Жірі Трнка – чех аниматоры, суретші (1912-1969). Қоғылшықтар театрының негізін қалаушы, балалар кітаптарының иллюстраторы, анимация шебері. «Шығыс Еуропаның Уолт Диснейі».
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Чех аниматоры және иллюстраторы (1912–1969) футболшы
Czech animator and illustrator (1912–1969)
the soccer player
Жири Трнка (24 ақпан 1912 – 30 желтоқсан 1969) – чех қуыршақ жасаушысы, иллюстратор, киноаниматор және кинорежиссер. Балалар кітаптарының иллюстраторы ретіндегі кең ауқымды мансабымен қатар, ол 1946 жылы бастаған қуыршақ анимациясындағы жұмысымен де танымал. Оның көптеген фильмдері ересектерге арналған және олардың көпшілігі әдеби туындылардың бейімделуі болды. Анимация саласына тигізген әсері үшін оны «Шығыс Еуропаның Уолт Диснейі» деп атады.
Jiří Trnka (; 24 February 1912 – 30 December 1969) was a Czech puppet maker, illustrator, motion picture animator and film director. In addition to his extensive career as an illustrator, especially of children's books, he is best known for his work in animation with puppets, which began in 1946. Most of his films were intended for adults and many were adaptations of literary works. Because of his influence in animation, he was called "the Walt Disney of Eastern Europe",
Басталуы
Прага өнер және қолөнер мектебін бітіргеннен кейін, 1936 жылы Трнка қуыршақ театрын құрды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда бұл топ таратылды, ал ол соғыс жылдары балаларға арналған сахналық декорациялар мен суреттер жасады. Бірнеше жылдан соң, Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, ол Эдуард Хофман мен Жири Брдечкамен бірге «Bratři v triku» анимациялық студиясын құрды. Ол анимацияны зерттеуді бірнеше 2D анимациялық қысқа фильмдер жасаудан бастады: «Zasadil dědek řepu» (Бабамыз қызылша отырғызды, 1945); «Zvířátka a Petrovští» (Жануарлар мен қарақшылар, 1946), ол 1-ші Канн кинофестивалінде марапатталды, фильмдерде жұмыс істей бастағаннан кейін бір жыл өткен соң, бірақ тек оқиғаның алдындағы прологта ғана. Бұл фильмдегі қуыршақтар мен декорациялар бұрынғы фильмнен айтарлықтай ерекшеленеді, себебі оқиға идеалдастырылған императорлық Қытайда өтеді. «Cisaruv Slavik» Еуропа мен АҚШ-тағы халықаралық фестивальдарда көптеген жүлделер жеңіп алды. 1949 жылы Трнка анимациялық қуыршақтармен үш қысқа фильм түсірді: Антон Чеховтың әңгімесінен бейімделген «Roman s basou» (Бас туралы әңгіме, немесе Баспен роман); чех ертегісіне негізделген «Čertuv mlýn» (Шайтанның диірмені) және Джон Фордтың «Stagecoach» (Трнканың елінде «Ертегі» деп аталады) фильміне негізделген батыс пародиасы «Arie prerie» (Прерияның әні). Келесі жылы ол жазушы Божена Немцованың екі әңгімесіне негізделген үшінші толық метражды анимациялық фильмін, «Bajaja» (Принц Баяя, 1950) түсірді. Орта ғасырдың фантастикалық дәуірінде өтетін бұл фильмде шаруа қалай рыцарь болып, айдаһарды жеңіп, ханшайымның махаббатына қол жеткізетіні туралы айтылады.
After graduating from the Prague School of Arts and Crafts, Trnka created a puppet theater in 1936. This group was dissolved when World War II began, and he instead designed stage sets and illustrated books for children throughout the war. Several years later, at the end of World War II, he founded with Eduard Hofman and Jiří Brdečka the animation studio Bratři v triku. He began his activity in the study of animation by making some 2D animated short films: Zasadil dědek řepu (Grandfather Planted a Beet, 1945); Zvířátka a Petrovští (Animals and Bandits, 1946), which was awarded at the 1st Cannes Film Festival, just one year after he had begun working in films, although only in the prologue that precedes the story itself. The puppets and sets are significantly different from the previous film, given the setting of an idealized imperial China. Cisaruv Slavik also won numerous awards at international festivals across Europe and the United States. During 1949, Trnka also made three short films with animated puppets: Roman s basou (Story of a Bass, or Novel with Bass), adapted from a story by Anton Chekhov; Certuv mlýn (The Devil's Mill), based on a Czech fairy tale, and Arie prerie (Song of the Prairie), a western parody loosely based on Stagecoach (known in Trnka's country as The Diligence) by John Ford. The following year he produced his third feature animation with puppets, Bajaja (The Prince Bayaya, 1950), based on two stories by writer Božena Němcová. Set in a fantastical medieval time, it is the story of a farmer who succeeds in becoming a knight, defeats a dragon, and wins the love of a princess.
