Кашмир шайвизмінің алғашқы ұстаздары: Сомананда және оның ізбасарлары

Кіріспе

Сомананда (875–925 жж.) – Кашмир шаивизмінің ұстаздарының бірі, Траямбаканың ізбасары, осы мектептің алғашқы философиялық трактатының авторы – Шивадрасти. Бхатта Каллатаның замандасы болған екеуі Кашмир шаивизмінің алғашқы толқынын құрады. Сомананда Кашмирде, көбінесе Шринагарда өмір сүрген, сондықтан Сомананданың рухани тұқымдастығы мен киелілік дәрежесі бар деп есептеледі. Сомананда сонымен қатар тағы бір маңызды шаивалық ұстаз Васугуптаның шәкірті болған. Васугупта – Шива сутрасының авторы, шаивалық дәстүрдің негізгі мәтіндерінің бірі. "Спанда Карика" авторы Бхатта Каллата Соманандамен замандас болған және Васугуптадан тәлім алған. Осылайша, Васугуптадан екі шәкірт – Сомананда мен Бхатта Каллата шықты, олардың әрқайсысы біртұтас шаивизм мектебін ұсынды: тиісінше Пратьябхижна мен Спанда. Осы екі шәкірт қалдырған мәтіндердің арасындағы ерекшелік көбінесе мазмұнында емес, көлемінде. Сомананданың "Шивадрасти" философиялық бағытталған, ал Бхатта Каллатаның "Спанда Карика" практикалық және қысқа. Сомананданың басты шәкірті – Утпаладева. Утпаладева ұстазының еңбегін жалғастыру және дамыту үшін бірқатар мәтіндер жазды, соның ішінде Абинавагуптаның "Ишварапратиябхиджнявимаршини" трактаты – түсіндірме. Утпаладева сондай-ақ ұстазының еңбегі "Шивадрастиге" түсініктеме берді. Утпаладевадан кейін Лакшманагупта, содан кейін Кашмир шаивизмінің бейнесі болған Абинавагупта келді. Абинавагупта шаивизмнің барлық мектептерінен білім алды және рухани азаттыққа жеткені айтылады, содан кейін ол осы мектептерді біртұтас жүйеге біріктіруді қолға алды. Абинавагуптаның басты еңбегі – "Тантралока". Қарсы көзқарастарды талқылау кезінде ол оларды дәл түсінуге тырысып, жұмысында ұсынады, содан кейін оларды нақты логикамен жоққа шығарады. Сомананда үй шаруасымен айналысқан адам болған және оның жүйесі күнделікті өмірдегі адамдарға қолданылуға тиіс. Ол уединениеді және қоғамнан кетуді талап ететін тәжірибелерді қабылдамады. Сомананда негізінен Пратьябхижна мектебінің алғашқы ұстазы ретінде еске алынады. Ол "Шивадрасти" атты негізгі еңбегінде Пратьябхижнаның теориялық аспектілерін анықтады. Оның ұлы Утпаладева оны жетілдіріп, дамытты, оны аяқтау және Кашмир шаивизмінің басқа мектептерімен біріктіру міндетін ұлы ұстаз Абинавагуптаға қалдырды. Оның философиясы – идеалистік біртұтастық және теистік. "Барлық нәрсе" болумен қатар, Шива – сана мен бақыт, яғни Чит-Ананда. Ол абсолютті еркін ерікке ие, Сватхантрьяға, оның көмегімен ол ешқандай сыртқы құралдар мен материалдарды қолданбай жаратылысты жасайды. Ол өзінің білім және іс-қимыл күштері арқылы көрінеді. Сватхантрья ұғымы Сомананда философиясының орталық бөлігін құрайды. Шиваның еркі энергия ретінде көрінеді, оны Шакти деп атайды, ол Шивадан шығады және әлемді құрайтын зат болып табылады, сондықтан ол әлемге онтологиялық тұрғыдан алшақтықтан бұрынғы және кез келген кедергіден тыс. Шакти көрініс беру процесін бастаған кезде ол 36 түрлі таттвалар деп аталатын онтологиялық санаттарға немесе субстанцияларға бөлінеді. Осылайша, әлем нақты болып саналады (басқа біртұтас идеалистік рухани мектептердегідей, иллюзорлық емес). Сомананданың жазба еңбегі философиялық жүйе құрумен ғана шектелмейді. Онда философияның бәсекелес мектептерінің шолуы және логикаға негізделген дәлелдер сериясы да бар. Мысалы, Сомананда Ньяя-Вайшешика жүйесінің өрескел реализмімен, Самкхьяның нәзік реализмімен, Ведантаның идеализмімен немесе буддизмнің Вижнавадасымен келіспейді.

