Кіріспе
Кашмир шаивизм дәстүрі, сондай-ақ Трика шаивизм деп аталады, 850 жылдан кейін Кашмирде пайда болған шаива-шакта тантралық индуизмнің екіұстанымды емес (nondualist) саласы. Трика дәстүрінің ерекшеліктері – оның идеалистік және монистік Пратьябхиджня ("Тану") философиялық жүйесі, оны Утпаладева (шамамен 925–975 жж.) және Абинавагупта (шамамен 975–1025 жж.) жазды, сондай-ақ үш қасиетті құдай Пара, Парапара және Апараның орталық рөлі. Бұл дәстүрдің тағы бір маңызды мәтіні – көптеген йогалық тәжірибелерді сипаттайтын Виджняна Бхайрава тантрасы. Кашмир шаивизмі Тирумулардың Тирумантирамда баяндалған Шива Сиддхантаның аз танымал монистік мектебімен көптеген ортақ тұсқа ие. Сонымен қатар, бұл саланың Мейкандардың екіұстанымдық (dualistic) Шива Сиддханта мектебімен келіспеушіліктері бар, оны ғалымдар нормативтік тантрикалық шаивизм деп санайды. Шактизмнің Шри Видя дәстүріне Кашмир шаивизмінің доктриналары зор ықпал етті.
The Kashmir Shaivism tradition, also called Trika Shaivism, is a non dualist branch of Shaiva Shakta Tantra Hinduism that originated in Kashmir after 850 CE. Defining features of the Trika tradition are its idealistic and monistic Pratyabhijna ("Recognition") philosophical system, propounded by Utpaladeva (c. 925–975 CE) and Abhinavagupta (c. 975–1025 CE), and the centrality of the three goddesses Parā, Parāparā, and Aparā. Another important text of this tradition is the Vijñāna bhairava tantra, which focuses on outlining numerous yogic practices. Kashmir Shaivism shares many parallel points of agreement with the lesser known monistic school of Shaiva Siddhanta as expressed in the Tirumantiram of Tirumular. While also sharing this branch's disagreements with the dualistic Shaiva Siddhanta school of Meykandar, which scholars consider to be normative tantric Shaivism. The doctrines of Kashmir Shaivism were very influential on the Shri Vidya tradition of Shaktism.
Шайваның екіліксіз әсері
850-900 жылдар шамасында жазылған Васугуптаның Шива сутралары мен Спандакарика, Шакта-Шайваның дуализмді емес метафизика мен гностикалық құтқару ілімін Шива Сиддхантасының Мейкандар мектебінің дуалистік түсіндірмелеріне қарсы қоюға жасаған әрекеті болды, сонымен қатар Тирумулардың көне және, мүмкін, ықпалдырақ Тирумантирамдағы монистік көзқараспен үйлеседі.
Триканың негізгі теологтары
Трика шивизмінің негізгі теологтары – шивалық екілік емес философияның Пратьябхиджня (Тану) мектебінің теологтары. Сомананда тану мектебінің алғашқы теологы болды және оның негізгі еңбегі – Шивадрашти. Алайда, осы жүйені жетілген түріне жеткізген Утпаладева (шамамен 900–950 жж.) және Абинавагупта (шамамен 950–1016 жж., Утпаладеваның шәкірттерінің бірінің шәкірті). Утпаладеваның Īśvarapratyabhijñā kārikā (Тәңірді тану туралы өлеңдер) осы дәстүрдің негізгі еңбектерінің бірі, бірақ ол Абинавагуптаның еңбегімен қабылдануы төмендеді. Осылайша, Торелланың айтуынша, «Абинавагуптаның Īśvarapratyabhijñā Vimarśinī және Īśvarapratyabhijñā Vivr̥ti Vimarśinī (Утпаладеваның өзінің Īśvarapratyabhijñā Kārikā және Vr̥tti еңбегіне жазған Vivr̥ti еңбегіне түсіндірмесі) Pratyabhijñā-ның стандартты еңбектері деп есептеледі». Бірақ Торрелла «Абинавагуптаның көптеген идеялары – Утпаладеваның бұрыннан баяндағандарының дамуы ғана» деп атап өтеді. Абинавагуптаның тантрикалық синтезі – тантрикалық «Кашмир шаивизмінің» ең ықпалды түрі болды. Ол келесі сампрадаялардың (рулардың) элементтерін біріктірді: Трика, Пратьябхиджня, Каула Крама және Шайва Сиддханта. Абинавагупта шива тантрасы бойынша көптеген басқа да еңбектер жазды. Оның Тантралока, Mālinīślokavārttika және Tantrasāra еңбектері негізінен Mālinīvijayottara Тантрасына негізделген, бірақ олар сонымен қатар Куламарганың Калиге негізделген Крама дәстүріне де көп сүйенді. Джаяратха (1150–1200 жж.) Тантралокаға түсіндірме жазды.
