Лұнес Матуб: Алжир жұлдызы және Бербер халқының дауысы
Lounès Matoub
Лүнес Матуб (1956-1998) – алжирлік қабыла әншісі, ақын, Бербер құқықтарын қорғаған, секуляризмді жақтаған тұлға. Өмірі мен өлімі, шығармашылығы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Алжир музыканты (1956–1998)
Algerian musician (1956–1998)
Лунес Матуб (; معطوب الوناس) (24 қаңтар 1956 – 25 маусым 1998) – алжирлік кабыли әншісі, ақын, ойшыл, интеллектуалдық революцияға бастама берген және мандолинада ойнайтын, өмір бойы Алжирде бербер мәселесін, адам құқықтарын және секуляризмді қолдаған адам. Матубты Алжирдегі көптеген мұсылмандар оның зайырлы және атеистік көзқарастары мен берберлердің құқықтарын белсенді түрде қорғауы үшін сынаған, сондықтан ол Алжир азаматтық соғысы кезінде екі тараптың да арасында танымал болған жоқ. Оның қанына Қарулы Ислам тобының (GIA) қатысы бар деген мәлімдеме жасалды, айналасы әлі де түсініксіз қалған оқиға салдарынан Кабилияда зорлық-зомбылық пен наразылықтар туды.
Lounès Matoub (; معطوب الوناس) (24 January 1956 – 25 June 1998) was an Algerian Kabylian singer, poet, thinker who sparked an intellectual revolution, and mandole player who was an advocate of the Berber cause, human rights, and secularism in Algeria throughout his life. Matoub was reviled by most of the Muslim population in Algeria for his secular and atheist politics along with his militant advocacy of Berber rights, so he was unpopular among both warring parties during the Algerian Civil War. His assassination, claimed by the Armed Islamic Group (GIA), in circumstances which remain unclear, provoked violent riots in Kabylia.
Ерте өмір
Лунес Матуб 1956 жылғы 24 қаңтарда Алжирдің Кабилия аймағындағы Таурирт Мусса ауылында дүниеге келген. 9 жасында ол бос автокөлік майынан алғашқы гитарын жасап, жасөспірім шағында алғашқы әндерін шығарды. 1963-1964 жылдары кабилиялықтар мен үкімет күштері арасындағы қарулы қақтығыстар оның саяси және мәдени санасын ояртты. 1968 жылы Алжир үкіметі білім беру жүйесінде арабтандыру саясатын енгізді. Матуб оған мектепке бармау арқылы қарсылық көрсетті; оның естеліктерінде былай делінген: "Біз бербер тілінен бас тартып, француз тілін де жобауға тиіс едік. Мен жоқ дедім! Араб тілі сабақтарының бәрінен қашып жүрдім. Қайырған әр сабақ – қарсылықтың бір белгісі, жеңіп алынған бір шама еркіндік. Мен өз еркіммен және ойластырылған түрде бас тарттым". 1975 жылға қарай ол ресми білім алудан толығымен бас тартты. Ол жұмыс іздеу үшін Францияға кетті.
Lounes Matoub was born on 24 January 1956 in the village of Taourirt Moussa in Algerian Kabylia. When he turned 9, he built his first guitar from an empty car oil can and composed his first songs as a teenager. His political and cultural identity was awakened by armed confrontations between Kabylians and government forces in 1963–1964. In 1968, the Algerian government introduced a policy of Arabization in the education system. Matoub reacted by skipping school; his memoirs recall: "We had to give up Berber and reject French. I said no! I played hooky in all my Arabic classes. Every class that I missed was an act of resistance, a slice of liberty conquered. My rejection was voluntary and purposeful." By 1975, he had abandoned formal education. He left for France in search of work.
Музыкалық мансап
Матуб әншілік мансабын белгілі әнші Идирдің қолдауымен бастады. 1978 жылы «Ай Изем» («Арыстан») атты алғашқы альбомын жазды, ол үлкен табысқа ие болды. Одан кейін ол 36 альбом жазды, сондай-ақ басқа әртістер үшін әндер жазды. 1980 жылдың сәуір айында Қабилидегі «Бербер көктемі» наразылық қозғалысы кезінде ол өзінің алғашқы ірі концертін берді. Оның музыкасы алжирлік андалусиялық шааби оркестрін саясиландырылған кабил (бербер) өлеңдерімен үйлестіреді және бербер мәселесі, демократия, бостандық, дін, исламизм, махаббат, жер аударылу, естелік, тарих, бейбітшілік және адам құқықтары сияқты кең ауқымды тақырыптарды қамтиды. Өзінен бұрынғы бербер ақындарынан ерекшелігі, Матубтың стилі тікелей және қақтығысқа толы болды. Әріптес музыкант Мохамед Алилеше еске алады:
Matoub began his singing career under the patronage of the established singer Idir. He recorded his first album Ay Izem (The Lion) in 1978; it was a phenomenal success. He went on to record 36 albums, as well as writing songs for other artists. He gave his first major concert in April 1980, at the time of the "Berber Spring" protest movement in Kabylia. His music mixes Algerian Andalucian Chaabi orchestration with politicized Kabyle (Berber) lyrics, and covers a broad variety of topics including the Berber cause, democracy, freedom, religion, Islamism, love, exile, memory, history, peace and human rights. Unlike the Berber poet/musicians who preceded him, Matoub's style was direct and confrontational. Fellow musician Mohamed Alileche recalls:
Өмірінде Алжир радиосы мен теледидарында тыйым салынғанға қарамастан, Матуб өте танымал кабил әншісі болып қала берді.
