Кіріспе

Израильдік тарихшы және библиялық археолог (1906-1995)

Бенджамин Мазар (; шын аты Биньямин Зеев Мейслер, 28 маусым 1906 – 9 қыркүйек 1995) – библиялық археологтардың "деканы" ретінде танылған көрнекті израильдік тарихшы. Ол Израиль археологиясына деген ұлттық құштарлықты бөлісті, бұл аймақтың Киелі кітаптармен байланысының арқасында зор халықаралық қызығушылықты тудырды. Мазар Израильдегі Киелі кітапқа байланысты ең маңызды орын – Иерусалимдегі ғибадатхана тауының оңтүстігінде және оңтүстік-батысындағы қазба жұмыстарымен әйгілі. 1932 жылы ол Бейт-Шеаримде (Израильде табылған ең ірі катакомбалар кешені) еврейлердің қолдауымен Израильде алғашқы археологиялық қазбаларды жүргізді. 1948 жылы Израильдің жаңа мемлекетінен рұқсат алған тұңғыш археолог болды (Телл Касиле, 1948). Мазар ассириолог мамандығын алған және Киелі кітап тарихы бойынша сарапшы болды, осы тақырыпта 100-ден астам ғылыми еңбек жариялады. Ол Израильдің тарихи географиясы саласын дамытты. Он жылдар бойы Израиль зерттеу қоғамының және Израиль археологиялық кеңесінің төрағасы болды (ол Израильдегі барлық археологиялық қазбалар мен зерттеулерге жауапты орган ретінде құрған). 1951-1977 жылдары Мазар Иерусалимдегі Еврей университетінде Киелі кітап тарихы мен археологиясының профессоры қызметін атқарды. 1952 жылы университет ректоры, ал 1953 жылдан бастап сегіз жыл бойы президенті болды. Ол Еврей университетінің Гиват Рамдағы жаңа кампусын және Эйн Каремдегі Хадасса медициналық мектебі мен ауруханасын құрды, сондай-ақ университеттің академиялық дамуын әлемнің жетекші университеттерінің қатарына жеткізді (Дүниежүзілік университеттердің академиялық рейтингіне қараңыз). Ол студенттері үшін шабыттандырарлық ұстаз және академиялық лидер болды, оның көптеген студенттері бүгінде Израильдегі жетекші тарихшылар мен археологтар саналады.

Өмірбаян

Мазар Польшаның Сихановиц қаласында, сол кезде Ресей империясының құрамында болған жерде дүниеге келді. Ол Берлин және Германиядағы Гиссен университетінде білім алды. 23 жасында Мандатты Палестинаға көшіп, 1943 жылы Иерусалимдегі Еврей университетінің профессоры болып жұмыс істеді. Университеттің алғашқы кампусы Скопус тауында орналасқан, 1948 жылғы араб-израиль соғысынан кейін ол Иерусалимнің иордандық секторындағы анклавқа айналды. 1952 жылы ол университеттің ректоры болды, ал 1953 жылдан 1961 жылға дейін сегіз жыл бойы президент қызметін атқарды, одан бұрын Селиг Бродецкий, ал кейін Джулио Раках президент болды.

Археологиялық мансап

1936 жылы Мазар Бет-Шаарим қазбаларын бастады, бұл еврей мекемесі ұйымдастырған алғашқы археологиялық қазба болды. Ол жерде 2-4 ғасырларға жататын үлкен еврей катакомбалары табылды, олар еврей көшбасшысы, раввин Ехуда Ханасидің, Мишнаның авторының жерленген орны ретінде танымал. 1948 жылы ол жаңа Израиль мемлекетінде қазба жүргізуге рұқсат алған алғашқы археолог болды және Тель-Авивтің солтүстігіндегі палестиналық Телл Касиле қаласын зерттеді. Кейіннен ол Эйн-Гедиде қазба жұмыстарын жүргізді, ал 1968-1978 жылдар аралығында Иерусалимдегі Храм тауының оңтүстігі мен оңтүстік-батысында қазба жұмыстарын басқарды, соның ішінде ол Офель деп атаған аймақта темір дәуірінен бастап Екінші Храм кезеңіне және Иерусалимнің ислам дәуіріне дейінгі кең ауқымды қалдықтарды ашты.

Химияриттердің қабірі

1937 жылы Бенджамин Мазар Бейт-Шеаримде біздің заманымыздың 3-ші ғасырына жататын Химяр (қазіргі Оңтүстік Йемен) еврейлеріне тиесілі қабірлер жүйесін тапты. Йемендік яһудилер мен Израиль елінің арасындағы байланыстың күші, әрине, Бейт-Шеаримдегі 3 ғасырға жататын қабірлер жүйесінен көрініп тұр. Химярдан келген яһудилердің сол кезде беделді деп есептелген, Синедрион қабірлерінің жанында жерленгені ерекше маңызға ие. Яһудилер үшін шетелде емес, ата-бабаларының жеріне жерлену үлкен ар-ождан саналғандықтан, қаржылық мүмкіндігі барлар өз марқұмдарын Израиль еліне әкеліп жерлеген. Химяриттердің өмір бойы Израиль елінде тұратын адамдар арасында танымал және құрметті болғандығы болжанады, себебі олардың бірі, Менахем есімдісі, сегіз әріптен тұратын Химяри өрнегімен «qyl ḥmyr» [Химяр князі] деген лақап атқа ие болды, ал грек жазуында ол «Menae presbyteros» (Менахем, қауымның ақсақалы) деп аталды. Сондай-ақ, грек әріптерімен әйел есімі, жіксіз түрінде «Ενλογιαζ» жазылған, ол «күш», «нығмет» немесе «тегін» деген мағынаны білдіреді.

Мазар отбасы

Бенджамин Мазардың ұлы Ори Мазар, немерелері Эйлат Мазар мен Дэн Мазар және туған інісі Амихай Мазар Израиль археологиясын және тарихи білімді зерттеу мен таратуда маңызды рөл атқарды. Эйлат Мазар Иерусалимдегі Храм тауының археологиясымен байланысты алаңдаушылықты жиі білдірген, ал Амихай Мазар 2009 жылғы Израиль археология сыйлығының иегері атанды. Бенджамин Мазар Израильдің екінші президенті және үш мерзімге сайланған жалғыз президенті Ицхак Бен Цвидің қайнағасы болды.

Марапаттар

1968 жылы Мазар еврей тану саласындағы Израиль сыйлығымен марапатталды. Сондай-ақ 1968 жылы ол «Иерусалимнің құрметті азаматы» (Якир Йерушалайим) сыйлығын алды. 1986 жылы Технион (Израиль технология институты) оған Харви сыйлығын табыс етті.