Құлдырау және ықпал
Трика-шайва дәстүрінің институционалдық негізі мен қолдауы, аймақтың исламдық жаулап алуларымен бірге көбінесе жойылды, бұл дәстүрдің баяу құлдырауына және қысқаруына әкелді (дегенмен, ол 18 ғасырға дейін беріліп, кеңінен қолданылып келді). Алайда, Трика-шайва дәстүрі басқа үнді діни дәстүрлеріне, әсіресе Хата йога дәстүрлеріне, мысалы, Горакшаның Нат мектебіне және Дасанами Саньясиндеріне зор әсер етті. Олардың йогалық практикасының көп бөлігі мен нәзік дене туралы түсініктерді Трика жазбаларынан алды. Триканың ықпалымен дамыған тағы бір тантрикалық дәстүр – постклассикалық Каликула (Кали отбасы) Шактизмінің түрі болды, ол Бенгалия, Одиша және Непал сияқты Солтүстік-Шығыс Үндістан аймақтарында кең таралған. 20-шы ғасырда Кашмир индусі Свами Лакшман Джу Кашмир шайвизмінің ғылыми және йогалық салаларын қайта жаңғыртуға көмектесті. Оның үлесі зор. Ол ғалымдардың бір буынын шабыттандырып, Кашмир шайвизмін академиялық зерттеулердің заңды саласына айналдырды. Лакшман Джудың шәкірті Ачарья Рамешвар Джаға Кашмир шайвизмінің Варанасидегі білімді қауымдастықта орнауын қамтамасыз еткені үшін жиі алғыс айтылады. Рамешвар Джа өзінің шығармашылығымен, ежелгі мәтіндермен таныстығымен және жеке тәжірибесімен Кашмирдің екіұстанымсыз (non-dualistic) шайвизміне қол жеткізуге мүмкіндік берді. Оның санскрит тіліндегі өлеңдері «Пурната Пратьябхижна» және «Самит Сватантрам» атты кітаптарда жарияланды. Ол Мотилал Банарсидасты Жайдева Сингхтің «Шива Сутралары», «Пратьябхижнахридаям», «Спанда Карикас» және «Вижнана Бхаирава» аудармаларын жариялауға ынталандырды, Сингх оларды Лакшман Джумен бірге терең зерттеді. Сонымен қатар, ол өзінің жазбалары мен дәрістері арқылы Кашмир шайвизмін батыстық медитаторлардың кең аудиториясына таныстырды. Лакшман Джудың шәкірті Пол Репс «Зен-тұнба, зен-тұнба» атты кітабында ағылшын тіліне аудармасын қосып, «Вижнана Бхаирава Тантраны» (Рудраямала Тантрасының бір бөлігі), Батысқа таныстырды. Бұл кітапта Шива құдайы мен оның жұбайы Деви немесе Шакти арасындағы әңгіме түрінде 112 медитация әдісі немесе орталықтандыру техникасы (дхараналар) келтірілген.
Алдын ала талаптар
Бұл тантрикалық дәстүр болғандықтан, Трика йогалық практикасы үшін қажетті алғышарт – тантрикалық бастама немесе дикша. Бұл дәстүрдің маңызды көзі саналатын Малиновиджайоттара Тантрасында: «Бастамасыз Сайва йогасымен айналысуға құқық жоқ» делінген. Үй шаруасының дәстүріне бейімделгенімен, Кашмир Шайвизмі өз тантрикалық мұрасына сәйкес Каула практикасын құпия түрде орындауды ұсынды. Бұл практиканы жұрт көзінен жасырып, тым-тыныш жерде жасау қажет еді, осылайша адам үй шаруасының қалыпты бейнесін сақтай алатын еді. Малиновиджайоттара Тантрасында Йогамен айналысуға құқық беретін бірнеше маңызды алғышарттар көрсетілген: Йогин, егер ол дене күйін меңгерген, ойын бақылаған, өмірлік энергияны реттеген, сезімдерін бағындырған, ұйқыны жеңген, ашу мен алағайлықтан арылған және адал болса, барлық кедергілерден таза, тыныш, жайлы үңгірде немесе топырақ үйдің ішінде Йогамен айналысуы керек.