Despite being banned from Algerian radio and television during his life, Matoub became, and remains, an extremely popular Kabylian singer.
Саяси оқиғалар
1988 жылдың қазан айындағы тәртіпсіздіктер кезінде Матубты бір полицей бес рет атып, өлді деп қалдырды. Ол екі жыл ауруханада жатты, 17 операция жасалды, соның ішінде жасанды мошонка салынып, аяғы қысқартылды. 1989 жылғы "L'Ironie du sort" альбомы оның ұзақ сауығу кезеңін бейнелейді. 1992 жылы басталған азамат соғысы кезінде Исламдық Қарулы Топ оның есімін суретшілер мен зиялылардың тізіміне қосты. Матуб Алжирде қалып қойды. 1994 жылдың 25 қыркүйегінде ол ұрланды. Ол екі апта бойы ГИА тау бекінісінде тұтқын болды және өлім жазасына кесілді. Ол үлкен халық наразылығынан кейін босатылды, онда оның қолдаушылары исламистерге "тотальді соғыс" жариялаумен қорқытты. 1994 жылы ол "Ребел" (Париж: Сток, 1995) атты өмірбаянын жариялады.
During the riots in October 1988, Matoub was shot five times by a policeman and left for dead. He was hospitalised for two years, requiring 17 surgeries, including the insertion of an artificial scrotum and the contraction of his leg by His 1989 album L'Ironie du sort describes his long convalescence. During the civil war, which began in 1992, the Islamist Armed Islamic Group added his name to a hitlist of artists and intellectuals. Matoub remained in Algeria. On 25 September 1994, he was abducted. He was held for two weeks in a GIA mountain stronghold and condemned to death. He was released following a large public demonstration in which his supporters threatened "total war" on the Islamists. In 1994, he published his autobiography entitled Rebelle (Paris: Stock, 1995).
Сыйлықтар
1994 жылғы 6 желтоқсанда Матуб Париждегі «Француз бостандықтары қоры» президенті Даниэль Миттераннан «Естелік сыйлығы»н алды; бұл сыйлық саяси оқиғалардың қарапайым адамдардың өміріне тигізген әсерін жазуға және сақтауға өмірін арнағандарды құрметтейді. 1995 жылғы 22 наурызда Канада журналистер ұйымы SCIJ оған «Сөз бостандығы сыйлығын» табыс етті. 1995 жылғы 19 желтоқсанда ол Париждегі ЮНЕСКО штаб-пәтерінде «Нуредин Абба қоры» тарапынан «Тахар Джааут сыйлығын» алды; бұл сыйлық 1993 жылы исламисттердің қолынан қаза тапқан алжирлік жазушының құрметіне аталған.
On 6 December 1994, Matoub received Le Prix de la Mémoire ("The Memorial Prize") from Mrs. Danielle Mitterrand, President of La Fondation France Libertés ("The French Liberties Foundation") in Paris; the prize recognises those who devote themselves to recording and preserving the impact of political events on ordinary lives. On 22 March 1995, the Canadian journalists' organisation SCIJ awarded him Le Prix de la Liberté d'Expression ("The Prize for Freedom of Expression"). On 19 December 1995, he received Le Prix Tahar Djaout ("The Tahar Djaout Prize") from La Fondation Nourredine Abba ("The Nourredine Abba Foundation") at UNESCO headquarters in Paris; the prize is named for an Algerian writer who was assassinated by Islamists in 1993.