Somananda (875–925 CE) was one of the teachers of Kashmir Shaivism, in the lineage of Trayambaka, author of the first philosophical treatise of this school, Śivadṛṣṭi. A contemporary of Bhaṭṭa Kallaṭa, the two formed the first wave of Kashmiri Shaivites to propose in a rigorous and logical way the concepts of nondual Shaivism. Somananda lived in Kashmir, most probably in Srinagar, So, Somananda claims a divine spiritual ancestry and investiture. Somananda was also the disciple of Vasugupta, another important Shaivite master. Vasugupta was the author of Shiva Sutra, one of the fundamental texts of nondual Shaivism. Bhatta Kallata, the author of Spanda Karika, was contemporary with Somananda and had also been a disciple of Vasugupta. Thus, from Vasugupta emerged two disciples, Somananda and Bhatta Kallata, each proposing a school of monistic Shaivism, Pratyabhijna and respectively Spanda. The difference between the texts we have left from these rival disciples is mainly in their scope, not in essence. While Somananda's Sivadristi has a philosophical bent, Bhatta Kallata's Spanda Karika is more practical and shorter in length. Somananda main disciple was Utpaladeva. Utpaladeva wrote a number of texts to continue and develop his teacher's work including the Īśvarapratyabhijñākārikā, of which Abhinavagupta's Īśvarapratyābhijñāvimarśinī is a commentary. Utpaladeva also commented on his teacher's work, Sivadṛṣṭi. Following Utpaladeva came Lakshmanagupta, and then Abhinavagupta, who was the epitome of the Kashmiri Shaivism. Abhinavagupta took teachings from all the schools of Shaivism and was said to reach spiritual liberation himself, after which he took on the huge undertaking of uniting all these schools into one coherent system. Abhinavagupta's main work is Tantraloka. When debating opposing views, he makes an effort to understand exactly what they are and present them in his work, then refute them by subtle logic. Somananda was a householder and his system is to be applied by people in the midst of everyday life. He rejected practices which required reclusion and leaving behind of society. Somananda is mainly remembered as the first perceptor of the Pratyabhijna school. He defined the theoretical aspects of Pratyabhijna in his main work Sivadristi. His son, Utpaladeva refined and developed it, leaving the task of bringing it to completion and integrating it with the other schools of Kashmir Shaivism to the great master Abhinavagupta. His philosophy is both idealistic monism and theistic. Besides being "all things", Shiva is also cit ananda consciousness and bliss. He is in possession of an absolutely free will, Svatantrya, with which he creates the manifestation without the use of any external instruments or materials. He manifests through his powers of knowledge and action. The notion of Svatantrya is central to Somananda's philosophy. The free will of Shiva is manifested as energy, called Shakti, which emanates from Shiva himself and is the stuff from which the world is created, thus, being ontologically anterior to the world, it is beyond any obstacles. When Shakti begins the process of manifestation it subdivides into a number of ontological categories or substances called tattvas, 36 in number. Thus, the world is considered real (not illusory, as in other monistic idealistic spiritual schools). The written work of Somananda contains more than philosophical system building. It also contains an account of the rival schools of philosophy and a series of refutations based on logic. For example, Somananda disagrees with the gross realism of the Nyaya Vaisesika system, the subtle realism of Samkhya, and the idealism of Vedanta, or that of Vijnanavada of Buddhism.

Шығармалары

Сомананда монистік саивизм, «Сивадристи» және ғаламның жаратылуы туралы алғашқы философиялық трактаттың авторы болды. Автор өзінің айырмашылықтың болмауы, субъект пен объектінің бірлігі, барлық нәрсенің сана табиғатында болуы туралы теориясын, «чид рупа» түсіндіреді. Кітаптың көп бөлігі грамматиктердің «Виварта» теориясын, түпкі шындыққа қатысты Шакта көзқарасын, монизм принципіне байланысты Вижнанавадиннің нақты айырмашылықтарын, «Адвайта Веданта» тұжырымдамасын – надандық туралы және сол кездегі барлық басқа да маңызды рухани мектептердің негізгі принциптерін баяндауға, талдауға және сынға арналған.