Елуінші жылдар
Келесі онжылдықтың бірінші жартысында Трнка қысқа анимациялық фильмдерінде жаңа тәсілдерді сынап көрді. Ол «Алтын балық» (O zlaté rybce, 1951) мультфильміне оралып, «Екі аяз» (Dva mrazíci, 1953) фильмінде көлеңкелі қуыршақтарды анимациялады. «Көңілді цирк» (Veselý Circus, 1951) фильмінде ол екі өлшемді қағаз қиындыларымен тоқтату анимациясын қолданды. Дегенмен, ол толықметражды анимациялық қуыршақ фильмін жасауға көңіл бөлмеді. Бір кезде ол Дон Кихот туралы фильм түсіруді жоспарлаған, бірақ Чехословакия билігі бұл жобаны қолдамады. 1953 жылы ол «Ескі чех жырлары» (Staré pověsti české, 1953) фильмінің тұсаукесерін жасады. «Шпаличек» сияқты, оның алғашқы көркем фильмі, «Ескі чех жырлары» да чех халқының аңыз тарихын баяндайтын жеті эпизодтан тұрады. Фильм Алоис Жирасек (1851-1930) еңбегінен алынған, ол сол кезде чех жастарының арасында танымал болған және анық патриоттық сипатқа ие. Чех әдебиетінің классикасын зерттеудегі осы бағытта, 1955 жылы Трнка Жарослав Хашектің (Жақсы солдат Швейк) өте танымал шығармасы – «Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Жақсы солдат Швейктің тағдыры» соғысқа қарсы сатирасын бейімдеу қиындығымен бетпе-бет келді. Ол кезде бұл шығарманың түпкілікті актерлерді пайдалана отырып түсірілген фильмдері бар еді, бірақ Трнка осы кейіпкер туралы анимациялық фильм жасаған алғашқы болды. Қуыршақтарды жасау үшін Трнка Иосиф Ладаның түпнұсқа кітапқа салған иллюстрацияларына сүйенді, олар Хашек кейіпкерлерімен тығыз байланысты болды. Бұл әзіл-қалжың фильм үш эпизодқа бөлінген, олар Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Швейктің оқиғаларын көрсетеді. Ол халықаралық фестивальдарда бірнеше жүлде алды. 1959 жылы ол өзінің соңғы көркем фильмін жасады: Уильям Шекспирдің ең танымал туындыларының бірінен бейімделген «Жазғы түннің арманы» (Sen noci svatojánské, 1959). Трнка бұл кітапты бұрын суреттегендіктен, оны жақсы білді. Ол бейімдемесінде бейнелерге ғана емес, Вацлав Троянның музыкасына да назар аударды және фильмге балет атмосферасын беруге тырысты, осы мақсатта танымал бишіні кеңесші ретінде шақырды. Фильмде қолданылған қуыршақтар ағаштан емес, ерекше жасалған пластиктен жасалған, бұл бет-пішіндерді егжей-тегжейлі модельдеуге мүмкіндік берді. «Жазғы түннің арманы» кейбір сынға ұшырамаса да, ол халықаралық деңгейде үлкен жетістікке жетті және Трнканың шедеврлерінің бірі ретінде танылды.
During the first half of the next decade, Trnka experimented with new techniques in his short animations. He returned to the cartoon O zlaté rybce (The Golden Fish, 1951), and animated shadow puppets in Dva mrazíci (1953). In Veselý Circus (The Merry Circus, 1951) he used a technique that involved stop motion with two dimensional paper cutouts. He neglected, however, the production of any animated feature length puppet film. Apparently, for a time he had the idea of making a film about Don Quixote, but the project was not well received by the Czechoslovakian authorities. In 1953 he premiered Staré pověsti české (Old Czech Legends, 1953), his quarter length movie. As with Špalíček, his first feature, Staré pověsti české is structured in seven episodes that tell the legendary history of the Czech people. The film is adapted from a work by Alois Jirásek (1851 1930), then a popular author among the Czech youth, and has an obvious patriotic tone. In the same vein of exploring the classics of Czech literature, Trnka in 1955 faced the challenge of adapting to the screen a work immensely popular, the anti war satire Osudy dobrého vojáka Švejka za světové války of Jaroslav Hašek (The Good Soldier Švejk). At that time there already existed film adaptations of this work made using real actors, but Trnka was the first to make an animated film about the character. For the construction of the puppets, Trnka was inspired by the illustrations for the original book made by Josef Lada, which in the popular imagination were closely associated with the characters of Hašek. This humorous film is divided into three episodes, which tell the grotesque adventures of Švejk during World War I. It received several awards at international festivals. In 1959 he made his last feature film: Sen noci svatojánské (A Midsummer Night's Dream, 1959), adapted from one of the most famous works of William Shakespeare. Trnka had previously illustrated this book so he knew it well. In his adaptation he gave focus not only to the images, but also to the music of Václav Trojan, and strove to give the film an air of ballet, for which he hired a renowned dancer as an adviser. The puppets used in the film were not constructed of wood, but of a specially made plastic, which allowed for a more detailed modeling of faces. Although it did not escape some criticism, Sen noci svatojánské was a resounding international success and is recognized as one of Trnka's masterpieces.