Қастандық және оның салдары
1998 жылдың 25 маусымында жергілікті уақыт бойынша сағат 12:30-да Матубтың машинасы шығыс Алжирдегі (Кабилия) таулы жолда келе жатқанда блокпостқа тоқтатылды. Маскировка жасаған қарулы адамдар оның көлігіне оқ атты, нәтижесінде Матуб қаза тауып, әйелі Надя Матуб және екі жеңгесі жараланды. Сағаттар ішінде Матубтың өлімі туралы хабар Кабилияның бәріне тарады, мыңдаған ашулы адамдар оның денесі жеткізілген аурухананың төңірегіне жиналды. Халық "Пувуар, Ассасин" ("Үкімет, Қатқаралар") деп ұран салды. Оның өлімінен кейін бір апта бойы зор қырқыстар болды. Жастар наразылық білдірушілер тәртіп сақшыларымен қақтығысып, мемлекеттік мүлікті бүлдірді. 1998 жылдың 28 маусымында ондаған мың адам оның туған ауылындағы үйінің алдындағы жерлеу рәсіміне қатысты. Ол туған үйінің қарама-қарсы жағында өскен инжір мен алмұрт ағашының арасына жерленді. Матубтың отбасы оның өлімінен кейін жарық көрген соңғы альбомынан – "Ашық хат..." (Lettre ouverte aux) альбомынан Алжирдің ұлттық әнұранының пародиясын орындады (алтын диск). Матубқа жасалған қастандық араб тілінен басқа тілдерді қоғамдық өмірден шығаратын заң күшіне енуге бір апта қалғанда орын алды. Матуб бұл заңның ашық қарсыласы болған. 1998 жылдың 30 маусымында GIA Матубты өлтіруге жауапкершілікті өз мойнына алды. Оның қайтыс болған күнінің бірінші жылдығында Кабилияның Тизи-Узу қаласында жалпы ереуіл жарияланды және мыңдаған адамдар көшеге шықты. Наразылар қалалық сот ғимаратына кіріп, әділет таразысын бұзды. BBC хабарлағандай, көптеген бербер белсенділері Матубтың өліміне үкіметті кінәлады және исламистердің кінәлі екенін жоққа шығарды. Матубтың қаза болған күнінің үшінші жылдығына орай Тизи-Узуда 20 мыңға жуық адам шеруге шықты. Оның отбасы оның есімін мәңгі есте қалдыру, оның қазасына қатысты мән-жайларды анықтау және оның қорғаған құндылықтарын насихаттау үшін қайырымдылық қорын құрды. Францияда екі көше Матубтың есімімен аталды, бірі Гренобльде, екіншісі Лионда. 2011 жылдың 18 шілдесінде Малик Маджнун мен Абдельхаким Ченуи есімді екі адам Матубты өлтіргені үшін кінәлі деп танылып, 12 жылға бас бостандығынан айырылды. Бір күндік сот процесі Матубтың отбасы күдіктілердің кінәсіз екенін талап еткені үшін екі рет тоқтатылды. Маджнун мен Ченуи 1999 жылдан бері сотталуды күтіп келгендіктен, 2012 жылы жаза мерзімі бітіп босатылды.
On 25 June 1998, at approximately 12:30 pm local time, Matoub's car was stopped at a roadblock while he was driving along a mountainous road in eastern Algeria (Kabylia). The car was fired upon by masked gunmen, killing Matoub and wounding his wife, Nadia Matoub, and two sisters in law. Within hours, news of Matoub's murder had spread throughout Kabylia and thousands of angry mourners gathered around the hospital where his body was taken. The crowd shouted "Pouvoir, Assassin" ("Government, Assassins"). A week of violent riots followed his death. Young demonstrators clashed with riot police and attacked government property. On 28 June 1998 tens of thousands people attended his funeral in front of his house in his native village. He was buried between a fig tree and a cherry tree, opposite the house he was born in. Matoub's family played a scathing parody of the Algerian national anthem, which came from Matoub's final album Lettre ouverte aux ("Open letter to "), released after his death (Gold Disc). Matoub's assassination occurred a week before a law excluding languages other than Arabic from public life was due to come into effect. Matoub had been an outspoken critic of this law. On 30 June 1998 the GIA claimed responsibility for the assassination of Matoub. On the first anniversary of his death, a general strike was observed in the Kabylian city of Tizi Ouzou and thousands protested on the streets. Protesters broke into the town's court room and tore down its scales of justice. The BBC reported that many Berber activists blamed the government for Matoub's death and rejected its claim that Islamists were responsible. Around 20,000 people marched in Tizi Ouzou to mark the third anniversary of Matoub's assassination. His family have created a foundation in his name to promote his memory, cast light on the circumstances of his assassination and promote the values he defended. Two streets in France have been named after Matoub, one in Grenoble and one in Lyon. On 18 July 2011, two men, Malik Madjnoun and Abdelhakim Chenoui, were convicted of killing Matoub, and sentenced to 12 years in jail. The one day trial was suspended twice when Matoub's family interrupted to insist the suspects were innocent. As Madjnoun and Chenoui had been in prison awaiting trial since 1999, they were released in 2012, having served their time.
Матубтың саяси көзқарасы
Матуб федерализм, секуляризм, демократия, сөз бостандығы, бербер тілін ұлттық және мемлекеттік тіл ретінде мойындау, сондай-ақ Алжирдегі мемлекеттік білім беру жүйесін орталықтандырудан босатуды қолдады. Бір кездері ол Алжирдегі оппозициялық партия – «Мәдениет және демократия үшін жиын» мүшесі болған, алайда қайтыс болған кезде ол партиядан шығып кеткен еді.
Matoub spoke out in favour of federalism, secularism, democracy, freedom of speech, the recognition of Berber as a national and official language, and the decentralization of public schools in Algeria. For a period of time, he was a member of the Rally for Culture and Democracy, an opposition party in Algeria, although he had left the party by the time of his death.