иелерінің үнемі көтерілістерін болдырмау үшін Немоконға көшірілді. 1779 жылы 3 тамызда Зипакирада Қасиетті Үштік және Сан-Антонио-де-Падуа приходы құрылды. 1852 жылы Зипакира провинция мәртебесін алып, 1855 жылға дейін сақтап қалды. Испанияның қайта басып алу кезінде 1816 жылы 3 тамызда қала алаңында Зипакира шейіттері деп белгіленген адамдар өлім жазасына кесілді.

Республика дәуірі

1815 жылғы Кундинамарка Конституциясымен қала сол аттас провинцияның астанасы болды. 1863 жылғы 10 шілдеде ол Кундинамарка Егемен Мемлекетінің астанасы деп белгіленді, бірақ кейін президент Моралес бұйрығымен Фунза деп аталды. 1905 жылғы 29 сәуірдегі №46 заң Квесада департаментін құрды, оның астанасы Зипакира қаласы болды және ол 1910 жылға дейін осылай қалды.

Географиясы мен сипаттамасы

Зипакира Боготаның солтүстігінде орналасқан, жол және пойыз арқылы байланысты. Оның ең танымал тұз кені Колумбқа дейінгі дәуірден бастап муиска тайпасы тарапынан игеріліп келген, және сол жерде әйгілі Тұз соборы орналасқан. Гонсалес Фореро алаңы – қаланың орталығы, төңірегінде колониялық стилін сақтап қалған және ұлттық ескерткіштер саналатын ғимараттар орналасқан. Алаңда 1760 және 1870 жылдар аралығында салынған, тас фасады бар собор, сондай-ақ қала әкімдігі мен Салинас әкімшілік ғимараты бар, олардың шатырлары республикалық стильде жасалған. Қалада соңғы кезде өзгерістер болып өтті, орталықтағы көшелер жаяу жүргіншілерге арналған жолдарға айналдырылды, аймақтағы көлік қозғалысы шектелді, бұл сақтау және консервациялау мақсатында жасалды, сонымен қатар туристер үшін ыңғайлы жағдай жасалды. Осы стратегияның бір бөлігі ретінде қала Сабана стансасын (теміржол) қайта құру жобасын жүзеге асырды және оның жанында Ла Эсперанса саябағын салды. Қазіргі уақытта Богота – Чиа – Кахика – Зипакира тас жолы аяқталды, бұл қалаға жылдам және қауіпсіз жолмен жетуге мүмкіндік берді, себебі Кахика – Зипакира бөлігі елдегі ең көп апат болатын жолдардың бірі еді. Зипакира келушілерге дәстүрлі мейрамханалар, шамамен 300 жылдық колониялық үйлер, туристік агенттіктер, Панака Сабана сияқты демалыс орталықтары, мұражайлар, қолөнер бұйымдары және қызықты сауда инфрақұрылымын ұсынады. Ауыл шаруашылығы да маңызды, әсіресе сүт және картоп өндірісі. Аймақтағы өнеркәсіп тұз өндіру, өңдеу және тазартумен тығыз байланысты. Халық саны шамамен 130 000 адамды құрайды (жергілікті тұрғындар "зипакиреньос" деп аталады). Көшелер, саябақтар, үйлер және алаң колониялық дәуірді еске түсіреді. Сонымен қатар, қауымдық қозғалыс пен жергілікті халықтың күресі ел тарихында жаңа кезеңнің басталуына себеп болды. Бүгінде туристік жетекшілер мен жергілікті тұрғындардың көмегімен муниципалитеттің түпнұсқалық тарихы, оның жергілікті тілде "чикакича" деп аталуы туралы ақпараттарды әлемнің түкпір-түкпірінен келген көптеген туристер таныса алады. Аймақтағы ең танымал шаралардың бірі – Зипакирадағы Назареттік қауым ұйымдастырған, соңғы 54 жылдан бері өткізіліп келе жатқан Ұлы апта шерулері. Туристер Ұлы жұма күні Крест жолы шеруіне белсенді қатысады, ол Минеро алаңына дейін, Тұз соборының кіреберісіне дейін барады.