Алпысыншы жылдар
Келесі он жылдық ішінде режиссер тек бірнеше қысқаметражды фильмдер түсірді, олардың бәрі бірте-бірте көңіл көтеруден алыс, пессимистік рухта болды. Біріншісі – «Вашен» («The Passion», 1962), ол мотоцикліне ғашық жас жігіттің тарихы. Одан кейін сол жылы күнделікті өмірдегі технологияның артқан маңыздылығын сатиралық тұрғыдан көрсететін «Кибернетикалық әже» («Kybernetická babička») фильмін түсірді. «Архангел Габриэль және мысық әйел» («Archanděl Gabriel a paní Husa», 1964) ортағасырлық Венецияда өтеді және Боккаччоның «Декамерон» жинағынан алынған әңгімелердің бірін бейімдейді. Ол өзінің ең маңызды туындысы деп соңғы түсірген «Қол» («Ruka», 1965) қысқаметражды фильмін санады. Бендаццидің сөзімен айтқанда, «Қол» – «шығармашылық еркіндіктің күшті толқынына арналған гимн». Қысқасы, бұл өзінің мүсінін аяқтауды талап ететін алып қолмен кездесетін мүсінші туралы фильм. Суретші бұл талапты қабылдамағандықтан, ол үнемі қолдың қуып жететінін сезінеді, соңында өзін-өзі өлтіруге бейімделеді, ал қол оның жерлеу рәсіміне қатысады. «Қол» Чехословакияның коммунистік режимі көркемдік туындыларға қойған шектеулерге қарсы наразылық ретінде қарастырылады, тіпті кейбіреулер оны «Прага көктемі» деп аталатын оқиғаның алғы күтілімі деп санайды. Фильм бастапқыда цензурадан өте алмағанымен, режиссердің қайтысынан кейін оның көшірмелері тәркіленіп, Чехословакияда екі он жыл бойы көрсетілуіне тыйым салынды.
Over the next decade, the filmmaker made only a few short films, which were progressively in a pessimistic tone. The first was Vášeň (The Passion, 1962), the story of a young man passionate about his motorcycle. He followed that same year with Kybernetická babička (Cyber Grandma), a satire on the increasing importance of technology in everyday life. Archanděl Gabriel a paní Husa (The Archangel Gabriel and Ms Goose, 1964), set in medieval Venice, adapts one of the stories of the Decameron by Boccaccio. He considered his greatest work to be the short Ruka (The Hand, 1965), his last film. In the words of Bendazzi, Ruka is "a kind of hymn to the creative freedom raging." In short, it is about a sculptor visited by a huge hand, which seeks the completion of a sculpture of itself. By rejecting the imposition, the artist is constantly pursued by the hand, ending with induced suicide and the hand officiating at his funeral. Ruka is considered a protest against the conditions imposed by the Czechoslovak communist state to artistic creation, and even some have seen in it an anticipation of the so called Prague Spring. Although the film initially had no problems with censorship, after his death copies were confiscated and banned from public display in Czechoslovakia for two decades.
Өлім
1969 жылы 57 жасында Прагада жүрек ауруының асқынуынан қайтыс болды. Оның Пилсен қаласында өткен жерлеуіне көп адам қатысты.
Jiří Trnka died of complications from a heart condition in 1969 when he was only 57 years old, in Prague. His funeral, held in Pilsen, was a large public event.
Анимация әдістері
Өзінің мансабы бойында Трнка әртүрлі анимациялық техникалармен тәжірибе жасады, бастапқы қысқаметражды фильмдеріндегі дәстүрлі мультфильмдерден бастап, көлеңке қуыршақтарымен анимацияға дейін. Дегенмен, оның ең сүйікті әдісі және оған бүкіл әлемдік даңқ әкелгені – тоқтату анимациясы арқылы қуыршақтармен жұмыс істеу болды. Оның мүсінделген қуыршақ кейіпкерлері күрделі декорацияларда, жарықты шығармашылықпен пайдалана отырып, анимацияланды. Осылайша ол чех барокко мүсіншілерінің мүсіндерін қоздыру арманын іске асыра алды. Қуыршақ фильмдері туралы Трнка былай деді:
"Ария прерия" (Дала әні, 1949).
Throughout his career Trnka experimented with different animation techniques, from traditional cartoons in his first shorts to animation with shadow puppets. However, his preferred method, and that which gave him worldwide fame, was stop motion puppet work. His carved puppet characters were animated in complex sets with an expressive use of lighting. In this manner he was able to realize the dream of Czech baroque sculptors to set their sculptures in motion. Of puppet films Trnka said:
Árie prérie (Song of the Prairie, 1949).